د مخکیني جمهوري حکومت د ولسمشر لومړي مرستیال امرالله صالح د ځينو هېوادونو سره د طالبانو سوداګريزو تفاهم لیکونو امضاء ته په اشارې لیکلي: «په افغانستان کې د یو نامشروع او بې ثباته حاکمیت په چوکاټ کې ځيني د ټاپي، طبيعي ګاز پايپ لاین او اوس د افغانستان اورګاډي پټلۍ خوبونه ويني.»
امرالله صالح د طالبانو او ازبکستان ترمنځ د «افغان ټرانس» رېل پټلۍ د امکان سنجۍ درې اړخيز هوکړه لیک لاسلیک ته په اشارې لیکلي، چې لاسلیکونکي پوهېږي چې دوی د یو لنډ افسانوي فلم لوبغاړي دي.
هغه که څه هم په مشخص ډول د کوم چا او بل هېواد نوم نه دی اخیستی خو زياته کړې یې ده : «هغه کسان چې د دې پروژو او سرلیکونو یې کاغدونه لاسلیک کړي پوهيږي، چې دوی د افسانوي فلم لوبغاړي دي.»
طالبانو نن د پنجشنبه په ورځ په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې رییس الوزرا د ازبکستان د بهرنیو چارو وزیر سره په لیدنه کې د « افغان ټرانس » رېل پټلۍ د امکان سنجۍ درې اړخیز هوکړه لیک لاسلیک کړ.
همدا ډول په همدې ورځ د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر د ټرانس- افغان رېل پټلۍ د شونتیا څېړنې هوکړې لاسلیکېدل د سیمه ییز اتصال او اقتصادي پرمختګ لپاره یو مهم پړاو وباله.
اسحاق ډار ټینګار کړی چې په دې سره به د منځنۍ اسیا هېوادونه د افغانستان له لارې د پاکستان له سمندري بندرونو سره وصل شي.
فایر اوبزرور ویب پاڼه په یوه مقاله کې وایی چې د طالبانو بیا ځل واکمنۍ سره دغه هېواد د یوه سیاسي، اقتصادي، امنیتي او بشري ناورین پر لور تللی او د طالبانو د سخت دریځه واکمنۍ تر بیا ټینګېدو وروسته، افغانستان یو ځل بیا له ترهګرۍ، فقر، د ښځو پر وړاندې ظلم او نړیوالې انزوا سره مخ دی.
ددغه ویبپاڼې په مقاله کې راغلي، چې دا وضعیت نه یوازې د افغانستان راتلونکی له ګواښ سره مخ کوي، بلکې د سیمې او نړۍ امنیت ته هم یو خطر دی، د دې بحران د مخنیوي لپاره، متحده ایالاتو د مشرتابه لپاره یو تاریخي او ستراتیژیک فرصت دی، څو د سولې، ډیپلوماسۍ او بشري ارزښتونو پر بنسټ یو نړیوال غبرګون رهبري کړي.
ویبپاڼه زیاتوي، چې طالبانو له بېرته واک ته رسېدو وروسته، د ولس پر رضا نه، بلکې د زور او جبر له لارې حکومت ته دوام ورکړی. ډیموکراتیکې ادارې ړنګې شوي، مدني ټولنه خاموشه شوې، او مخالفین ځپل شوي دي. د طالبانو دننه هم اختلافونه شته، په ځانګړې توګه د کندهار مشرتابه او حقاني شبکې ترمنځ، چې د یوه ټولشموله حکومت رامنځته کېدل یې ستونزمن کړي.
په مقاله کې راغلي، چې د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۴ کال راپور ښيي چې ترهګرې ډلې لکه القاعده، داعش خراسان، او د پاکستاني طالبانو تحریک« ټي ټي پي » په افغانستان کې پراخ حضور لري، او القاعده ۹ نوي روزنیز مرکزونه جوړ کړي. دا وضعیت د طالبانو د واکمنۍ لاندې ترهګرۍ ته فضا برابروي.
له اقتصادي پلوه، افغانستان له ۳۰ سلنه څخه زیات اقتصادي کموالی تجربه کړی او د بهرنیو بشري مرستو پر اوږه ولاړ دی. طالبان د عاید لپاره له نشهيي توکو، ناقانونه کانکېندنې او قاچاق څخه کار اخلي. د کوکنارو د بندیز باوجود، د مصنوعي موادو تولید لکه «مټامفټامین» مخ پر زیاتېدو دی.
ویبپاڼه وایي، چې تر ۹۰ سلنه زیات خلک د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي، عامه خدمات ړنګ شوي، د ځوانانو بیکاري پراخه ده، او په زرګونو افغانان هر کال هېواد پرېږدي. په کلیوالو سیمو کې کورنۍ اړ کېږي چې ماشومان د کار یا ودونو لپاره وپلوري، او ګڼ ځوانان تندروه ډلو ته ورجذبېږي.
