د ملي جنبش ګوند مشر مارشال عبدالرشید دوستم ته د کابل د يوې بندې نجلۍ له پرانيستې لیک د خپرېدو وروسته دوستم، افغانستان انټرنشنل سره اړیکه نیولې او زياته کړې یې ده: «دا لیک يې له درده په ډک زړه سره لوستلی.» نوموړي ټينګار کړی، چې اوسنۍ وضعیت به دوام ونه کړي او بدلون به راځي.
دغه لیک، چې د کابل یوې زنداني مېرمنې مارشال عبدالرشید دوستم ته لیکلی و او د جنبش ملي ګوند د مشر غبرګون يې را وپاروه.
نوموړي ژمنه کړې، چې «وضعیت په بدلون مومي.»
په دې لیک کې یوې مېرمنې له مارشال دوستم غوښتنه کړې، چې د هغو ښځو غږ شي، چې د طالبانو د واکمنۍ لاندې له ټولنې ایستل شوي، ځپل شوي او خاموشه شوي دي.
په لیک کې ټينګار شوی، چې د ښځو سره د طالبانو د ناوړه چلند په وړاندې او د ازادۍ د ترلاسه کولو لپاره دي مقاومت وشي.
دغه زندانې ښځې مارشال دوستم ته ويلي: «خلک په ټول زړه او روح سره تاسو سره دي. د دې هیواد نجونې د طالبانو په وړاندې د یوه حرکت په تمه دي. که تاسو نن چوپ پاتې شئ، سبا به زموږ د قبرونو خاورې هم واخلي.»
په لیک کې دا هم راغلي: «د دې خاورې نجونې او ښځې د طالبانو تر پښو لاندې شوې دي. زندانونه د هغو نجونو له چیغو ډک دي چې د ازادۍ، د انسان کېدو او د ښځې کېدو د جرم له امله شکنجه کېږي.»
په یوه نړیواله سیالۍ کې چې د مصنوعي ځیرکتیا (Artificial Intelligence)په برخه کې د فرانسې په کوربهتوب ترسره شوه، دوه افغان ورونه، احمد ضیا یوسفي او احمد ضمیر یوسفي، وتوانېدل چې د «کوالکام اې ای» تر ټولو مهم او سیال ډګر کې لومړی مقام وګټي.
دغه نړیوال نوښت چې د «لبلب اېای» او «ریز سمیټ» پلاټفارمونو لخوا تنظیم شوی و، د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه ۶۲۴۶ تنه ګډونوال، چې ۹۰۰ ډلېیې درلودې.
احمد ضیا او احمد ضمیر له درېیو نورو همکارانو سره د «ساینبریج» (SignBridge) تر نامه لاندې پروژه وړاندې کړه، چې دا پروژه د مصنوعي ځیرکتیا په مرسته، غږیزې ویناګانې بېدرنګه ژبنیو اشارو ته اړوي.
یاد سافټویر دا وړتیا لري چې له انټرنټ پرته هم کار وکړي، تر څو د کاروونکو د محرمیت خوندیتوب تضمین شي او هم اسانه لاسرسی ورته ممکن شي. سربېره پر دې، د کیفیت لوړولو لپاره دا ځانګړتیا هم لري چې که اړتیا وي، انټرنټ ته وصل شي.
د ساینبریج پروژه کڼو او کم غږ اورېدونکو کسانو ته دا زمینه برابروي چې غږیزه محتوا په لحظهای ډول درک کړي او له ټولنیزو خبرو اترو سره یو ځای شي. دا نوښت د مصنوعي ځیرکتیا پر مټ د ټولنیز شمولیت یوه ژوندۍ بېلګه ده.
په دې نړیواله سیالۍ کې، چې موخه یې د واقعي ټولنیزو ستونزو لپاره د نوښتګرو حللارو موندل و، پروژې د خلاقیت، تخنیکي اجرا، ټولنیز اغېز، بازارموندنې وړتیا او د وړاندې کولو کیفیت پر اساس ارزول شوې.
د ارزونې ډله له نړیوالو متخصصینو جوړه وه، او آن د «ایکساېای» د ایلان ماسک اړوند شرکتاستازي هم په کې ګډونوال وو.
دغه بریا د هغو زرګونو افغان کډوالو د نوښتونو تسلسل دی، چې له خپلې خاوري لرې، خو د خپل ملت نوم ژوندی ساتي. داسې وخت کې چې افغانستان د طالبانو تر حاکمیت لاندې، د علمي پرمختګ له جدي خنډونو سره مخ دی، دا بریا د هېواد د ځوان نسل ظرفیتونه او استعدادونه نړۍ ته ورپېژني.
