معترضې ښځې وايي، طالبانو ته مشروعیت ورکول د جبر عادي کولو په مانا دی

ښاغلي خُرم نن جمعه (د زمري ۲مه) د اېکس‌پاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې، چې د پخوانيو وختونو خلاف نننۍ جګړې د علم او ټکنالوژۍ پر بنسټ روانې دي.

د هغه په باور، هر هغه ملت چې علمي او تخنیکي بنسټونه ته وده ورکړي، نه یوازې به خپل عزت وساتي؛ بلکې خپل امنیت هم تضمینولای شي.

نوموړی د هوايي ځواک ارزښت ته په اشارې وايي، لوېدیځ ځواکونه هڅه کوي پر هغو هېوادونو واکمن شي چې د هوايي دفاع له ځواک بې‌‌برخې وي.

نوموړي لبنان، سوریه او عراق د بېلګې په توګه یاد کړي او په وینا یې؛ د دغو هېوادونو دفاعي ځواکونه په قصدي ډول کمزوري کړل شوي دي.

هغه زیاته کړې، چې افغانستان اوس هېڅ ډول هوايي ځواک نه‌لري او هغه لږ امکانات هم چې موجود وو؛ له هېواده بهر لېږدول شوي. نوموړي له امریکا سره د پخواني ولسمشر حامد کرزي پر همدې موضوع ناندرۍ ته په اشارې لیکلي، کرزي به ویل: «بمبیرک مه راکوئ، پرمختللي جېټونه او رادارونه راکړئ.»

خُرم د هند ـ پاکستان او ایران ـ اسراییل ترمنځ وروستیو نښتو ته په اشارې لیکلي، چې د هوايي ځواک، راکټي سېسټمونو او سټلایټونو رول د نن ورځې په جګړو کې تر بل هر وخت ډېر مهم شوی دی.

هغه په پای کې ټینګار کړی، که یو ملت د خپل اسمان کنټرول ونه‌لري، د معاصرې نړۍ جګړې میدان ته د ورتګ چانس نه‌لري. ده لیکلي دي: «علم د نر، ښځې، هلک او نجلۍ لپاره حتمي دی، ځکه دا د ننني ژوند الفبا ده.»

هغه دغه څرګندونې تېره اونۍ د متحده ایالاتونو په اسپن امنیتي غونډه کې کړې دي.

هغه ټینګار وکړ، چې د هغه نیوکه له سیاسي لید؛ بلکې د عیني حقایقو پر بنسټ وه. د هغه په وینا؛ اوس د امریکا دواړه لوی سیاسي ګوندونه باور لري، چې په افغانستان کې د امریکا تګلاره ناکامه وه.

بولر وویل: «موږ ټول دا منو، هغه څه چې مو په افغانستان کې وکړل؛ ګټور نه و. له افغانستانه د امریکايانو د وتلو پرېکړه د یوې ټاکلې نېټې پر بنسټ وه، نه د افغانستان د واقعیتونو پر بنسټ. دغې پرېکړې داسې ناورین رامنځ ته کړ، چې اوس یې کنټرول ګران کار دی.»

هغه د امریکا تر وتلو وروسته د نړۍوالو اغېزو په اړه د بحرین د ولیعهد یوه خبره هم یاده کړې، چې ويلي یې و: «ټول ننداره کوي».

ښاغلي بولر زیاته کړې، له افغانستانه د امریکایانو وتلو ډېرو خلکو ته د ویټنام جګړه وریاده کړه چې دې کار ځینې نړۍوال لوبغاړي نور هم زړه‌ور کړل.

هغه زیاته کړه:« د ېپېښې پایلې پر نورو نړۍوالو بدلونونو هم اغېز وکړ؛ لکه د اوکراین جګړه او د حماس ډلې پیاوړتیا.»

هغه وویل:« که تاسې فکر کوئ، چې څوک نړۍ نه شي بدلولای؛ نو د محمد سنوار په اړه فکر وکړئ، هغه په ډېرو برخو کې دا کار کړی دی.»

له ځواکمن دریځ څخه وینا

بولر وایي، باید کله ناکله د بندیانو د خلاصون خبرو تر څنګ، له پياوړي دریځ څخه هم خبرې وشي. هغه په دوحه کې د ټرمپ ادارې او طالبانو ترمنځ مذاکراتو تړون ته په اشارې سره وویل، چې ولسمشر طالبانو ته د وژنې ګواښ کړی و.

