د پاکستان لاهور ښار په نیاز بېګ سیمه کې د سختو بارانونو له امله د یوه کور چت پرېوتی، چې له امله یې د یوې کورنۍ پنځه غړي مړه او دوه نور ټپیان شوي دي. په مړو شویو کسانو کې دوه ماشومان او دوه مېرمنې هم شاملې دي.
ورته مهال په خیبر پښتونخوا کې هم د چت پرېوتو په دوو جلا پېښو کې درې ماشومان مړه شوي دي.
د روغتیا نړۍوال سازمان «ډبلیو اېچ او» او د ماشومانو د ملاتړ نړیوال صندوق «یونېسف» په خپل وروستي ګډ راپور کې ویلي، چې په نړۍ کې له ۱۴ میلیونو څخه ډېرو ماشومانو لا هم هېڅ واکسین نهدی ترلاسه کړی.
په راپور کې راغلي، چې دا شمېر د «ډبلیو اېچ او» د ۲۰۲۴ کال له ټاکل شوې موخې څخه ۴ میلیونه زیات او د ۲۰۱۹ کال په پرتله ۱.۴ میلیونه لوړ دی.
د دواړو بنسټونو کډ راپور زیاتوي، چې د نړۍ شاوخوا ۲۵ سلنه کوچني ماشومان په هغو ۲۶ هېوادونو کې ژوند کوي، چې د جګړو، بېثباتۍ یا بشري ناورینونو له امله اغېزمن شوي، چې دا ماشومان د ټولو بېواکسینه ماشومانو نیمایي برخه جوړوي.
له واکسین څخه د دغو ماشومانو پاتې کېدل بېلابېل لاملونه لري، لکه د روغتیايي خدماتو کمښت، د واکسین رسونې سیستم ګډوډي، په جګړهځپلو سیمو کې ناامني او د واکسین په اړه ناسم معلومات.
د روغتیا نړۍوال سازمان د واکسین او بیولوژیک څانګې مشرې ډاکټرې کیټ اوبراین خبرداری ورکړی، چې «که د واکسین پوښښ حتی لږ هم راټیټ شي، نو دا کولی شي د وژونکو ناروغیو خپرېدو دروازه پرانیزي او د هغو روغتیایي سیسټمونو چې له وړاندې پرې فشار موجود وي، د لا ګډوډۍ سبب شي.»
په راپور کې ښودل شوي، چې په ۲۰۲۴ کال کې شاوخوا ۸۹ سلنه ماشومان لږ تر لږه یو دوز د «ټیټانوس، ډفټریا، ټوخی» واکسین ترلاسه کړی او ۸۵ سلنه یې درې واړه دوزونه بشپړ کړي دي.
راپور زیاتوي، د شري واکسین لومړی دوز ۸۴ سلنه ماشومانو ته ورکړل شوی او دویم دوز ته ۷۶ سلنه ماشومان رسېدلي، خو لا هم ۳۰ میلیونه ماشومان د شري له ناروغۍ خوندي نهدي.
د یونېسف اجراییوي مشرې کترین راسل وویل، چې د واکسین نیمګړتیاوې د «بشري ناورین زنګ» دی او ټینګار یې وکړ: «هېڅ ماشوم باید مریض ونه ګڼل شي او نه باید خپل ژوند د لاسه ورکړي، ځکه چې د واکسین مخنیوي لارې شتون لري.»
هغې په خپلو خبرو کې حکومتونو، خیریه بنسټونو او ټولنې ته بلنه ورکړه، چې د واکسین کمپاینونه قوي کړي، مالي تشې ډکې کړي، په ناامنه سیمو کې خدماتو ته لاسرسی برابر کړي او د ناروغیو مخنیوي لپاره د ناسمو معلوماتو پروړاندې مبارزه وکړي.
د روغتیا نړۍوال سازمان او یونېسف له ټولو اړخونو غواړي، چې د واکسین پروړاندې مالي، تخنیکي او ټولنیزې ژمنتیا ساتنه وکړي، ترڅو تر ۲۰۳۰ کال پورې ټاکل شوې موخې پوره او د نړۍ ټول ماشومان د وژونکو ناروغیو څخه خوندي کړي.
لسګونو اروپایانو په بروکسل کې د اروپايي شورا مخې ته لاریونونه وکړل او د یادې شورا له مشرانو یې وغوښتل، چې پر غزې د اسراییل د بریدونو د بندېدو لپاره پرې بندیزونه ولګوي.
د بشر د حقونو سازمانونه وايي، اروپايي اتحادیه باید ژر تر ژره لاس په کار شي، ځکه چوپ پاتې کېدل د اسراییل نورو ظلمونو ته هم زمینه برابروي.