نړیوال بشري مرستندویه بنسټ «ریچ» په یوه تازه راپور کې خبرداری ورکړی، چې د راتلونکي ژمي په جریان کې به تر درې میلیونه زیات خلک د افغانستان په ۲۸۹ سیمو کې د سختې یخنۍ له جدي ګواښ سره مخامخ شي.
په راپور ویل شوي چې ساړه نه یوازې د انسانانو ژوند ته ګواښ پېښوي، بلکې د خلکو معیشت، د څارويو ژوند او د ورځني ژوند اسانتیاوې هم له ګواښ سره مخ کوي، په ځانګړي ډول هغه کسان چې په غرنیو سیمو کې ژوند کوي.
په راپور کې ویل شوي، شاوخوا درې میلیونه او ۴۸۳ زره کسان په داسې سیمو کې ژوند کوي چې د یخنۍ تر ټولو لوړ ګواښ پکې موجود دی. همداراز، ۵۵۵ سیمې د ډېر خطر لرونکو، او ۷۸۲ نورې سیمې د منځني ګواښ لرونکو په توګه درجهبندي شوې دي.
دا ډېر خطر لرونکي سیمې زیاتره د افغانستان په شمالشرق، مرکز او لویدیځو برخو کې موقعیت لري. بدخشان او غور هغه ولایتونه دي چې زیات شمېر خلک پکې د یخنۍ له ګواښ سره مخامخ دي.
راپور زیاتوي، چې د یخنۍ د خطر تر شا بېلابېل عوامل دي، لکه د خلکو د عاید ډول، د څارويو لپاره د سرپناه نشتوالی، جغرافیایي محدودیتونه، او د سړکونو او ترانسپورتي شبکو ته نهلاسرسی. دا ټول عوامل د یخنۍ تر څنګ د سیمو زیانمنوونکي حالت لا پسې خرابوي.
ریچ ویلي، غور ولایت په جنوري ۲۰۲۳ کې یو له سړو ژمیو څخه تجربه کړ. د هوا تودوخه تر منفي ۳۳ درجې سانتيګراد پورې راټیټه شوې وه، چې له امله یې له اویا زرو زیات څاروي تلف شوي او اویا تنه انسانان مړه شوي وو.
په راپور کې دا هم ویل شوي چې دغه ارزونه د ۲۰۰۰ تر ۲۰۲۴ پورې د شته معلوماتو پر بنسټ شوې ده، خو د اقلیم بدلونونو ته په کتو ممکن داسې ناڅاپي او سختې پېښې هم رامنځته شي چې د تېرو معلوماتو له مخې یې وړاندوینه نشي کېدلی.
دا هم یاد شوي چې راپور کې کارول شوي شمېرې تخمینې دي، ځکه چې په افغانستان کې دقیقه رسمي احصائیه شتون نه لري.
د امریکا یو مخکښ بشري سازمان«ورلډ ریلیف» د پالیسۍ مشر سورینس وايي، سره له دې چې د افغان کډوالو لپاره د لنډمهالي خوندیتوب وضعیت ختم شوی، خو افغانستان لا هم بېرته ستنېدونکو لپاره خوندي نه دی، ځکه چې طالبان مذهبي لږکۍ او د امریکا پخواني همکاران په نښه کوي.
د ورلډ رېلیف په نوم د یو امریکايي خیریه سازمان د پالیسۍ او مدافعې مشر، ماتیو سورینس، وایي چې د امریکا حکومت تر اوسه افغانستان د خپلو وګړو لپاره ناامنه بللی، خو په داسې حال کې چې افغان کډوال له دې هېواد څخه د شړلو له ګواښ سره مخ دي.
سورینس وویل: «طالبان لا هم پر هېواد واک لري. هغوی لا هم مذهبي لږکي او هغه کسان ځوروي چې د امریکا له پوځ سره د همکارۍ شک پرې کېږي.»
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت اعلان کړی چې د جولای له ۲۲مې نېټې راهیسې، هغه ځانګړی قانون پای ته رسېدلی چې له مخې یې لسګونه زره افغانانو ته، چې له امریکايي ځواکونو سره یې همکاري کړې وه، د لنډمهالي خوندیتوب (TPS) اسناد ورکړل شوي وو.
یاد قانون له ۲۰۲۱ کال را وروسته پلی شوی و، هغه مهال چې امریکا خپل ځواکونه له افغانستانه وایستل، او طالبانو د افغانستان واک تر لاسه کړ.
