په ملګرو ملتونو کې د افغانستان دایمي استازی نصیراحمد فایق وايي چې د طالبانو عمومي عفوه د باور وړ نه ده. هغه یاده ډله د ملکي خلکو پر نيونې، ربړونې، ځورونې، د ښځو له حقونو پر سرغړونې او له علم سره پر دښمنۍ تورنه کړې ده.
نوموړي یکشنبه (زمري مه) پر خپله اېکسپاڼه د پخواني پوځي احمدفهیم حیدري وژلو ته په اشارې لیکلي: «کله چې هدفي وژني دوام لري، خلک نيول کېږي، شکنجه او وژل کېږي، موږ به د طالبانو لهخوا پر اعلان شوې عمومي عفوه څنګه باور وکړو؟»
ښاغلي فایق زیاته کړې چې د غیر وسلهوالو خلکو وژنه او ځورونه هم له ديني اصولو او هم له نړۍوالو قوانینو سره ټکر لري.
پخوانی پوځي احمدفهیم حیدري جمعه (زمری ۳مه) په کابل کې ناڅرګندو وسلهوالو وواژه. ځیني سياسي شنونکي وايي چې دا کار طالبانو کړی او تر دې مخکې د تېر جمهوري نظام نور پوځیان هم وژل شوي دي.
له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو وتلو نه یوازې د امریکا یوه اوږده، د لوړې بیې او ناکامه جګړه پای ته ورسوله؛ بلکې د سیمې په سیاسي، استخباراتي او امنیتي معادلو کې یې ژور بدلونونه راوستل چې لا تر اوسه دوام لري.
یوه پاکستاني لیکوال په یوې مقاله کې ویلي چې په افغانستان کې د امریکايي پوځیانو دوه لسیزې حضور، زرګونه مېلیارده ډالري لګښتونو او تر قربانیو وروسته، یو ځل بیا واک ته د طالبانو ستنېدو ثابته کړه چې د متحدهایالتونو له لوري د «لوېدیخې بڼې افغانستان» جوړونه یوه ناکامه هڅه وه.
خو د امریکايي پوځیانو وتلو مساله یوازې تر افغانستان محدوده نه وه، بلکې یو له مهمو اغېزو نه یې د پاکستان او امریکا ترمنځ د اړیکو بدلون و؛ هغه هېواد چې د تېرو شلو کلونو په ترڅ کې د امریکا کلیدي متحد بلل کېده، په ځانګړي ډول د ترهګرۍ پر وړاندې جګړه کې.
مقاله کاږي، سره له دې چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور ژور کمښت موجود و، خو د پاکستان د جغرافیایي موقعیت له امله، واشنګټن مجبوره و چې له اسلاماباد سره همکاري وکړي. خو کله چې کابل سقوط وکړ او امریکایان بشپړ ووتل، دا اړیکې ژر بېرته سړې شوې؛ هماغسې لکه څنګه چې د شوروي اتحاد پر خلاف د جګړې له پای ته رسېدو وروسته، امریکا پاکستان یوازې پرېښی و.
د امریکا مخکېني ولسمشر جوبایډن د حکومت پر مهال، دا واټن نور هم زیات شو. بایډن د خپلې څلور کلنې دورې په جریان کې هېڅکله د پاکستان له لومړي وزیرانو سره اړیکه ټینګه نه کړه. دغه ډېپلوماټیکه چوپتیا او له دې وړاندې اقتصادي بندیزونه، د امریکا په اړه د پاکستان شکمن ذهنيت نور هم ژور کړ.
هغه مهال چې ډونالډ ټرمپ د خپلې دویمې دورې لپاره بیا سپینې ماڼۍ ته ننوت، سیمهییزې معادلې په ناڅاپي توګه بدلې شوې. شنونکو فکر کاوه چې امریکا به خپل تمرکز پر هند زیات کړي او پاکستان به له پامه وغورځوي؛ خو په افغانستان کې ځینو پېښو دا لوری بدل کړ.