امنستي ویلي: «دا چوپتیا جنایتکارانو ته دا پیغام ورکوي چې دوی به نه یوازې نه مجازات کېږي، بلکې ان جایزه به هم واخلي.»
د الجزیرې د راپور له مخې: «لاریون کوونکو ویل که اروپایي اتحادیه پر روسیې بندیزونه لګولی شي، نو ولې د اسراییل د دوامداره بمبارۍ او کلابندۍ پر وړاندې هماغسې اقدامات نه کوي؟»
لاریونوالو ټینګار کړی، چې غزه د انساني ناورین له سخت حالت سره مخ ده او نړۍوال سکوت دا ناورین لا ژوروي.
د بې پولې ډاکټرانو ټولنه وایي، چې په پاکستان کې پاتې افغانان د نیول کېدو له وېرې له داسې یوه حالت سره مخ دي، چې له امله یې روغتیايي خدماتو ته لاسرسی ورځ تر بلې ستونزمنېږي. دا وېره نه یوازې فزیکي روغتیا ته زیان رسوي، بلکې د افغان ټولنې رواني حالت یې هم سخت اغېزمن کړی.
د بې پولې ډاکټرانو په راپور کې راغلي، چې د ۲۰۲۳ کال له نومبر میاشتې راهیسې پاکستان د افغان کډوالو په زوره د شړلو یو پراخ کمپاین پیل کړی. که څه هم دا کمپاین په پیل کې یوازې غېر راجستر شويو کډوالو پورې محدود و، خو اوس له اسنادو لرونکو کډوالو سره هم ورته چلند کېږي.
دغه ټولنه زیاتوي، چې د کارټ لرونکو ته هم د اېستلو لنډمهالی ځنډ اعلان شوی، چې د ۲۰۲۵ کال د جولای له لومړۍ نېټې نافذ دی، خو دا هم د افغان کډوالو پر وېره سیوری نه شي کمولی.
په بلوچستان ایالت کې د بېپولې ډاکټرانو «اېم اېس اېف» یوه روغتیايي مرکز ته یو افغان کډوال، چې د دوو نجونو پلار دی، وایي: «له هغې ورځې چې اېستنې اعلان شوي، موږ له دوامدارو اندېښنو سره ژوند کوو. له وېرې بهر نه ځو. خلک د شپې خوب نهشي کولی، ځکه نه پوهېږي چې کله به د پولیسو چاپه راځي، ماشومان له ذهني فشار سره مخ دي.»
د بېپولې ډاکټرانو ډله وایي، هغوی په دوامداره توګه دا ویني چې څنګه د اېستلو وېرې د افغانانو روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی محدود کړی. یو شمېر ناروغان که څه هم د مزمنو ناروغیو لپاره دوامداره درملنې ته اړتیا لري، نور نهشي کولای کلینیکونو ته ورشي.
یو افغان کډوال چې د«اېم اېس اېف» له یوه روغتیايي کارکوونکي سره د ټلیفوني اړیکې پر مهال خبرې کولې، وویل: «زه نشم کولای روغتون ته لاړ شم، ځکه وېرېږم چې وبه نیول شم او افغانستان ته به ولېږدول شم. د همدې له امله د درملنې وختونه له لاسه ورکوم.»
د بې پولې ډاکټرانو ډله زیاتوي، چې د ښځو لپاره دا ستونزه نوره هم جدي ده.
د افغاني کلتور له مخې، ښځې باید له یوه نږدې نارینه (محرم) سره عامو ځایونو ته ولاړې شي، خو د عامو خلکو له وېرې دا کار هم ستونزمن شوی. ډېری نارینه د امنیتي پوستو له امله نهشي کولای له خپلو ښځینه خپلوانو سره کلینیکونو ته ولاړ شي. دې حالت ډېری افغان ښځې اړې کړې چې یا خو له کلتوري محدودیتونو سرغړونه وکړي یا هم روغتیايي پاملرنه پرېږدي.
د «اېم اېس اېف» مشر ژو ویبینګ (Xu Weibing) په پاکستان کې د افغان کډوالو وضعیت ته سخت اندېښمن دی.
هغه وایي: «موږ ژورې اندېښنې لرو. ډېر افغان کډوال د لسیزو راهیسې پاکستان کې ژوند کوي. اوس هغوی د دوامدارې وېرې له حالت سره مخ دي. دوی خپل کورونه، عاید او روغتیا له لاسه ورکوي.»
د «اېم اېس اېف» راپور ښيي، چې اېستل شوي کورنۍ د رواني او ټولنیز فشار سره مخ شوي.
