د افغانستان کرېکټ بورډ وايي د شپږيزې کرېکټ لیګ لسم پړاو سيالۍ سبا شنبه د پنځو لوبډلو ترمنځ پيليږي. د کرېکټ بورډ د معلوماتو له مخي، په لومړۍ ورځ به د تېرو سیالیو اتله امونهنګان لوبډله د بست ساتونکو او مس عینک اتلان به د سپين غر پړانګانو پر وړاندي ولوبيږي.
د افغانستان کرېکټ بورډ د جمعه په ورځ (د چنګاښ ۲۷مه) خبر ورکړ، چې په دې سياليو کې د افغانستان د ملي لوبډلې لوبغاړي هم ولوبيږي.
سپین غر پړانګان به د راشدخان، بند امیر ښارامان د حشمت شهیدي، مېس عینک د رحمن الله ګربز، بست ساتونکي د ابراهیم ځدراڼ او د امو نهنګان به د عظمت عمرزی په لوبډلمشرۍ سیالۍ تر سره کړي.
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي وایي، هغه افغان وګړي چې په ناقانونه توګه په پاکستان کې اوسېږي، له دې وروسته به د هغوی پر وړاندې هېڅ ډول نرم چلند و نه شي او باید له دغه هېواده ووځي.
نوموړي دغه څرګندونې نن یوې خبري ناستې ته وکړې، چې پکې یې له افغان کډوالو سره د حکومت د تګلارې ترڅنګ، د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو په اړه هم معلومات ورکړي دي.
نقوي ټينګار وکړ چې د افغان وګړو لپاره د قانون سرغړونه د زغملو نه ده، او حکومت به هغو کسانو ته نور د پاتې کېدو قانوني تمدید ورنه کړي چې له قانوني اسنادو پرته په پاکستان کې ژوند کوي.
د هغه په وینا: « د ناقانونه مېشتو افغان وګړو د پاتې کېدو مهلت به نور نه تمدیدیږي. موږ دا مسله جدي نیولې او قانون به پرته له توپیره پلي کېږي.»
نقوي د خپلو څرګندونو په دوام کې یادونه وکړه، چې ایران په تېرو دوو اونیو کې شاوخوا ۳۰۰،۰۰۰ناقانونه مېشت افغان کډوالله خپلې خاورې وایستل، او پاکستان هم له ورته اقدامه شاته نه پاتېږي.
نوموړي زیاته کړه، چې د افغان کډوالو د موضوع ترڅنګ، له طالبانو سره په لوړه کچه رسمي دیپلوماتیکې خبرې اترې روانې دي، او پاکستان د دواړو هېوادونو ترمنځ د مثبتو اړیکو دوام ته ژمن دی.
د هغه په وینا، پاکستان هڅه کوي چې د سرحدي چارو، امنیتي ستونزو او کډوالو وضعیت ته له ګڼو لارو چارو او خبرو اترو له لارې حل پیدا کړي.
په پاکستان کې دا مهال د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې د معلوماتو له مخې، شاوخوا ۱.۷میلیونه ثبت شوي افغان کډوال ژوند کوي، خو د ناپېژندل شوو ناقانونه افغانانو شمېر له دې هم ډېر اټکل شوی دی. په ۲۰۲۳ کال کې د پاکستان حکومت د یو لړ اقداماتو له لارې زرګونه افغان کډوال افغانستان ته په جبري ډول وشړل، چې ډېری یې ښځې او ماشومان وو.
خو له دې سره، ګڼ بشري سازمانونود پاکستان له حکومته غوښتي چې له افغان کډوالو سره دې انساني چلند وشي او د زور اېستنې پر ځای هغوی ته د بېرته ستنېدو لپاره مناسبه موده او اسانتیاوې ورکړل شي.
نقوي دا هم څرګنده کړه، چې پاکستان هڅه کوي له طالبانو سره اړیکې مثبتې وساتي، خو د ناقانونه تګ راتګ، ترهګریزو پېښو او د پولې د ناقانونه تېرېدو موضوعات د بحث مهم ټکي دي.
هغه زیاته کړه: «موږ د طالب چارواکو سره تماس لرو، خو له نړیوالو اصولو سرغړونه نه زغمو.»
