په پاکستان کې مېشتو افغان کډوالو له ټرمپ څخه غوښتي چې د دوی د کډوالۍ دوسیې بیا پیل کړي

ملګرو ملتونو په خپله وېب پاڼه کې لیکلي، دا مالي مرسته د هغو زرګونه افغانانو د ملاتړ لپاره ده چې د سختو اقتصادي شرایطو، جبري اېستنو او قانوني ستونزو له امله له ایران څخه بېرته خپل هېواد ته راستانه شوي دي.

د کډوالو د چارو نړۍوال سازمان (IOM) او نورو همکارو ادارو په وینا، دغه مالي مرسته به بېرته راستنو شویو ته لنډمهاله استوګنځي، خوراکي توکي، روغتیایي خدمات او رواني مشورې برابرې کړي. همداراز، دا به د هغوی د بیا مېشتېدو او له ټولنې سره د یو ځای کېدو بهیر چټک کړي.

د(IOM) یوه چارواکي ویلي: «راستانه کېدونکي افغانان له بې‌سارې ستونزو سره مخ دي. دا مرسته به لږ تر لږه د دوی د ژوند د عادي کولو لپاره لومړني شرایط برابر کړي.»

د راپورونو له مخې، په وروستیو میاشتو کې زرګونه افغان کډوال یا خو په زور له ایرانه اېستل شوي یا مجبوره شوي، چې د سختو شرایطو له امله خپل هېواد ته ستانه شي.

دوی له هغو کسانو څخه دي چې ډېری وخت له هېڅ ملاتړ پرته پولې ته رسېږي او د ژوند لومړنیو امکاناتو ته لاسرسی نه لري.

د ملګرو ملتونو سازمانونه له نړۍوالو مرسته‌کوونکو هېوادونو غوښتي، چې د افغان کډوالو د بېرته راستنېدونکو د ملاتړ لپاره لا ډېره مرسته چمتو کړي، ځکه چې د اوسني اقتصادي او بشري وضعیت له امله د اړتیاوو کچه مخ په لوړېدو ده.

مشهور شیعه عالم وعظزاده بهسودي د چهارشنبې په ورځ (د زمري لومړۍ نېټه) ویلي، چې ځینو کسانو د «توطیې او دسیسې» له مخې د بې اساسه تورونو په وړاندې کولو سره د طالبانو د عدليې وزارت ته ورغلي او دغه وزارت یې غولولی دی.

نوموړي زياته کړې، چې د دې اشخاصو د شکایتونو پر بنسټ یې دفتر تړل شوی، څلور کسان يې نیول شوي، ښوونکي، زده کوونکي او د دفتر غړي یې اېستل شوي دي.

بهسودي ویلي: «لکه څنګه چي دغه تورونه په محکمه کې ثابت نه شول، نیول شوي کسان خوشې شول؛ خو نن مې واورېدل چې دوی زما د برچي په سیمه کې د استازو دفتر او مدرسه تړلې، ښوونکي، زده کوونکي او د دفتر غړي يې اېستلي دي.»

واعظزاده بهسودي ویلي، چې د طالبانو د عدلیې وزیر «له دقيقې څېړنې او ارزونې پرته پرېکړې کوي.»

نوموړي اعلان وکړ، چې هغه به د مهدویه جومات او مدرسې «مذهبي سرپرستي» څخه استعفا کوي.

واعظ‌زاده بهسودي په تېرو څلورو کلونو کې څو ځله د طالبانو پر کړنو نیوکې کړي دي.

هغه تازه په بلخ ولایت کې طالبانو ته سپارښتنه کړې وه، چې که له نړۍوالې ټولنې او ګاونډیو هېوادونو سره اړیکې ټینګې نه کړي او د هېواد له قومونو او کورنیو ډلو سره تفاهم رامنځته نه کړي، بریا ته به ونه رسېږي.

نوموړي له طالبانو وغوښتل، چې د افغانستان ټول قومونه په غېږ کې ونیسي، د خلکو رواجونو، دودونو، مذهب او فرهنګ ته درناوی ولري او له سرپرست حکومت څخه ملي حکومت ته واوړي.

بهسودي زیاته کړه: «که یو ملي حکومت ولرو، نړۍ نه‌شي کولای موږ له صحنې وباسي، سپک مو کړي یا مو له پامه وغورځوي.»