په مقاله کې راغلي چې د افغان مېرمنو پر وړاندې سسټماټیک ظلم یو جلا بحران دی. طالبان له ۸۰ زیات فرمانونه صادر کړي، چې له مخې یې نجونې تر شپږم ټولګي وروسته له زده کړو منع دي، ښځې له کار، سفر، او عامه ژوند نه محرومې شوې دي. دا تبعیض د انساني حقونو نه یوازې ښکاره سرغړونه ده، بلکې د هېواد له پراخ بشري ظرفیت څخه انکار دی.
افغانستان دا مهال یوې بندې کړۍ ته ورته حالت کې دی: ظلم توندلاري پیاوړې کوي، توندلاري اقتصاد خرابوي، فقر پراخوي، او انساني ناورینونه ژوروي. طالبان پخپله نه اصلاح کېږي او یوازې جدي نړیوال تعامل دا کړۍ ماتولی شي.
دغه ویبپاڼه وایي، چې له دننه د دې تعامل فرصت شته. له یوې خوا، افغان ولس د یوه ټولشموله حکومت غوښتنه لري، ښځې باریونونه کوي، پټ ښوونځي فعاله دي، ځوانان او مدني فعالان خاموشه پاتې شوي نهدي. له بلې خوا، د سیمې هېوادونه لکه پاکستان، ایران، روسیه او چین، د طالبانو له شتون څخه رنځ وړي او د ترهګرۍ زیاتوالی احساسوي.
سربېره پر دې، د طالبانو د بدلون ناهیلي نړیواله ټولنه دې ته اماده کړې چې نوې تګلاره غوره کړي. حتی د وسلهوال مقاومت نښې د هېواد په شمال او پنجشیر کې تر سترګو کېږي.
فایر اوبزرور وایي، چې متحده ایالات باید له فرصت څخه ګټه واخلي او د ملګرو ملتونو تر چتر لاندې د سولې یو سیاسي چوکاټ رهبري کړي. دغه چوکاټ باید پنځه مهم عناصر ولري:
د ملګرو ملتونو تر رهبرۍ لاندې ټولشموله سیاسي بهیر چې طالبان، مخالفین، ښځې، مدني ټولنه او قومي اقلیتونه پکې برخه ولري. موخه باید د یوه انتقالي حکومت جوړول وي چې نوی اساسي قانون ترتیب کړي.
د سپینې ماڼۍ له لورې باید یو ځانګړی استازی وټاکل شي، څو د افغانستان لپاره نړۍوالې هڅې همغږي کړي. د ملګرو ملتونو له استازو سره نږدې همکاري به نړیواله ستراتیژي همغږې کړي.
همدا راز د دیني ډیپلوماسۍ کارول له اسلامي همکاریو سازمان او اسلامي هېوادونو سره، ترڅو د تعلیم، بشري حقونو او سولې ملاتړ وشي.
سیمه ییز ثباتي تړون چې پاکستان، ایران، هند، چین، روسیه او منځنۍ اسیا هېوادونه سره یوځای کړي، د نه مداخلې، ترهګرۍ ضد همکاریو، کډوالو راستنېدو او سیمه ییز اتصال په برخو کې.
او همدا ډول تر سیاسي هوکړې پورې، د مدني ټولنې ملاتړ، بندیزونه، ویزې بندیزونه، کنګل شوې شتمنۍ او د طالبانو د ظلم پر ضد فشارونه باید دوام ولري، خو د پرمختګ په صورت کې د تشویقي ګامونو ورکول هم اړین دي.
د امریکا لپاره دا مسله یوازې خیریه کار نه دی، بلکې ستراتیژیک او اخلاقي مسولیت دی چې د ملي امنیت، اقتصادي ګټو، جیوپولیټیکي اغیزو او نړیوال اعتبار ساتنه تضمین کړي.
افغانستان کې د ترهګرۍ د بیا راژوندي کېدو مخنیوی، د پراخو معدني زیرمو شفافه پرمختیا، سیمه ییزې سیالۍ کې د ګټو د ساتنې او د امریکا د ارزښتونو ژغورنه له دې ستراتیژۍ مهمې برخې دي.
مقاله زیاتوي چې امریکا له یوه تاریخي او اخلاقي انتخاب سره مخ ده: یا له افغانستانه په بېپامه توګه تر شا شي، یا د ډېپلوماسۍ، همکارۍ او پراخې سولې له لارې د رهبریت مسولیت ومني.
مقاله په پای کې تاکید کوي چې د سولې رامنځته کول تصادفي نه دي؛ دا باید جوړ شي،او دا کار د یوې هوښیارې او مسولې پریکړې څخه پیلېږي.