د دغو اړیکو مهمه شېبه هغه وخت راغله چې پاکستان له امریکا سره د استخباراتي همکارۍ په ترڅ کې د کابل پر هوایي ډګر د برید یو طراح تر نیولو وروسته امریکا ته وسپاره. په دې برید کې ۱۳ امریکايي سرتېري وژل شوي وو او ټرمپ له مخکې ژمنه کړې وه چې عاملان به یې عدالت ته راکاږي.
مقاله زیاتوي، اسلاماباد نه یوازې په دې کار سره واشنګټن حیران کړ؛ بلکې د ټرمپ د کمپاین له ژمنو سره همغږي عمل یې ترسره کړ. دا کار د دواړو هېوادونو د استخباراتي او سیاسي ادارو ترمنځ د نوې نږدېوالي لامل هم شو.
همداراز، کله چې د هندوستان او پاکستان ترمنځ په پهلګام کې برید وشو او د دواړو هېوادونو ترمنځ سرحدي شخړې رامنځته شوې، امریکا د تاوتریخوالي د کمېدو او اوربند د منځګړیتوب په برخه کې مهم رول ولوباوه چې اسلاماباد یې هرکلی وکړ. تر دې ځایه چې د پاکستان حکومت، ټرمپ د سولې د نوبل جایزې لپاره هم نوماند کړ.
په همدغه سیوري کې کله چې د ایران او اسراییل ترمنځ جګړه روانه وه، ټرمپ د پاکستان لوی درستیز جنرال سید عاصم منیر ته د سپینې ماڼۍ بلنه ورکړه او له هغه سره یې غرمنۍ هم وکړه. اېکسپرېس ټربیون لیکي: «دې اقدام جوته کړه چې پاکستان لاهم د سیمې یو مهم لوبغاړی دی. دې ګام د هند غصه راوپاروله، ځکه هغوی هڅه کوله چې د پاکستان پوځ منفي انځور کړي».
په همدې لړ کې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو، د پاکستان له بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار سره هم تازه په تازه واشنګټن کې ولیدل. دا لیدنه د څو کلن رکود وروسته، د دواړو هېوادونو ترمنځ لومړنی جوړښتي ډیالوګ و. روبیو، د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې او د سیمې د ثبات لپاره د پاکستان هڅې وستایلې چې دا خبره د هند لپاره د منلو وړ نه وه.
اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې په مقاله کې راغلي، په داسې حال کې چې اسحاق ډار په امریکا کې و، د پاکستان د پوځ مشر جنرال عاصم منیر په بېجینګ کې له چینايي نظامي او ملکي مشرانو سره لیدنې کتنې لرلې. د مقاله پای کې راغلي چې دا هممهاله ډېپلوماټیک خوځښتونه ښيي چې پاکستان هڅه کوي د نړۍ د لویو قدرتونو ترمنځ توازن وساتي. دا هڅې د اقتصادي، امنیتي او جیوپولېټیکي ننګوونو تر سیوري لاندې، د دې هېواد د بقا لپاره تر بل هر وخت مهمې بلل کېږي.
د طالبانو د امر بالمعروف وزارت یو ځل بیا ټینګار کړی، چې استادان او محصلین باید په پوهنتونونو کې ږیره ولري او خولۍ پر سر کړي. دغه وزارت په یوه مکتوب کې امر کړی، چې له دې وروسته به هغه استادان او محصلین چې د دوی له لارښوونو سرغړونه وکړي، مجازات او له پوهنتونه وشړي.
په دغه مکتوب کې ویل شوي، چې پوهنتونونه به وخت پر وخت تر څار او تفتیش لاندې وي او هر استاد یا محصل چې «پر شریعت برابر نه وي» له پوهنتون څخه به واېستل شي.
همداراز په دې مکتوب کې ویل شوي، چې استادان او محصلین باید افغاني جامې واغوندي او اجازه نه لري چې کرتۍ او پتلون واغوندي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د طالبانو دغه اقداماتو پوهنتون ته د استادانو او محصلینو د تګ انګیزه سخته زیانمنه کړې ده.
تر دې مخکې هم طالبانو له استادانو او محصلینو غوښتي و، چې پوهنتون ته دې له بګړۍ، خولۍ، محلي جامو او یوې قبضه ږیرې سره ورشي.