دا قضیه په ۲۰۲۳ کال کې د سوېلي افریقا له خوا ثبت شوې وه، چې پکې اسراییل تورن شوی چې د ۱۹۴۸ د نسل‌وژنې کنوانسیون یې نقض کړی.

سوېلي افریقا ادعا کوي، چې اسراییلي پوځ د حماس پر ضد جګړه کې یوازې پر جنګیالیو نه، بلکې په قصدي ډول پر ملکي وګړو بریدونه کړي دي، چې ښوونځي، روغتونونه، کمپونه او پناه‌ځایونه هم په نښه شوي دي.

برازیل د اسراییل دا کړنې د نړۍوالو قوانینو ښکاره سرغړونه بللې او د فلسطیني ولس پروړاندې تاوتریخوالي ته یې "ژوره اندېښنه" ښودلې ده.

برازیل د هغو هېوادونو په ډله کې دی، چې غواړي په دې قضیه کې د اسراییل پر ضد ګډون وکړي.

دا په داسې حال کې ده، چې له دې مخکې هسپانیا، ترکیې او کولمبیا هم ورته اقدام کړی و.

اسراییل دا تورونه رد کړي او وايي، موخه یې یوازې د حماس له منځه وړل دي، نه د ملکي وګړو وژنه.

د اسراییل وکیلان د سوېلي افریقا قضیه د نسل‌وژنې له کنوانسیونه ناوړه ګټه اخیستنه بولي.

د برازیل او امریکا ترمنځ هم دې پرېکړې نوی سیاسي وزن پیدا کړی، په داسې حال کې چې د دواړو اړیکې لا دمخه ترینګلې دي.

له دې سره سره، برازیلي چارواکي وايي چې دا پرېکړه به د واشنګټن سره د اړیکو پر خرابېدو اغېز ونه لري.

ایراني رسنۍ «اېراف» د نوموړي له قوله خبر ورکړی: «کله چې موږ د ایران د کډوالۍ د مدیریت په اړه بحث کاوه، دومره ډېر موضوعات مطرح وو، چې ټولو اړخونو ته پوره پاملرنه نه‌ شوای کېدای؛ خو یوه بله مهمه موضوع، د کډوالو پر وړاندې منفي چلند دی.»

نوروزي زیاته کړه، چې په تېرو یو یا دوو کلونو کې په ټولنیزو رسنیو کې داسې جریان رامنځته شوی چې د ایران او افغانستان ترمنځ اړیکې د ناسمو معلوماتو پر بنسټ خرابوي.

هغه دا څرګنده کړه، چې دا ډول دروغ د ظلم سرچینه ده او د کډوالو ضد جریان د ایران هویت او کلتور ته زیان رسوي.

نوموړي پر دې ټینګار وکړ، چې اوسنی نېشنلیزم چې د ایران تر سرحدونو پورې محدود دی، د هېواد اصلي کلتوري او تاریخي هویت نه منعکسوي.

هغه وویل: «موږ درې زره کلن کلتوري او تاریخي دوام لرو، که څه هم ځینې دورې انقطاع هم لري، خو تل یې کلتوري یووالی ساتلی دی.»

نوروزي پر ایران د تېرو لویو یرغلونو لکه د لوی سکندر یرغل، اسلامي یرغلونه، د تېمور بریدونه او نورو یادونه وکړه، ، چې په ټولو کې بېلابېلو قومونو د ایران د ستر تمدن دفاع کړې ده.

هغه وویل، چې د ایران کلتوري شتمنۍ یوازې د اوسني ایران په سرحدونو کې نه دي تړلي، بلکې پراخې تمدني سیمې لري چې د هویت یوه برخه دي.

همدارنګه نوموړي څرګنده کړه، چې د عدالت غوښتنې او ظلم‌ پرضد درېدل د ایران په هویت کې مهم رول لري او بې له دې یو څوک ځان ایرانی نه شي ګڼلی.

هغه وویل، چې ایرانیانو د کلتوري زغم له مخې تل هڅه کړې، چې د نورو کلتورونو غوره ځانګړتیاوې خپلې کړي.