طالبانو په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې رییس الوزرا د ازبکستان د بهرنیو چارو وزیر سره په لیدنه کې د « افغان ټرانس » رېل پټلۍ د امکان سنجۍ درې اړخیز هوکړه لیک لاسلیک کړ.
طالبانو د پنجشنبه په ورځ (د چنګاښ ۲۶مه) نېټه په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د ازبکستان بهرنیو چارو وزیر بختیار سعیدوف په مشرۍ يو پلاوي د دغه ډلې د رییس الوزرا ملاحسن اخوند سره ليدلي دي.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې په دې لیدنه کې د دواړو هېوادونو پر سوداګریزو، سیاسي، کلتوري او د نړیوالو اړیکو پر پراختیا هم خبرې شوي دي.
طالبانو د ازبکستان د بهرنیو چارو وزیر له قوله لیکلي: «ازبکستان په نړيواله کچه د افغانستان حکومت او خلکو ملاتړ کړي او دوام به ورکړي.»
د بختیار سعیدوف په خبره، چې تر دا مهاله د طالبانو او ازبکستان ترمنځ له سلو زیات پلاوو تګ راتګ کړی او په هره لیدنه کې د اړیکو پر پراختیا ټينګار شوی.
هغه ملاحسن ته د ازبکستان د سفر بلنه هم ورکړه.
د طالبانو رییس الوزرا ټينګار کړی: «ازبکستان درک کړې، چې ستونزې باید د تګ راتګ او تفاهم له لارې حل شي نو ځکه يې زموږ سره تعامل غوره کړی دی.»
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت بیا په یوه جلا خبرپاڼه کې ویلي، چې سراج الدین حقاني د ازبکستان د بهرنیو چارو وزیر سره لېدنه کې د دوه اړخیزو اقتصادي، سیاسي او کلتوري اړیکو د لا پیاوړتیا غوښتنه کړې.
واک ته د طالبانو له رسېدو را وروسته ازبکستان په پرله پسې توګه هڅه کړې، چې د طالبانو سره خپلې سوداګريزي، اقتصادي او سیاسي اړیکې زياتې کړي؛ خو تر اوسه دغه هېواد طالبان په رسمیت نه دي پېژندلي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر محمد اسحاق ډار او د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني تر منځ د امنیتي همکاریو او سیمهییز ثبات په تړاو دوهاړخیزه لیدنه شوې ده.
بهرنیو چارو وزارت په یوه خپره کړې اعلامیه کې ویلي، چې په دې لیدنه کې دواړو لوریو د سیمهییز امنیت، اقتصادي پراختیا او له ګډو ګواښونو سره د مبارزې پر موضوعاتو ژور بحثونه کړي دي.
په اعلامیه کې راغلي، دواړو خواوو دا ومنله چې د سیمې هېوادونه له یو شمېر امنیتي ننګونو سره مخ دي، چې د له منځه وړلو لپاره یې همغږو او رغنده ګامونو ته اړتیا ده.
اعلامیه زیاتوي، اسحاق ډار ټینګار کړی چې د امنیت ترڅنګ باید د ټولو هغو موضوعاتو حل ته جدي پاملرنه وشي چې دواړو هېوادونو ته مهمې دي.
هغه ویلي، چې د سیمهییز اتصال او اقتصادي همکارۍ بشپړه ګټه یوازې هغه مهال اخیستل کېدای شي چې اعتماد، ثبات، او عملي همکاري رامنځته شي.
بلخوا، طالب وزیر سراجالدین حقاني هم د مثبتو اړیکو، امنیتي همغږۍ او د ګډو اقتصادي پروژو د ارزښت یادونه کړې.
د یادولو وړ ده، چې د ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴م کلونو پر مهال، د پاکستان او طالبانو ترمنځ اړیکې لا پسې ترینګلي شوي، په ځانګړي ډول د افغان کډوالو د شړلو، د پاکستاني طالبانو « ټي ټي پي » د حملو، او د سرحدي تاوتریخوالي له امله.
پاکستان له طالبانو غواړي چې دپاکستاني طالبانو پر ضد ګامونه واخلي، خو طالبان بیا پر پاکستان نیوکه کوي چې د افغان کډوالو سره غیر انساني چلند کوي او په خپله خاوره کې یې داعش ډلې ته ځای ورکړی.
اوس مهال دواړه خواوې هڅه کوي تماسونه وساتي، خو بیباوري ورځ تر بلې زیاته شوې.
داینارا خیریه ډله، چې په دې وروستیو کې یې د افغانستان او ایران ترمنځ سرحدي سیمې ته سفر کړی، وایي چې زرګونه شړل شوي افغانان له بشري ناورین سره مخ دي او دا بحراني حالت ورځ تر بلې په بېساري توګه پراخېږي.