طالب چارواکو اعلان کړی، چې دا اقدامات د امربالمعروف وزارت د قانون د پلي کولو سره سم ترسره کېږي.
دا قانون له پراخو کورنیو او نړۍوالو نیوکو سره مخ شوی دی، ځکه چې ښځې یې په عملي ډول په کورونو کې بندیانې کړي او تر دې قانون لاندې د ټولنیزو ډلو نیول او ځورول هم ترسره کېږي.
دغه قانون پر رسنیو سخت محدودیتونه لګولي او ټولنیز او کلتوري ازادۍ یې ترې اخیستې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې طالبانو په دولتي ادارو کې هم د ږیرې پرېښودل، خولۍ او د افغاني جامو اغوستل لازمي کړي وو.
کارپوهان په دې باور دي، چې طالبان په تدریجي ډول د ۱۹۹۰ لسیزې خپلې سخت دريځه تګلارې بیا راژوندۍ کوي.
یادې ډلې په هغه وخت کې هم پګړې او افغاني لباس په پوهنتونونو او حتی ښوونځیو کې جبري کړي وو.
د طالبانو له لارښوونو سره سم ماشومان او تنکي ځوانان هم اړ دي، چې لنګوټې وتړي.
سره له دې چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې خلک هره ورځ د کار د نشتوالي او ناوړه اقتصادي وضعیت له امله شکایت کوي، خو د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت ادعا کوي چې یوازې په رغنیزو پروژو کې یې ۴۰۰ زره کسانو ته کاري فرصتونه برابر کړي دي.
طالبانو ویلي، چې تېر کال یې د ټول هېواد په کچه د شاوخوا ۲۰۰ رغنیزو او ترمیماتي پروژو چارې پیل کړي، چې پکې د سړکونو، پلونو، استنادي دېوالونو، کانالونو او نورو عامه بنسټونو جوړول شامل دي.
د یاد وزارت د معلوماتو له مخې، له دغو پروژو څخه ډېر شمېر یې بشپړ شوي او ګټې اخیستنې ته هم سپارل شوي دي، په داسې حال کې چې د یو شمېر نورو کارونه یې لا هم روان دي.
د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت مسوولینو د شنبې په ورځ (د زمري ۴مه) د دغه وزارت د کلني لاسته راوړنو د راپور ورکولو پر مهال ویلي، چې د پروژو د کار پر مهال يې شاوخوا ۴۰۰ زره کسانو ته په مستقیم او غېرمستقیم ډول د کار زمينه برابره کړې.
د دغه وزارت چارواکو تر اوسه دغو کسانو ته د کار د زمینې د برابرولو، تنخواوو، د کاري مودې او نورو اړوندو برخو په اړه هېڅ ډول جزیات نه دي شریک کړي.
یو شمېر خلک وایي، چې د طالبانو په دغه ډول رغنیزو پروژو کې لکه د سړکونو او چریو پاکولو د کار موده یوازې یوه اوونۍ یا تر لسو ورځو پورې وي، چې د هېڅ یوې کورنۍ اقتصادي ستونزې نه شي حل کولای.
طالبان په داسې حال کې یاد شمېر کسانو ته د کاري فرصتونو د برابرولو خبره کوي، چې اوس مهال په افغانستان کې وزګاري خپل اوج ته رسېدلې او زرګونه مسلکي او کارګر کسان د کار په لټه کې ورځې او شپې سبا کوي.
د خلکو په خبره، د کار د نشتوالي له امله په دغه هېواد کې جنايي پېښې هم زياتې شوي، چې لویه برخه يې وسله والې غلاوې دي.
طالبان که څه هم ادعا لري، چې په بېلابېلو برخو کې يې کاري فرصتونه پراخ کړي؛ خو د بشري حقونو نړۍوالو بنسټونو د اندېښنې په څرګندولو سره ویلي، چې په افغانستان کې ورځ تر بلې د بې روزګارۍ له امله لوږه مخ په ډېرېدو ده.