په پای کې، نوروزي خبرداری ورکړی چې د کډوالو ضد افراطي جریان د ایران ستر تمدن ته زیان رسوي او باید له دې ډول چلندونو ډډه وشي.

ایرو اېشیا ژورنال په خپله وروستۍ مقاله کې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ښځو وضعیت ته کتنه کړې او وايي، دغه ډله د یوې منظمې پالیسۍ له مخې، په ټولنه کې د ښځو رول، لید او کډون محدودو کړی دی.

په مقاله کې ویل شوي، چې طالبانو له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو له بندیزه نیولې بیا په دولتي او غېر دولتي ادارو کې د ښځو د کار، پر تګ راتګ او سخت ټولنیز چلند د ښځو پر ژوند ژوند مستقیم اغېز کړی دی.

ایرو اېشیا په ۲۰۲۳ کال کې د طالبانو له خوا د ښځو د سینګارتونونو بندېدو ته اشاره کړې او دا یې د ښځو خپلواکۍ او ابتکار ته یو ګوزار یاد کړی. طالبانو هغه وخت شاوخوا ۱۲زره سینګارتونونه چې د ښځو یوازینۍ عایداتي سرچینز بلل کېدز بند کړل او په افغانستان کې یې د ښځو سینګارتونونه غېر ضروري وبلل.

راپورونه ښيې، چې د طالبانو له دغو بندیزونو وروسته ډېرې ښځې اړ شوې، چې په کم معاش، غېر مسلکي او له خطره ډک کارونو ته مخه کړي او غېر رسمي اقتصادي حالت کې واوسي.

د ښځو دغه ډول غېر رسمي دندې چې قانوني خوندیتوب او د اسانتیاوو تضمين هم نه لري، ښځې یې د نیونو، ځورونو او جدي ګواښ سره مخامخ کړې دي.

که څه هم طالبان ادعا کوي، چې ښځو ته په ښوونه، روغتيا او بېلو بازارونو کې د کار اجازه شته؛ خو تر اوسه ښکاره هېڅ نه دي لیدل شوي او ورځ تر بلې د ښځو پر وړاندې بندیزونه سختېږي.

د ایرو اېشیا ژورنال مقاله کې زیاته شوې ده، چې ښځو ته د سفر پر مهال له نارینه سرپرست پرته اجازه نه ورکول کېږي او همدې ګونګ او غېر منظم تطبیق کېدونکو قوانینو دوامداره د ويرې فضا رامنځته کړې ده.

په همدې اساس، ډېری مسلکي او تجربه لرونکې مېرمنې بې دندو دي او نه شي کولی خپلې کورنۍ او ټولنې ته ګټه ورسوي.

د امریکا او نړۍوالو د بشري او پراختیايي مرستو له بندېدو وروسته محلي اقتصادي حالت کمزوری شوی او کوچني کاروبارونه هم بند شوي، چې دې ناسم اقتصادي وضعیت په افغانستان کې دغه کړکېچ نور هم ژور کړی.

له دې سره سره، د ښځو تر مشرۍ لاندې سوداګري او غېر رسمي کاروبارونه له زيات لګښت، کم عاید او پانګونې له نشتوالي سره مخ کړي.

د ښځو پر کار له بندیزونو وروسته یو شمېر مېرمنو انلاین کاروبار ته مخه کړې او خپل توليدي توکي د ټولنیزو شبکو یا پیغام رسونې اپلېکېشنونو له لارې پلوري، تر څو افغان مېرمنې د خطرونو د کموالي تر څنګ خپل عواید دوامداره وساتي. خو اوس مهال د انټرنيټې خدماتو محدودېدل او لوړې بيې دغه ساحه هم تنګه کړې او مشتریان یې کم کړي دي.

ایرو اېشیا په خپله مقاله کې ویلي، چې د طالبانو له خوا د دغو سختیو سربېره بیا هم افغان مېرمنو زغم، هوډ او مقاومت له لاسه نه دی ورکړی او د همدې ستونزو پر وړاندې مبارزه کوي.

یو شمېر مېرمنې اندېښنه لري، چې که بنسټيز اصلاحات، نوي نړۍوال همکاران او د ښځو په مشرۍ د نوښتونو جدي ملاتړ ونه شي، نو دغه مبارزه به خاموشه پاتې شي.