ټرمپ په ۲۰۲۲ کال کې له فاکس نیوز سره په یوه مرکه کې وویل، چې عبدالغني برادر ته یې د هغه د کور یو داسې انځور ورښودلی و چې د سټلایټ له لارې اخیستل شوی و.

مرکه کوونکي هنیټي له ټرمپ څخه وپوښتل: «تاسې په یوه بله مرکه کې راته ویلي و، چې له افغانستانه د امریکایانو تر وتلو او طالبانو سره تر خبرو کولو وړاندې مو د طالبانو مشر ته ویلي و، که تړون ونه منئ؛ نو خامخا به ووژل شئ.»

ټرمپ په ځواب کې وویل:« ما د هغه د کور یو عکس ورولېږه. هغه راته وویل، چې زما د کور عکس ولې رالېږې؟ ما ورته وویل، چې باید ته خپله د دې کار په مطلب ځان پوه کړې.»

ټرمپ زیاته کړه: «ما ورته وویل، که زموږ پر ضد څه وکړې داسې به دې ووهو چې تر اوسه هیڅ هېواد داسې کار نه وي کړی.»

بولر وایي، د امریکا ولسمشر په دې اړه جدي دی، «تاسې ولیدل، چې ټرمپ تر څو ګواښونو وروسته د ایران پر اټومي بټيو د بمبارۍ امر وکړ.»

طالبان د امریکا بربادي نه غواړي

بولر د داعش او طالبانو ترمنځ توپیر ته اشاره وکړه او ویې ویل، چې طالبان د داعش خلاف دي او د امریکا بربادي نه غواړي. بولر د یوه امریکايي سناتور دا خبره یاده کړه، چې «طالبانو ته بډې ورکړه؛ خو داعش ووژنه.»

بولر وایي: «زه فکر نه کوم، چې طالبان به د امریکا بربادي وغواړي، هغوی یوازې د افغانستان ترلاسه کولو او خپلې واکمنۍ ته لېواله دي.»

په دې اعلامیه کې چې پنج‌شنبه (د زمري ۲مه) خپره شوې، راغلي چې طالبانو په سېستماتیک ډول په افغانستان کې د بشري حقونو او په ځانګړې توګه د ښځو له حقونوسرغړونه کړې ده. نوموړې شورا وايي، چې له زده‌کړو، کار او سیاسي ګډون نه د ښځو محرومول د طالبانو اصلي څېره ښيي.

د مقاومت په نوم جبهې د ښځو شورا ټینګار کړی، چې طالبانو مدني اعتراضونو او د خلکو مشروع غوښتنو ته په تاوتریخوالي سره ځواب ورکړی دی. د دې جبهې په وینا؛ طالبان د افغان ملت مشروع استازي نه‌شي کېدای.

نوموړې شورا د جرمني پر حکومت غږ کړی، چې له طالبانو سره له هر ډول رسمي همکارۍ ډډه وکړي او د افغانانو، په ځانګړې توګه د ښځو چې تر سخت فشار او پراخو محدودیتونو لاندې دي؛ ملاتړ وکړي.

یادې شورا خبرداری ورکړی، چې د طالبانو مشروعیت به د بشري حقونو او د افغانستان سیاسي راتلونکي لپاره خطرناکې پایلې ولري.

ښاغلي ایسا زیاته کړه، د دې پر ځای چې امریکا د افغانستان له واقعي شرایطو سره ځان عیار کړي؛ هڅه یې وکړه چې دا هېواد له خپل ذهني ماډل یا فکر سره برابر کړي.

هغه وایي:« موږ افغانستان په خپله اصلي بڼه و نه مانه. موږ و نه پوښتل، چې افغانستان په اصل کې څنګه دی؛ بلکې موږ وغوښتل چې افغانستان د امریکا په څېر بدل کړو.»

نوموړي د افغانستان دودیز ټولنیز جوړښت ته په اشارې سره وویل: «دا هېواد د بشپړې ډیموکراسۍ لپاره چمتو نه و.»
د هغه په وینا؛ «کرزی، جورج واشنګټن نه و. موږ د افغانستان دودیز او قبیلوي نظام ګډوډ کړ، له بده مرغه هغه څه چې موږ جوړ کړل د ړنګېدو وړ و.»