د دې سفر پر مهال«اینارا ټیم » د خپلو سترګو لیدلي حالت له مخې ویلي، چې په سلګونه کورنۍ، پکې ښځې، ماشومان، زاړه او ناروغان شامل دي، له هر ډول انساني شرایطو پرته په سرحدي سیمو کې ژوند کوي.
دا ډله زیاتوي، دوی په بېسرپناه خیمو، زرغونو پلاسټیکي شیټونو، او د خټو جوړو خونو کې هستوګنه لري. دا خلک نه پاکې اوبه لري، نه کافي خواړه، نه درمل، او نه هم کومه پاملرنه چې د دوی د ژوند ژغورنې لپاره اړینه ده.
افغانستان چې دمګړۍ د پراخو اقتصادي، سیاسي او ټولنیزو ستونزو له امله له نړیوالې انزوا سره مخ دی، د شړل شویو خلکو د منلو هیڅ ډول ظرفیت نه لري، روغتیايي خدمات د سقوط له پولې تېر شوي، تعلیمي نظام تر ډېره فلج شوی، کاري فرصتونه کم یا شتون نهلري، او د حکومت موجود جوړښت دومره کمزوری دی چې نشي کولای د خلکو بنسټیزې اړتیاوې هم پوره کړي.
نړیوالو سازمانونو، لکه« ډبلیو ایچ او » او« یونېسف »، راپورونه خپاره کړي چې وایي په سیمه کې د کولرا، اسهال، تنفسي ناروغیو، او نورو ساري ناروغیو پېښې مخ په ډېرېدو دي.
راپورونه وایي چې په ماشومانو کې د سو تغذیې کچه لوړه شوې او شیدې خوړونکي ماشومان له سختې تندې او لوږې سره مخ دي. دا وضعیت نه یوازې یو بشري ناورین دی، بلکې د راتلونکي نسل پر فزیکي او ذهني روغتیا به ژور اغېز وکړي.
د معلوماتو له مخې اینارا ډلې د دغه بحران د دقیقې ارزونې لپاره خپل کار روان ساتلی دی، او هڅه کوي چې نړیوالې مرستندویه ادارې، حکومتونه، او شخصي خیریه بنسټونه راوبولي چې دا حالت له نور خرابېدو وژغوري.
دا ډله وایي، چې دا بحران یوې همغږۍ، چټکې او دوامداره نړیوالې هڅې ته اړتیا لري. که چیرې پاملرنه ورته و نه شي، ښايي زرګونه نور ژوندونونه له منځه ولاړ شي او دا سیمه د یوه بشري ناورین د مرکز په توګه ثبت شي.
اینارا زیاتوی، « موږ له نړیوالې ټولنې، ملګرو ملتونو، سیمهییزو حکومتونو او ټولو خیریه بنسټونو غوښتنه کوو چې بې له ځنډه لاس په کار شي، ځکه دا هغه وضعیت دی چې هره شېبه د ژوند او مرګ تر منځ د انتخاب معنی لري.»
په افغانستان کې د بریټانیايي ځواکونو د افغان همکارانو د شخصي معلوماتو په افشا شویو اسنادو کې د بریټانیا د یو شمېر نظامیانو او ځانګړو سرتېرو جزئیات هم خپاره شوي، چې شمېر یې تر ۱۰۰ ډېر ښودل شوی.
د بریټانیا په دفاع وزارت کې سرچینو برېټانیايي رسنیو ته ویلي، چې په دغو افشا شویو اسنادو کې د بریټانیا د څه باندې سلو جاسوسانو یا د ایم ای ۶ د کارکوونکو، د ځانګړو ځواکونو د غړو او نورو نظامیانو معلومات هم شامل دي.
د رویټرز د رپوټ له مخې، د معلوماتو دا افشا کېدل د پخواني محافظهکار حکومت له لوري د انتقال د یوه پټ پروګرام د پیل لامل شو، چې لګښت یې نږدې دوه میلیارده پونډه اټکل شوی.
هدف دا و چې هم افغانان وژغوري، هم د هغو بریتانیايي چارواکو امنیت وساتل شي چې نومونه یې افشا شوي وو.
د برېټانیا دفاع وزیر جان هیلي د سې شنبې په ورځ بښنه وغوښته او ویې منله چې په دې پېښه کې نه یوازې د افغان همکارانو، بلکې د بریتانیايي لوړپوړو ملاتړکوونکو شخصیتونو معلومات هم شامل وو.
دې مسالې دا وېره خپره کړه، چې ګنې طالبان به د دغو معلوماتو په وسیله د بریټانیايي ځواکونو افغان همکاران تر موندنې وروسته ووژني.
یو شمېر رسنیو رپوټونه ورکړل، چې طالبانو ۲۰۰ پخواني افغان سرتېري وژلي، خو طالبانو دا رپوټونه رد کړل.