د امریکا حکومت استدلال کوي چې وسلهوالې نښتې په افغانستان کې کمې شوي او اقتصادي وضعیت لږ څه ښه شوی، ځکه دا هېواد نور د موقتي خوندیتوب وړ نه دی. خو ګڼ شمېر کډوال، مدني فعالان، او د بشري حقونو سازمانونه دا پرېکړه تر وخت وړاندې او له واقعیتونو بېخبره ګڼي.
د ملګرو ملتونو یو راپور چې تېره اونۍ خپور شوی، ښيي چې طالبان هغه کسان په نښه کوي چې له بهرنیو هېوادونو بېرته ستانه شوي، او ان له ایران او پاکستانه شړل شوي کسان هم له ګواښ سره مخ دي.
سورینس وایي: «که د امریکا حکومت پخپله خپلو وګړو ته خبرداری ورکوي چې افغانستان ته مه ځئ، نو ولې هغه افغانان، چې له جګړې، مرګ، یا ځورونې تښتي، باید بېرته هماغه ځای ته واستول شي؟»
اوس مهال زرګونه افغان کډوال په امریکا کې د پناه غوښتنې دوسیې لري، خو د قضیې فیصلهیې کلونه وخت نیسي. ځینې یې لا د مخه د ایستل کېدو حکمونه هم ترلاسه کړي دي.
نړیوال بشري سازمانونه له امریکايي چارواکو غواړي چې د افغان کډوالو د خوندیتوب پالیسي بیا وارزوي او هغو کسانو ته، چې له احتمالي ځورونې یا مرګ سره مخ دي، د پناه دوامداره لاره برابره کړي.
په افغانستان کې د ازادی جبهې د یوه رسمي یادښت له لارې د جرمني د بهرنیو چارو له وزارت څخه غوښتي چې د طالبانو د استازو منلو پرېکړه لغوه کړي او د کډوالو په چارو کې هر ډول همکاري د ملګرو ملتونو تر نظارت لاندې د افغانستان د مشروع ډیپلوماټانو له لارې ترسره شي.
د افغانستان د ازادۍ جبهې چې د طالبان ضد وسله واله ډله ده، د یوې اعلامیې له مخې، د جرمني له بهرنیو چارو وزارت سره په یو رسمي یادښت کې د دغې پرېکړې په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې چې د طالبانو استازي یې د افغانستان په استازیتوب په رسمي ادارو کې منلي دي.
په دغه یادښت کې ویل شوي، د طالبانو استازو ته رسمي ځای ورکول د جرمني د اساسي قانون د ۱ او ۲۰ مادو ښکاره نقض دی، هغه اصول چې د انسان کرامت ته درناوی د دولت پر ټولو ادارو لازمي بولي.
ازادۍ جبهه همداراز یادونه کړې چې دا پرېکړه د اروپایي ټولنې د بنسټیزو حقونو د منشور له څلورمې مادې او د اروپایي بشري حقونو د کنوانسیون له درېیمې مادې سره هم تضاد لري، کوم چې د بشري حقونو ناقضو رژیمونو سره د هر ډول همکاري او کډوالو داسې ځای ته بېرته استول، چې له شکنجې یا غیر انساني چلند سره مخامخ شي، مطلق منع کوي.
په یادښت کې ټینګار شوی چې د جرمني دا اقدام د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې د ښځو، سولې او امنیت د اجنډا (پریکړهلیکونه ۲۴۶۷ او ۲۴۹۳) کې د دې هېواد له مخکښ رول سره هم ښکاره ټکر لري.
د یادښت یوه برخه وايي:«ازادۍ جبهه د جرمني د فدرالي جمهوریت له حکومت څخه غواړي چې د طالبانو د ګومارل شوو استازو د منلو پرېکړه بېرته واخلي او هر ډول همکاري د کډوالو په برخه کې د ملګرو ملتونو تر نظارت لاندې، د افغانستان د مشروع ډېپلوماټانو له لارې تنظیم کړي، تر څو دې ډلې ته د مشروعیت ورکولو مخه ونیول شي.»
جبهې همداراز ویلي، دا پرېکړه، که څه هم د کډوالو د ستنولو د اسانتیا لپاره شوې خو ګواښ دا لري چې داسې یو ډلې ته عملي مشروعیت ورکړي چې رسمي سیاستونه یې د جرمني د اساسي قانون، نړیوالو تعهداتو، او د بشري حقونو د ارزښتونو سره ښکاره مخالفت لري، په ځانګړي ډول د ښځو د حقونو په برخه کې.
