عمر داودزی: افغانستان په تېرو څلورو کلونو کې د پوهنې په برخه کې تر سیالانو ډېر شاته شوی

د تاجکستان د دولتي امنیت ملي کمېټې اړوند د سرحدي ځواکونو مطبوعاتي مرکز په یوه اعلامیه کې ویلي، چې د سیمې او نړۍ د سیاسي او اقتصادي پېچلي وضعیت له امله تاجکستان ته د کډوالو بهیر زیات شوی دی.

په اعلامیه کې راغلي، چې ګڼ شمېر بهرني وګړي دا مهال په تاجکستان کې اوسېږي، خو یو شمېر یې یا ناقانونه ورغلي یا یې د اقامت اصول ښکاره نقض کړي دي.

د تاجک چارواکو په وینا، له دغو کډوالو ځینې د نشه‌يي توکو په قاچاق، د افراطي افکارو په خپرولو او د جعلي اسنادو له لارې د پناه غوښتنې په ترلاسه کولو کې ښکېل دي.

همداراز، ویل شوي چې یو شمېر دا کسان د درېیم هېواد تابعیت لري او تاجکستان یوازې د ټرانزیټ په توګه کاروي، څو نورو هېوادونو ته لاړ شي.

د تاجکستان د ملي امنیت کمېټه وایي، افغان کډوال هم د همدې دلایلو له امله شړل شوي دي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د عالي کمېشنر دفتر د ۲۰۲۵ کال د چنګاښ پر ۲۷مه نېټه اعلام کړی، چې له تېرو لسو میاشتو (د ۲۰۲۴ کال له اکټوبر څخه د ۲۰۲۵ کال تر جولای پورې) لږ تر لږه ۴۸۵ افغان کډوال له تاجکستان څخه شړل شوي دي.

د ملګرو ملتونو د اعلامیې له مخې، د تاجکستان چارواکو د چنګاښ پر ۱۷مه د وحدت ښار په یو شمېر سیمو کې افغان کډوال او پناه‌غوښتونکي راوغوښتل او هغوی ته یې وویل، چې باید تر ۱۵ ورځو تاجکستان پرېږدي. دا ضرب‌الاجل نن پای ته رسېږي.

دا حالت داسې مهال رامنځته کېږي، چې لا هم افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ بلل کېږي او دا ډول جبري شړل نړۍوال قوانین نقض کوي.

یاد سازمان په خپل راپور کې ویلي، هغه کسان چې د ترهګرۍ پر ضد جګړه کې یې نه یوازې د افغانستان، بلکې د نړیۍال امنیت لپاره قربانۍ ورکړې وې، اوس بېرته هغه رژیم ته سپارل کېږي چې کلونه یې ورسره مبارزه کړې وه او دا اقدام د دوی ژوند ته مستقیم ګواښ بلل کېږي.

د بې ځایه شویو سازمان وایي، له هغه وخته چې طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د افغانستان اسلامي جمهوري نظام نسکور کړ، د ملي اردو، پولیسو او استخباراتو پخواني غړي د انتقام د پراخ کمپاین موخه ګرځېدلي. که څه هم طالبانو عمومي عفوې ته اشاره کړې، خو واقعیت دا دی چې له یادو کسانو سره زور زیاتی، توقیف، شکنجه او ان وژنې دوام لري. دا حقایق د ملګرو ملتونو او نورو بشري حقونو نړۍوالو ادارو له خوا مستند شوي دي.

په راپور کې راغلي، د جون له ۲۴مې د جولای تر ۹مې یعنې یوازې په دوو اوونیو کې له ایران څخه له ۵۰۰زرو زیات افغان کډوال په زور شړل شوي دي، چې پکې سلګونه پخواني امنیتي کارکوونکي هم شامل دي.

په دې کسانو کې ډېری داسې هم شته، چې له قانوني اسنادو سره سره نیول شوي، وهل شوي، اسناد ترې اخیستل شوي او پرته له هر ډول بشري مرستو اسلام‌کلا بندر ته استول شوي دي؛ هغه ځای چې د ۵۰ درجو ګرمه هوا، لوږې، تندې او د درملنې نشتوالي له امله یو انساني ناورین روان دی.