کندهار چې د طالبانو د مشر هبتالله اخوندزاده د اوسېدو او کار اصلي ځای ګڼل کېږي، هغه ښار دی چې طالبان پکې د سختو امنیتي تدابیرو د نیولو ادعاوې کوي. د دغه ولایت اوسېدونکي وایي، نږدې هره ورځ شاوخوا درې سترې وسلهوالې غلاوې کېږي، خلک لوټېږي او عام ولس د طالبانو له وېرې چوپ پاتې دی.
افغانستان انټرنشنل ـ پښتو په کندهار کې د یوې میاشتي امنيتي وضعیت تعقیب کړی او ترلاسه شوي معلومات ښيي، چې په تېره یوه میاشت کې یوازې په کندهار ښار او شاوخوا سیمو کې لږ تر لږه پنځه ځوانان د وسله والو غلو له خوا وژل شوي، شاوخوا ۱۴ نور کسان او ۷ دوکانونه لوټ شوي دي.
د ښار په زړه کې په سپینه ورځ موټرسایکلونه، قیمتي موبایلونه او نغدې پیسې د وسله والو له خوا له خلکو اخیستل کېږي.
د کندهار ښار د هرات بازار یو دوکاندار صدیقالله د دغو پېښو په اړه په اندېښنې سره وایي: «د شپې خو لا څه کوې، غله خو د ورځې هم ګرځي. موږ خپل کاروبار ژر بندوو، مازدیګر ولاړ شو، ځکه پر غلو باور نشته؛ هر وخت ممکن راسره پېښ شي. یو ځل مې د خپلو سترګو مخې ته ولیدل چې غلو د خلکو پیسې او موبایلونه واخیستل او هېچا یې مخه ونشو نیولای.»
دا په داسې حال کې ده، چې څلور ورځې وړاندې د کندهار په درېيمه ناحيه کې یو ځوان د کور مخې ته د موټر سایکل سپرو وسله والو غلو له لورې ووژل شو او موټرسایکل یې ترې واخیستل شو.
په تېره یوه میاشت کې د کندهار په درېیمه، څلورمه، شپږمه، نهمه او یوولسمه ناحیه کې پنځه تنه د وسلهوالو غلو لهخوا وژل شوي او د ښار په بېلابېلو برخو کې شاوخوا اووه دوکانونه لوټ شوي دي.
که څه هم په کندهار کې د طالبانو امنیه قوماندانۍ هره ورځ د وسله والو غلو د نیولو خبره کوي، خو دغه ډله نه د نیول شویو غلو هویت په ډاګه کوي او نه یې هم له رسنیو سره بشپړ معلومات شریکوي.
د دغه ولایت ډېری اوسېدونکي پر طالبانو نیوکه کوي، چې وسله والې غلاوې ورځ تر بلې زياتېږي؛ خو دوی يې پروړاندی هېڅ اقدام نه کوي.
کندهار ښاریان وايي: «عام خلک حتی یو چاقو لا د ځان سره نه شي ګرځولی، خو غله د وسلو سره په ښار او کوڅو کې ګرځي.»
په ډېرو سيمو کې لا هم د وسله والو غلو او طالبانو ترمنځ توپير نه شي کېدلی؛ ځکه دواړه ډلې په شخصي جامو کې له خاصو کارټونو سره له وسلو سره ګرځي.
د طالبانو یو شمېر امنيتي کسان په شخصي جامو کې د وسلو سره له خلکو پوښتنې او تالاشۍ کوي، چې خلکو ته د طالبانو او غلو معلومول سخت دي.
که څه هم په کندهار کې د طالبانو امنيتي مسوولين د امنیت د ټينګښت ادعاوې کوي؛ خو ځايي خلک د ژوند د ناامنۍ له سخت حالت سره مخ دي.
دوی د طالبانو له مسوولینو غوښتنه کوي، چې د وسله والو غلو مخه ونيسي.
ټېلګراف ورځپاڼې په خپل یوه راپور کې لیکلي، چې د طالبانو یو شمېر پخواني جنګیالي، جنسي مجرمان او فاسد چارواکي د معلوماتو تر افشا کېدو وروسته د برېتانیا د بېړنیو هوايي الوتنو له لارې دغه هېواد ته لېږدول شوي، چې دا چاره د برېتانیا د کډوالو د ارزونې پر بهیر پوښتنې راولاړوي.