یو شمېر کسان له خپلو کورنیو بېل شوي او یو شمېر نور له هغه هېواد سره بېرته مخ شوي چې نه پکې کور لري، نه ملاتړ او نه هم روغتیايي چوپړتیاوې.
د «اېم اېس اېف» د عملیاتو مشر سټیفن مککې وایي: «بېرته ستنېدونکي خلک خپلې روغتیايي اړتیاوې نشي پوره کولای. ډېری یې له مزمنو ناروغیو سره مخ دي، چې د دوامداره درملنې اړتیا لري. خو د افغانستان روغتیايي سیستم له وړاندې له مالي ستونزو، کمو امکاناتو او کم رسی ملاتړ سره مخ و. اوس د زرګونو بېرته ستنېدونکو له امله دا فشار نور هم ډېر شوی.»
یوې افغانې میرمنې چې د بلوچستان په یوه «اېم اېس اېف» کلینیک کې یې درملنه کوله، وویل: «موږ هېڅ نه لرو، بېرته به څه ته ستنېږو. هلته نه کور لرو، نه خپلوان. هر څوک چې ستانه شوي، وایي هلته هېڅ نه شته.»
د راپور له مخې، یوازې د ۲۰۲۵ کال په لومړیو شپږو میاشتو کې له ۲۷۴ زره زیات افغان کډوال له پاکستانه شړل شوي او له ۲۰۲۳ کال د نومبر راهیسې د اېستل شویو افغانانو شمېر له یو میلیون اوښتی.
بېپولې ډاکټران چې له ۱۹۸۶ کال راهیسې په پاکستان کې فعال دي، دا مهال د خېبر پښتونخوا، پنجاب، بلوچستان او سند ایالتونو کې روغتیايي خدمتونه وړاندې کوي، چې پکې د مور او ماشوم پاملرنه، د تغذیې ملاتړ او د ساري ناروغیو درملنه شامله ده.
د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ څخه د جون میاشتې تر پایه پورې د افغانستان او پاکستان ترمنځ دوه اړخیزه سوداګري یو مېلیارد امریکایي ډالرو ته رسېدلې.
د پاکستانۍ ورځپاڼې اېکسپرېس ټربیون د راپور له مخې؛ دا د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو اړیکو په بیا رغېدو کې د مثبت پرمختګ نښه ده.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت لهخوا خپور شوی تازه راپور ښيي، چې د روان کال په لومړیو شپږو میاشتو کې افغانستان پاکستان ته ۲۷۷ مېلیون ډالر صادرات کړي؛ په داسې حال کې چې پاکستان بیا د ۷۱۲ مېلیون ډالرو په ارزښت توکي افغانستان ته صادر کړي دي.
افغانستان، پاکستان ته تر ډېره پنبه، سکاره، ودانیزې ډبرې او وچه مېوه استولې ده؛ خو پاکستان بیا د افغانستان بازار ته صنعتي توکي، درمل او خوراکي توکي صادر کړي دي.
په راپور کې راغلي، که چېرې دغه تازه شمېره د ۲۰۲۰کال څخه تر ۲۰۲۳ کلونو پورې د سوداګریزو اړیکو سره پرتله شي؛ نو په دغه اړیکو کې یو څرګند پرمختګ لیدل کېږي.
د کرونا وبا، سیاسي بېثباتۍ او د تګ راتګ لارو بندېدو له امله د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري یو وخت له یو مېلیارد ډالرو هم راښکته شوې وه.
اېکسپرېس ټربیون زیاتوي، که څه هم دغه شمېره د پرمختګ ښکارندویي کوي؛ خو سوداګر لا هم له سیاسي فشارونو، د لارو ستونزو او د ویزو له محدودیتونو شکایت لري.
په جلالاباد ښار کې د ډبرو سکرو یو سوداګر نور خان اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې ته ویلي، چې له هرو امنیتي پېښو وروسته پاکستان پر سوداګرۍ محدودیتونه لګوي، ویزې بندوي او سوداګریز مسیرونه له خنډ سره مخ کوي. دا ستونزې د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور فضا کمزورې کوي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت شمېرې ښيي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ شته سوداګریز توازن اوس هم د پاکستان په ګټه ولاړ دی. پاکستان د ټولې دوه اړخیزې سوداګرۍ ۷۰ سلنه برخه لري؛ په داسې حال کې چې افغانستان یوازې ۳۰ سلنه ونډه لري.
ورځپاڼه وایي، چې دا مثبت پرمختګ د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ډیپلوماټیکو تماسونو پایله ده. کابل ته د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار سفر او همداراز د پاکستان د ځانګړي استازي محمد صادق خان هلې ځلې، د سوداګریزې فضا د ښه والي لپاره ګټور ثابت شوي دي.