ازادۍ جبهې د خپل پیغام په پای کې یو ځل بیا ټینګار کړی چې د افغان ولس د حقونو دفاع ته ژمنه ده او د طالبانو د رژیم د مشروعیت ورکولو پر ضد به مبارزه روانه ساتي.
د جرمني د بهرنیو چارو وزارت په تازه پرېکړه کې اعلان کړی چې د افغانستان د سفارت قونسلي خدمات به له دې وروسته د طالبانو لهخوا معرفي شویو ددغه ډلې کارکوونکو ته وسپاري. دا پرېکړه، که څه هم د رسمي دیپلوماتیکو اړیکو مانا نه لري، خو د طالبانو د حکومت لپاره یو عملي امتیاز ګڼل کېږي.
دا اقدام په داسې حال کې ترسره کېږي چې طالبانو لا هم د بشري حقونو، په تېره بیا د ښځو د تعلیم، کار او ازادیو په برخو کې پراخ محدودیتونه لګولي، او د نړیوالو له خوا یې د رسمیت پېژندنې مخه نیول شوې ده.
د دې پرېکړې له اعلان سره سم، د افغانستان د ازادۍ جبهې په ګډون، ګڼو سیاسي او مدني حرکتونو اندېښنه څرګنده کړې او دا ګام یې د طالبانو ته د مشروعیت ورکولو په لور یو خطرناک پرمختګ بللی دی.
د امریکا د کډوالۍ او ګمرکاتو ادارې خپلو افسرانو ته امر کړي چې دڅارنې «جي پي ایس» بندونه په پراخه توګه وکاروي، ترڅوشاوخوا ۱۸۰ زره کډوال د ۲۴ ساعته څارنې لاندې راشي.
د واشنګټن پوسټ د راپور له مخې، د امریکا د کډوالۍ او ګمرکاتو قانون پلي کوونکې ادارې (ICE) خپلو افسرانو ته امر کړی چې د GPS بندونه (ankle monitors) په پراخه کچه وکاروي.
دا بندونه، چې له اوږدې مودې راهیسې د مدافع ډلو له لوري "ډیجیټلي زندانونه" بلل شوي، د هغو کډوالو د ۲۴ ساعته څارنې لپاره کارول کېږي چې د توقیف پر ځای ازاد پرېښودل شوي وي.
تمه ده چې دا نوې تګلاره به د ۱۸۰ زره کډوالو د دوامداره څارنې لامل شي، چې د د توقیف بدیل پروګرام (Alternatives to Detention) تر چتر لاندې ترسره کېږي.
دغه پروګرام د دې پر ځای چې کډوال د توقیف تر مرکزونو لاندې وساتي، هغوی د تخنیکي وسایلو له لارې څاري.
خو د کډوالو مدافعین وايي، دا ډول اقدامات د خلکو شخصي ازادۍ ته زیان رسوي، د هغوی د محرمیت حق تر پښو لاندې کوي، او کډوال د ټېکنالوژیکو بندونو لاندې په پټه توګه زنداني کوي.
هغوی خبرداری ورکوي چې دا بندونه یو ډول نوې څارنیزه بڼه لري چې د عدالت له اصولو سره په ټکر کې ده.
دغه پالېسي داسې مهال پلي کېږي چې د امریکا کډوالۍ سیستم له پراخو سیاسي او حقوقي نیوکو سره مخ دی.
څو ورځې وړاندې یو افغان ژباړن چې د امریکايي ځواکونو سره یې د افغانستان د جګړې پر مهال کار کړی و، د خپل ګرینکارډ د پروسې پر مهال د کډوالۍ قانون پلي کونکې ادارې افسرانو له خوا ونیول شو. دا پېښه په داسې وخت کې رامنځته شوې چې د امریکا د کډوالۍ او ګمرکاتو قانون پلي کوونکې ادارې د کډوالو پر ضد د څارنې فعالیتونو د پراخوالي خبر ورکړی.
دغه افغان، چې یوازې د "ضیا" په نوم یاد شوی، له خپلې کورنۍ سره له افغانستانه د طالبانو د بیا ځلې واک ته رسېدو وروسته وتښتېده. دوی ته په ۲۰۲۴ کال کې د بشر دوستانه پروګرام (humanitarian parole) اسناد ورکړل شوي وو.
ضیا له خپلو قانوني اسنادو سره د ګرینکارډ لپاره یوه ټاکل شوې مرکې ته ورغلی و، خو له ودانۍ د وتلو سره سم پټ مخو فدرالي افسرانو نیولی او نامعلوم لوري ته یې لېږدولی دی.