د پاکستان د کورنیو چارو وزارت تر دې وړاندې هم څو ځله ویلی و چې افغانستان باید د خپلو وکړو د بېرته ستنېدو لپاره عملي همکاري وکړي، خو طالب چارواکو بیا ټینګار کړی چې د افغانانو ایستل باید د بشردوستانه اصولو پر بنسټ وشي.
په ۲۰۰۵ کال کې د افغانستان په غزني ولایت کې د امریکا د یوې پوځې چورلکې د سقوط پېښه، چې ۱۸ تنه پکې ووژل شول، شل کاله وروسته هم د وژل شویو خپلوانو ترمنځ د پیوستون یوه ژوره حلقه پاتې ده.
د ۲۰۰۵ کال د اپرېل پر ۶مه نېټه په افغانستان کې د امریکایي پوځ یوه چینوک چورلکه«سي ایچ- ۴۷» چې د «وینډی ۲۵» په نوم پېژندل کېده، غزني ولایت ته نږدې د شګو په طوفان کې سقوط وکړ.
د چورلکې ټول ۱۸ امریکایي سپرلۍ، چې پکې ۱۴ پوځیان، یو د سمندري ځواک سرتېری او درې ملکي کارکوونکي شامل وو، ژوند له لاسه ورکړ.
د امریکایي پوځي « سټارز اینډ سټریپ » پر لیکه ورځپاڼې د راپور له مخې، دا پېښه، د طالبانو د لومړي ځل واک له نسکورېدو وروسته، د امریکایانو لپاره تر ټولو خونړۍ پېښه ګڼل شوې ده.
په راپور کې راغلي، چې شاوخوا ۲۰۰ کسان، د قربانیانو خپلوان، ملګري او پوځي چارواکي، د جمعې په ورځ د جرمني په انسباخ ښار کې د کټرباخ پوځي اډه کې راټول شوي وو، ترڅو د پېښې شلمه یادکلیزه ولمانځي او د قربانیانو یاد ژوندی وساتي.
په ګډون کوونکو کې په دغه پېښه کې د وژل شوي «چارلس چک» مېرمن ګوینډولین سانډرز او زوی یې ډریک هم شامل وو.
ګوینډولین وویل، چې د خاوند له مرګه وروسته یې داسې احساس کاوه لکه خپله پوځي کورنۍ یې هم له لاسه ورکړې وي، خو د ده د یاد ساتل یې د ژوند یوه اړتیا ګرځېدلې.
هغې له خندا سره وویل چې چک د «کینډر ایګز» مینهوال و، او دا یې په جرمني کې رانیول سوی لومړی توکی و.
راپور زیاتوي، ډریک، چې پلار یې د هغه د پنځه کلنۍ پر مهال مړ شوی و، اوس ۲۶ کلن دی. هغه د غونډې په ترڅ کې د لومړي ځل لپاره یوې چینوک چورلکې ته پورته شو او له هغو سرتېرو سره ولیدل چې پلار یې پېژندل.
هغه وویل: «کله چې موږ دا ډول مراسمو ته راځو، دا موږ ته دا پیغام راکوي چې قربانیان هېڅکله نه هېرېږي.»
ستارز اینډ سټریپ وځپاڼه لیکي، چې د پېښې پر مهال د« ایف ټولي » قوماندان کرېګ وېلهېلم هم د غونډې ګډونوال و. نوموړی چې په ۲۰۰۶ کال کې له پوځ څخه تقاعد شوی، پنځه کاله وروسته یې د Windy25 Memorial Fund په نوم یو بنسټ جوړ کړ څو د قربانیانو له کورنیو سره مرسته وکړي.
وېلهېلم وویل: « دا یو ډول کورنۍ ده. کېدای شي موږ دا کورنۍ نه غوښتله، خو اوس پرې ویاړو، ځکه پوهېږو چې یو بل څه حس کوي».
د چک سانډرز تر څنګ، په پېښه کې کلېنټ پرېټر، ډیوېډ ایالا، مایکل سپایوي او پینډلېټن سایکس هم وژل شوي وو.