د بې ځایه شویو نړۍوال سازمان وایي، دا جبري شړل د «نه شړلو اصل» څخه ښکاره او قصدي سرغړونه ده. دا اصل د نړۍوالو بشري قوانینو بنسټیز اصل دی چې پر اساس یې هېڅوک باید هغه ځای ته بېرته ونه شړل شي، چېرته چې له شکنجې، مرګ یا ځورونې سره مخ کېږي.

د افغانستان لپاره د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ په خپلو وروستیو راپورونو کې څرګنده کړې، چې طالبان پخواني امنیتي کسان په سیسټماټیک ډول تعقیبوي، شکنجه کوي او وژني یې. نوموړی وایي، دا عملونه بې‌پایلې روان دي او نړۍواله ټولنه باید بېړنی اقدام وکړي.

دغه سازمان د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو عالي کمېشنرۍ پر مشر فلیپو ګرانډي غږ کړی، چې دا حالت د بېړني وضعیت په توګه وپېژني او همداراز د اسلام کلا، تورخم او سپین بولدک سیمو ته د بېړني ثبت او محافظتي ټیمونو استول یقیني کړي.

راپور زیاتوي، چې د بېړني ثبت او محافظتي ټیمونو ترڅنګ د لنډمهاله خوندي زونونو او بشري دهلیزونو جوړول همداراز د پخوانیو امنیتي کسانو لپاره د ثالث هېوادونو له لارې د خوندي استوګنې اسانتیاوې برابرې شي.

د بې ځایه شویو نړۍوال سازمان له ایران او پاکستان څخه غواړي، چې د افغان کډوالو شړل ژر تر ژره بند کړي، پرته له دې چې د هغوی فردي وضعیت وڅېړي.

سازمان وايي، ایران باید د افغان کډوالو پر ضد د قرباني کولو او ټولییزو سزاوو کمپاین پای ته ورسوي.

په راپور کې له نړۍوالې ټولنې، امریکا، اروپایي ټولنې، هندوستان، جاپان او خلیجي هېوادونو غوښتنه شوې، چې ژر تر ژره جدي اقدامات وکړي. په دې کار کې غفلت د انسانیت، قانون او اخلاقي مسوولیت ستره ماته ده.

د دغه سازمان مشر اشرف حیدري وایي: «موږ د هغو کسانو جبري شړل ګورو چې کله د نړۍ ترڅنګ د ترهګرۍ پر ضد ولاړ وو. اوس دوی د شکنجې، ورکېدنې یا اعدام لپاره بېرته استول کېږي. که نړۍواله ټولنه اوس دا خلک ونه ژغوري، دا به یوازې قانوني ناکامي نه وي، بلکې یو اخلاقي سقوط به وي.»

د امریکا د ویرجینیا ایالت د څلورمې استیناف محکمې درېیو قاضیانو د دوشنبې په شپه ناوخته پرېکړه وکړه، چې د افغانستان او کامرون د وګړو د لنډمهاله خوندیتوب د پروګرام د غځولو لپاره کافي اسناد نشته او له همدې امله نه شي کولی د ټرمپ ادارې پرېکړه وځنډوي.

اسوشېټېډ پرېس اژانس په یو خبر کې ویلي، چې د افغانانو لپاره د امریکا موقتي قانوني موده د جولای ۱۴مه پای ته رسېدلې وه؛ خو استیناف محکمې دغه موده د جولای تر ۲۱مې پورې غځولې وه، ترڅو د بېړنۍ غوښتنې په اړه غور وکړي.

د امریکا د کورني امنیت وزارت د مې په میاشت کې اعلان وکړ، چې ۱۱زره او ۷۰۰ افغانانو ته د لنډمهاله ساتنې پروسه به په ۶۰ ورځو کې پای ته ورسوي.

د مېشتېدنې دغه پروسه له ۲۰۲۲ کال راهیسې پیل شوې وه، چې افغانانو کولی شوای په امریکا کې کار وکړي او حکومت یې اېستلی نه شي.