د برېتانیا حکومت د ۲۰۲۲ کال د معلوماتو له یوې لویې افشا وروسته شاوخوا ۶،۹۰۰ افغانان دغه هېواد ته لېږدولي، خو اوس څرګنده شوې چې په هغوی کې داسې کسان هم شامل دي چې له طالبانو سره تړاو لري. دا کسان د هغو لسګونو زرو افغانانو له ډلې څخه دي چې د برېتانیا له پوځ سره د همکارۍ له املهیې د بیا مېشتېدو غوښتنه کړې وه، خو د هغوی شخصي معلومات د یوه حکومتي چارواکي لهخوا په تېروتنه کې خپاره شوي وو.
د ټېلګراف ورځپاڼې په راپور کې راغلي، هغه نوملړ چې د افغان ژباړونکو، همکارانو او د هغوی د کورنیو غړو معلومات پکې شامل وو، د طالبانو له خوا د تعقیب له جدي ګواښ سره مخامخ و.
خو دغه نوملړ ناوړه وکارول شو او ځینې طالبان یا له طالبانو سره تړلي کسان د جعلي کورنیو غړو په توګه ور دننه شول او برېتانیا ته ولېږدول شول.
یوه افغان چارواکي ټېلګراف ته ویلي: «زموږ په دفتر کې داسې کسان ول چې ښکاره اړیکې یې له طالبانو سره درلودې. هغوی لومړی برېتانیې ته یووړل شول، بیا یې د کورنۍ غړو په توګه طالب جنګیالي معرفي کړل او همدلته یې راوستل.»
د راپور له مخې، له برېتانیې سره ریښتیني همکاران پاته شول، خو فاسد چارواکي او طالبانیې انتقال کړل. بل افغان چارواکي ویلي: «دا ډېر ناامېدونکی حالت دی. پر ځای د دې چې ریښتیني همکاران انتقال شي، طالبان راوستل شول.»
د برېتانیا د دفاع وزارت دا تایید کړې، چې ځینو افغانانو له ځان سره تر شلو زیات خپلوان راوستي، خو دا نه ده څرګنده چې دا کسان څېړل شوي او که نه.
د راپور له مخې، یو طالبپلوه کس چې له ۲۰۲۱ کال وروسته برېتانیا ته تللی و، توانېدلی چې د طالبانو اړوند خپلوان هم برېتانیا ته ولېږدوي. بل کس چې د اېتلاف ځواکونو وسلې یې پلورلې وې او څلور کاله بندي و، اوس برېتانیا ته انتقال شوی دی. همداراز یو بل کس چې د ښځینه کارکوونکو د جنسي ځورونې په تور تورن دی، لا هم نه دی انتقال شوی، خو دوسیه یې لا روانه ده.
د دفاع وزارت ویلي، چې د دوی د ارزونې بهیر یوازې د اسنادو او بایوګرافیکي معلوماتو پر بنسټ دی، نه د شخصي سپارښتنو.
د یوه پخواني افغان چارواکي په وینا: «دا کسان برېتانوي ځواکونو سره جنګېدلي، برېتانویانیې وژلي او اوس لندن کې برېتانیا ورته خواړه ورکوي. د هغوی لاسونه د برېتانویانو په وینو سره دي.»
د دې اسنادو له افشا کېدو سره نږدې ۱۰۰ زره افغانانو ته ګواښ پېښ شوی، چې پکې د ۱۸،۷۰۰ کسانو شخصي معلومات افشا شوي دي. حکومت دا تېروتنه یوازې په ۲۰۲۳ کال کې کشف کړه. اوس زرګونه کسان د تاوان غوښتنې ثبتوي، چې ځینې یې د زرګونو پونډو جبران غواړي.
د دفاع وزارت ویلي، دوی به هر ډول حقوقي اقدام یا تاوان ته کلک ځواب ووايي او یوازې په ۲۰۲۱ کې د یوې کوچنۍ افشا له امله یې ۲۶۵ کسانو ته تر ۴۰۰۰ پونډه ورکړي دي.