ورځپاڼه لیکي، چې د مایکل سپایوي تره، شېلډن سپایوي، وویل چې له نورو خپلوانو سره د « وینډي – ۲۵ » له لارې نږدې اړیکې لري او دا ډول غونډې د روحیې لپاره ګټورې دي.
د هغه مېرمن، انجي، وویل: « موږ هر وخت یو بل ته لاسرسی لرو. دا زموږ تر منځ ژور انساني تړاو دی.»
د دغه مرسمو په پای کې د دې قطعې اوسني قوماندان، کپتان مېټ پاستینو، د قربانیانو نومونه ولوستل او ویې ویل: « یوه حقیقت دا دی، چې یو ځل که څوک د« بېګ وینډي » برخه شي، نو تل د هغې برخه پاتې کېږي.»
د افغانستان لپاره دملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي رېچارډ بېنېټ لهمتحده عرب اماراتو څخه د ګواښسره مخ افغانانو د بېرته ستنولو په اړه اندېښنه ښودلې او یې ټینګار کړی چې دغه پلان دې سمدستي وځنډول شي.
نوموړی وایي چې افغانستان لا هم خوندي نه دی او دغه هېواد ته،د کډوالو لپاره بېرته ستنېدل جدي ګواښونه لري.
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي، رېچارډ بېنېټ، پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي: « د متحده عرب اماراتو څخه د ګواښ سره مخ افغانانو د بېرته ستنولو په اړه راپورونه خورا اندېښمنونکي دي، او زه د دې هېواد حکومت ته یادونه کوم چې د دې پلانونو تطبیق دې سمدستي وځنډوي.»
بېنېټ،په خپلو خبرو کې ټینګار کړی، چې افغانستان لا هم خوندي نه دی او د هغو افغانانو چې مجبوره دي بیرته ستانه شي، ژوند ته جدي ګواښونه متوجه دي.
هغه زیاته کړې: «افغانستان خوندي نه دی، او هغه کسان چې مجبور دي بیرته واستول شي، د جدي تعقیب او تاوتریخوالي سره مخامخ کیدای شي.»
د ۲۰۲۱کال د اګست میاشتې په ترڅ کې، کله چې متحده ایالاتو د افغانستان څخه خپل عسکر او ډېپلوماټان بیرته وایستل، ګڼ شمېر افغانانو چې د امریکایي ځواکونو یا بهرنیو ادارو سره یې دندې ترسرهکړې وې، د ژوند د خوندي کولو لپاره یو شمېر هیوادونو ته ولېږدول شول. دغه افغانان چې د «ګواښونو»او «ځانګړو دندو»له امله په افغانستان کې د خطر سره مخ و، په لومړیو کې متحده عرب اماراتو ته وویستل شول ترڅو امریکا ته د لېږدلپاره چمتو شي.
خو د ولسمشر ټرمپ د دویم ځل واکمنۍ په دوره کې، د کډوالو په اړه سختوقوانینو او پروسیجرونو له امله، دغه افغانان چې مخکې یې د امریکا د انتقال لپاره پلانونه درلودل، بې سرنویشته پاتې شول.
د ټرمپ ادارې د کډوالو د پروسې د پیچلتیاوو او محدودیتونو له امله، امریکا ته د دې افغانانو لیږد ځنډېدلی، او ګڼ شمېر یې په متحده عرب اماراتو کې د بې برخلیکۍژوند تیروي.
د دې حالت په پایله کې، اوس داسې راپورونه خپاره شوې چې د امریکا حکومت پرېکړه کړې چې دغه افغانان بېرته افغانستان واستول شي.
له هغه وروسته چې المان په جرمونو تورن ۸۱ افغانان افغانستان ته ولېږل، ملګرو ملتونو ټينګار کړی، چې «هیڅوک باید افغانستان ته ونه لېږدول شي.» ملګرو ملتونو د افغان کډوالو د ایستلو د پروسې د سمدستي بندېدو غوښتنه کړې.