نوموړي د افغانستان انټرنشنل خبریالې مرضیه حسیني سره په مرکه کې وویل:« د امریکا د ماتې پایلې یوازې د افغانستان تر پولو محدودې نه دي؛ بلکې ټولې سیمې ته یې جدي خنډونه پیدا کړي دي.»

هغه زیاته کړه:« ښايي بیا هیڅکله دا فرصت برابر نه شي، چې د افغانستان د خلکو لپاره په ګټوره توګه د عمل صحنې ته داخل شو، بې شکه چې د امریکا د ماتې له امله اوس هم په سیمه کې جدي ستونزې شته.»

ایسا د طالبانو د رسمیت پېژندنې په اړه وویل:« د امریکا ماتې د افغانستان د خلکو لپاره ډېره ګرانه تمامه شوه.»

هغه وایي، چې د طالبانو حکومت د منلو وړ نه دی او باید د طالبانو د منلو هره انګېرنه او خبره د هغوی رسمیت پېژندنې په مانا ونه ګڼل شي.

د هغه په باور، د افغانستان راتلونکی په امریکا پورې نه؛ بلکې خپله افغانانو پورې اړه لري او باید افغانان په مناسب وخت کې مناسبه پرېکړه وکړي.

د ۲۰۲۱ کال د اګست تر ۱۵مې وروسته چې طالبان بیا پر افغانستان واکمن شول؛ د امریکا د کانګرس د جمهوري غوښتونکو او ډیموکراټ ګوندونو ځینو غړو له افغانستانه د امریکايي ځواکونو د وتلو څرنګوالي او پالیسیو ته په ښکاره ډول ګوته نیولې ده.

په وروستي مورد کې د هرات ولایت د روږدو کسانو د درملنې په یوه مرکز کې د شاوخوا ۱۰۰ کسانو د فراغت مراسمو انځورونه د طالبانو اړوند رسنیو کې خپاره شوي. دې کسانو د درملنې سربېره، د قران‌ د تلاوت او تلفظ کورس هم بشپړ کړی. په مراسمو کې سپینې جامې، دودیزې خولۍ او د طالبانو بېرغونه لیدل کېدل.

اېنډیپنډنټ ورځپانې په یوې مقاله کې لیکلي، چې د دې کورسونو د زده‌کړې په بهیر کې ناروغانو ته د قران‌ د تدریس سربېره داسې سندرې هم اورېدل شوي چې د تېر جمهوري نظام او بهرنیو ځواکونو پر وړاندې د طالبانو د جګړې ستاینه کوي. کارپوهان وايي، چې دا سندرې د طالبانو د جګړې روایت هڅوي او افراطیت ته لاره هواروي.

په هرات کې د طالبانو سیمه‌ییزو چارواکو ویلي، چې د دې پروګرامونو له لارې یې موخه د مذهبي عقایدو پیاوړتیا او د خلکو د روږدي کېدو د مخنیوي لپاره مرسته کول دي؛ خو اېنډیپنډنټ ورځپاڼې د کارپوهانو په حواله خبرداری ورکړی، چې طالبانو چمتو شوي روزنیر پروګرامونه او د نصاب ډول د اسلامي زده‌کړو له اصلي لارښوونو سره توپیر لري او ښایي د ځوان نسل په منځ کې د افراطیت ته هواره کړي.

پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو راهیسې په ټول هېواد کې د جوماتونو او دیني مدرسو شمېر ډېر شوی دی. د دغۍ ډلې لوړپوړي غړي په منظم ډول د دیني کورسونو زده‌کوونکو د فراغت په مراسمو کې ګډون کوي. دوی خلکو ته د خپلې اېډیالوژۍ له‌مخې، د دیني زده‌کړو بلنه ورکوي؛ خو دا هرڅه د نورو اسلامي هېوادونو د علماوو له نظرونو سره خورا توپیر لري.

څارونکي وايي، چې د دې ډول د مذهبي زده‌کړو پراختیا د افغانستان د فکري او ټولنیز راتلونکي لپاره جدي اغېزې لرلای شي؛ ځکه چې طالبان هڅه کوي داسې ټولنه جوړه کړي، چې نه یوازې په سیاسي؛ بلکې په فکري او کلتوري توګه هم د دوی د نظرونو تابع وي.