د واشنګټن پوسټ خبریال حق نواز خان بیا وایي، که سوداګري له امنیتي او سیاسي مسایلو بېله وساتل شي؛ نو دا حجم د کال تر پایه ۲ مېلیارد ډالرو ته رسېدای شي.
هغه زیاتوي، که چیرې شرایط مساعد شي، دواړه هېوادونه کولای شي خپله سوداګریزه کچه بېرته تر ۳ مېلیارد ډالرو پورې لوړې کړي.
د افغان سوداګرو په باور، د دې لپاره چې سوداګریزه فضا باثباته پاتې شي؛ باید د دواړو لوریو لهخوا تورخم، غلامخان، خرلڅي او سپین بولدک کې د تخنیکي اسانتیاوو برابرول، د ویزو پروسې اسانه کول، د واګې، کراچۍ او ګوادر بندرونو د خدماتو بیا فعالول او د سوداګرۍ او سیاست بېلول د دوامداره حل لپاره به کلیدي اقدامات وي.
اېکسپرېس ټربیون وایي، په خیبر پښتونخوا کې وروستۍ امنیتي پېښې، د «ټيټيپي» مسله او د دواړو هېوادونو ترمنځ وخت ناوخت سیاسي شخړې هغه مسایل دي، چې کېدای شي سوداګریز بهیر بېرته له خنډ سره مخ کړي.
ټاکل شوې، چې د پاکستان یو لوړپوړی ځانګړی استازی نږدې ورځو کې کابل ته سفر وکړي؛ تر څو د سوداګرۍ پر روان وضعیت، دپاکستاني طالبانو پر موضوع او د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د شته ستونزو پر حل تمرکز وشي.
که څه هم د ۲۰۲۵ کال په لومړیو شپږو میاشتو کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګري له یو مېلیارد ډالرو اوښتې؛ خو د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ د لا پرمختګ لپاره دوامداره سیاسي اراده، د باور فضا او تخنیکي اسانتیاوې اړینې دي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف ویلي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د اوکراین په تړاو خپلې وروستۍ څرګندونې د ناټو او اروپايي ټولنې تر سختو فشارونو لاندې کړې دي.
د اې ای خبری اژانس د خبر له مخې، لاوروف دا څرګندونې د شانګهای د همکارۍ سازمان (SCO) د بهرنیو چارو وزیرانو په غونډه کې چې د چین په تیانجین ښار کې جوړه شوې وه، وکړې.
نوموړي وویل: «د اروپایي مشرتابه اوسنۍ ټولنه په ښکاره ډول د اوکراین د ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي ملاتړ کوي. دوی نه یوازې سیاسي ملاتړ کوي، بلکې اوکراین ته د برید کوونکو وسلو د لېږد له لارې جګړه اوږدوي او د دې مالي بار د لوېدیځو هېوادونو مالیه ورکوونکي وړي.»
لاوروف د ټرمپ له خوا د "۵۰ ورځو ضربالاجل" په اړه شک څرګند کړ او ویې ویل، چې مسکو غواړي د دې نېټې د مفهوم وضاحت وښيي.
هغه زیاته کړه: «له دې مخکې ټرمپ د ۲۴ ساعتونو او بیا د ۱۰۰ ورځو یادونه هم کړې وه. موږ دا ډول څرګندونې مخکې هم اورېدلي او غواړو په رښتیا د امریکا د ولسمشر د دریځ اصلي موخه درک کړو.»
په ورته وخت کې، لاوروف د ټرمپ له لوري د هغو ګواښونو په اړه چې که په اوکراین کې پرمختګ ونه شي نو پر روسیې او د هغې پر شریکانو به ۱۰۰ سلنه ګمرکي تعرفې ولګول شي، وویل چې مسکو له بېساري بندیزونو سره مقابله کړې او له هر ډول نویو فشارونو سره به هم مقابله وکړای شي.
لاوروف د سولې د خبرو اترو د ځنډ پړه پر اوکراین واچوله او ویې ویل: «دوی هڅه وکړه زموږ د پلاوي کچه ناکافي وبولي، خو اوس چې د اوکراین پخوانی دفاع وزیر رستم عمروف په امریکا کې سفیر دی، خپل پلاوی هم نه لري. د درېیم پړاو خبرو لپاره نېټه (د جون ۲۲مه اوونۍ) ټاکل شوې وه، خو نه د کییف له خوا او نه د لوېدیځ له لوري کوم رسمي یادونه شوې.»
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر دا هم وویل، چې د SCO غړي هېوادونه د روسیې د دریځ ملاتړ کوي او دوی ته یې د اوکراین د وضعیت په اړه مفصل معلومات ورکړي دي.