په جینوا کې د ملګرو ملتونو دفتر د جمعه په ورځ (د چنګاښ ۲۷مه) ویلي، چې یو شمېر افغان کډوال افغانستان ته په ستنېدو له نیونې، شکنجې او ځورونې سره مخ دي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنر «وولکر ترک» خبريالانو ته ویلي: «د ټولو افغان کډوالو او پناه غوښتونکو د جبري ایستلو د پروسې سمدستي بندول غواړو، په ځانګړې توګه هغه کسان چې د ستنېدو سره هم مهاله د ځورونې، خپل سرې نيونې یا شکنجې له ګواښ سره مخ دي.»
سږ کال د هغو افغان کډوالو په شمېر کې زیاتوالی راغلی، چې افغانستان ته په زور لېږدول شوي.
نړیوال بشري سازمانونو وايي، چې دا چاره څو اړخیز کړکیچ رامینځته کوي، چې د نړیوالې ټولنې بیړنۍ پاملرنې ته اړتیا لري.
د بریټانیا د معلوماتو د خوندیتوب خپلواک کمېشنر جان اېډورډز د افغانستان لپاره د بریټانیا د ژغورنې پروګرام اړوند معلوماتو د افشا کېدو پېښه جدي بللې خو وايي، نور په دې اړه قانوني اقدام نه کوي.
اېډورډز ویلي، چې د معلوماتو دا افشا د دفاع وزارت له خوا د بې احتیاطۍ له امله رامنځته شوې او یاد وزارت د پېښې له اعلان وروسته د ورته پېښې د نه تکرار په موخه جدي ګامونه پورته کړي.
نوموړی زیاتوي:«موږ ډاډ ترلاسه کړی، چې د معلوماتو افشا کېدو لاملونه څرګند شوي، اصلاح شوي او وزارت ترې مهم درس زده کړی دی. اغېزمنو کسانو ته د پېښې زیان راکمولو لپاره هر ممکن اقدام ترسره شوی.»
خو نوموړي ویلي، چې د معلوماتو د افشا پېښه د ډېرو کسانو لپاره د اندېښنې لامل شوې او حکومت باید د خلکو د شخصي معلوماتو د خوندیتوب په برخه کې جدي مسولیت ولري.«موږ له دفاع وزارت سره له ۲۰۲۳ کال راهیسې کار کړی دی، سره له دې چې دا قضیه له پټو اسنادو سره تړاو لري او د محکمو له خوا بندیز پرې لګېدلی و.»
د اېډورډز په خبره د بریټانیادفاع وزارت له یادې پېښې وروسته اړین اصلاحات رامنځته کړې او د دا ډول پېښو د مخنیوي لپاره نوې تدابیر نیول شوي دي.
نوموړي ویلي، چې دا قضیه نوره پای ته رسېدلې، خو که په دې اړه نوي معلومات ترلاسه کړي، چمتو دې چې له نورو څارونکو ادارو سره همکاري وکړي.«دا پېښه پای ته رسېدلې، موږ باید باوري شو، چې ادارې داسې تېروتنې تکرار نه کړي. دا مهمه ده چې د خلکو ژوند ته زیان ونه رسیږي.»
پر همدغه مهال د بریټانیا د معلوماتو د خوندیتوب کمېشنر مرستیالي ویلي، چې د دفاع وزارت د ستونزې د اصلاح او ګواښونو په راکمولو کې پوره هڅه کړې ده.
نوموړې زیاتوي:«موږ درک کوو، چې دا پېښه ډېره جدي وه او ډېرو کسانو ته یې اندېښنه پېدا کړه. سره له دې چې موږ تر دې دمه په عامه توګه نظر نه شوای ورکولی، خو زموږ په کارپوهې ډلې د پردې تر شا د دفاع وزارت د داخلي څېړنو ملاتړ کړی او څارنه یې کړې.»
د راپورونو له مخې، د ۲۰۲۲ کال د فبرورۍ په میاشت کې د افغانستان لپاره د بریټانیا د ژغورنې پروګرام ته د غوښتنلیک ورکوونکو معلومات د بریټانیا له حکومتي سیستمونو بهر ته ایمیل شوې و او د دغو اسنادو یوه برخه د ۲۰۲۳ کال د اګسټ په ۱۴مه د لنډ مهال لپاره انلاین خپاره شول.