د کډوالو غېر انتفاعي او د حقونو ملاتړې ادارې د افغان او کامرونیانو لپاره د لنډمهاله ساتنې د پروسې لغوه کېدو پر وړاندې د امریکا پر حکومت دعوه کړې او یو فدرالي قاضي د دعوې اجازه ورکړې، چې مخ ته یې يوسي.

د دواړو هېوادونو لپاره دغه پروسه د اګسټ په ۴مه پای ته رسېږي.

د امریکا د کورني امنیت چارواکي د دغه پروسې د پای ته رسولو پر مهال ویلي، چې د افغانستان وضعیت ښه شوی نو ځکه دا حالت پای ته رسوي.

سرچینو ویلي، چاودنه د ډبرو سکرو په درېیم کان کې د میټان ګاز د لیک کېدو له امله رامنځته شوې.

د ځینو ټپیانو حالت نازک ښودل شوی دی.

د طالبانو یوه سیمه ییز چارواکي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې چاودنه په کان کې د غېر مسلکي ډبرو سکرو کان کېندنې له امله شوې ده.

دا لومړی ځل نه دی، چې کان کېندونکي د کان کېندنې پرمهال ژوند له لاسه ورکوي.

تر دې وړاندې د سمنګان او نورو ورته سیمو د دره صوف د ډبرو سکرو په کانونو کې هم ورته پېښې رامنځته شوې وې، چې د یو شمیر کارګرانو د مړینې او ټپي کېدو لامل شوی و.

د کورني امنیت وزارت په یوې خپرې کړې خبرپاڼې کې ویلي، تر دې وروسته هغه کسان چې قانوني اسناد نه لري او د (ټي پي اېس) پروګرام له پای ته رسېدو وروسته غېرقانوني ګڼل کېږي، کولای شي د امریکا پرېښودو لپاره له رضاکارانه وتلو پروګرامونو څخه ګټه واخلي.

دغه پروګرامونه هغو کسانو ته اسانتیاوې برابروي، چې غواړي په خپله خوښه له امریکا ووځي، پرته له دې چې ونیول شي یا په جبري ډول وشړل شي.

چارواکي وايي، چې د "CBP One" په نوم یو رسمي موبایل اپلیکېشن هم چمتو شوی، چې غېرقانوني مېشت کسان کولای شي له دې لارې له امریکا څخه د وتلو وخت ثبت کړي. دا کار کولی شي هغوی ته د قانوني عواقبو له ګواښ څخه د خوندي پاتې کېدو چانس ورکړي.

د امریکا د کډوالۍ چارو مسوولین ټینګار کوي، که یو څوک په خپله خوښه ووځي، نو دا به د هغه د راتلونکو قانوني غوښتنلیکونو پر وړاندې خنډ نه جوړوي؛ خو که څوک غېرقانوني پاتې شي، نو د سختو قانوني پایلو لکه نیول، جبري شړل او په راتلونکي کې امریکا ته د ننوتو بندیز سره به مخ شي.

دغو مسوولینو همداراز زیاته کړې، هغه کسان چې له ټي پي اېس وروسته نور قانوني اسناد نه لري، باید ژر تر ژره خپل وضعیت روښانه کړي او له قانوني لارو د وتلو هڅه وکړي، څو د قانون له جدي سرغړونو وژغورل شي.

د یادولو وړ ده، چې د لنډمهالي خونديتوب وضعیت پروګرام هغو خلکو ته ورکول کېږي، چې هېوادونه یې د طبیعي پېښو، وسله‌والو شخړو، یا غېر معمولي شرایطو سره مخ دي.

دغه حالت معمولا له شپږو څخه تر ۱۸ میاشتو پورې صادرېږي، چې د تمدید کولو وړ او د اخراج مخه نیسي.

د لنډمهالي خوندیتوب پروګرام کډوالو ته اجازه ورکوي، چې په امریکا کې د اوسېدو ترڅنګ کار هم وکړي.