شهاب الدین دلاور وايي طالبانو له سیاسي بري وروسته اقتصادي پرمختګ ته مخه کړې

حکمتیار د پنجشنبې په ورځ پر خپل ایکس لیکلي، چې ملي بیرغ باید د ملي یووالي نښه وي، داسې شورا یې وټاکي چې استازي یې د ملت د اجماع استازولي وکړي، نه دا چې د واکمنو د خوښې مطابق جوړ شي. هغه زیاتوي، دا تشه لا تر اوسه نه ده ډکه شوې.

حکمتیار له خلکو غوښتي، چې د ملي نښو پر سر شخړې ونه کړي، له دې نښو څخه د یو بل د ردولو او وژلو وسیله جوړه نه کړي او خپل ګوندي بیرغونه پر نورو ونه تپي.

د هغه په وینا، د بیرغونو تقدس، ښکلول او ورته سر ټيټول په اسلام کې ځای نه لري.

حکمتیار پر پخوانیو سیاسي څېرو نیوکه کړې، چې د ده په وینا، هېواد یې د بیرغ په ګډون له ملي او دیني ارزښتونو سره یوځای د بهرنیو ګټو لپاره هم په شوروي اتحاد او هم په ناټو پلورلی، خو اوس د ملي بیرغ له نوم څخه استفاده کوي.

هغه پوښتلي، چې «ستاسې یې له ملي بیرغ سره څه؟ څوک غولوئ».

نوموړي د افغانستان د معاصر تاریخ یادونه هم کړې او ویلي یې دي، چې نه مو مخکې ملي شورا لرله، نه ملي بیرغ.

حکمتیار زیاتوي، چې داود خان د کمونستانو په مرسته کودتا وکړه او د بریتانیا له لوري تپل شوی نظام یې نسکور او مخکینی نښان او بیرغ یې نسکور کړل. هغه زیاتوي، « له هغې ورځې تر نن ډېر بیرغونه او نظامونه راغلي او تللي».

یاد اعتراضیه لاریون د پاکستان په پلازمېنه اسلام‌اباد کې د یو سیمه‌ییز پارک مخې ته پیل شوی، چې ګډونوالو پکې د افغان کډوالو جبري ایستنه «غیرانساني، غیرقانوني او له نړیوالو اصولو سره په ټکر کې» بللې ده.

معترضین وايي، دا لاریون به تر هغو دوام وکړي، څو یې غږ واورېدل شي.

دا لاریون د اسلام اباد په ایف-۶ سیمه کې پېل شوی خو وروسته پولیسو لاریونوال اړ کړل چې جي-۶ سیمه کې لاریون ته دوام ورکړي.

ددغه لاریون یو تن ګډونوال احمد ضیاء فیض افغانستان انټرنشنل سره خبرو کې ددغه اعتراضیه لاریون په اړه وویل چې موخه یې د هغو افغانانو د جبري اخراج مخنیوی دی چې له ۲۰۲۱ کال وروسته پاکستان ته تللي او په افغانستان کې یې ژوند له ګواښ سره مخ وو.

نوموړي زیاته کړه: «د پاکستان حکومت د ویزو تمدید بند کړی، پولیس هره ورځ سلګونه افغانان نیسي او ډېپورټ کوي یې، دا هغه خلک دي چې په افغانستان کې یې ژوند له ګواښ سره مخ دی، موږ به تر هغه خپل لاریون ته دوام وکړو چې ددې چارې مخه ونیول شي.»

احمد فیض په خپلو کې خبرو کې دا هم وویل چې دوی داسې شواهد پیدا کړي چې له پاکستان نه جبري ایستل شوي کسان په افغانستان کې له ګوښ سره مخ شوي دي.

د لاریون یوې بلې ګډونوالې دیبا فرهمند له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل: « نن زموږ د لاریون درېیمه ورځ ده، خو دا لاریون به تر هغې روان وي چې تر څو زموږ غوښتنې منل شوې نه وي، د پاکستان حکومت باید افغان کډوالو ته یوه مناسبه لاره پېدا کړي ځکه دا ډول جبري اېستل ګواښناک دي».

ددغه لاریون یوه ګډونواله مهرین محمدي نن نیول شوې ده.

هغې په یوه غږیز کلیپ کې چې افغانستان انټرنشنل ته یې را استولی، ویلي: «لاریون ته په لاره وم او په ای-۱۰ سیمه کې پولیسو ونیولم».

معترضینو ددغه لاریون په اړه یو اعلامیه هم خپره کړې چې پکې راغلي: «موږ، د بشري حقونو مدافعین، مدني فعالان او له جګړو تښتېدلي افغان کډوال، راټول شوي یو څو د هغو کسانو غږ شو چې خپل کور، وطن او عزت یې له لاسه ورکړی او اوس هم له پاکستان نه د جبري اخراج له ګواښ سره مخ دي».

اعلامیه وايي، چې «د افغان کډوالو حق د ژوندي پاتې کېدو او خوندي استوګنې حق دی، او باید د فشار، ډار یا زور له لارې تر پښو لاندې نه شي».

لاریونوالو له ملګرو ملتونو، د کډوالو له عالي کمشنرۍ او نورو نړیوالو ادارو غوښتنه کړې چې ژر لاس په کار شي او د دې بشري بحران مخه ونیسي.

پاکستان له تېر کال راهیسې د هغو افغانانو ایستل پیل کړي چې اسناد نه لري.

دا بهیر په کور دننه او د نړۍ په کچه له پراخو نیوکو سره مخ شوی، ځکه ګڼ شمېر کډوال د طالبانو له چلنده تښتېدلي او بېرته ستنېدل مرګ ته تسلیمېدل ګڼي.

یاد نوښت، چې د روادارۍ بنسټ په ګډون د څلورو مدني بنسټونو د فعالانو له‌خوا شوی، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغان ښځو پر وړاندې د ظلمونو پر ضد یو عملي اقدام بلل شوی.

د ولسي محکمې دا نوښت به د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر له ۸مې تر ۱۰مې د هسپانیا په مادريد ښار کې د محکمې استماعي ناستې ولري، چې د مادريد د حقوق‌پوهانو د اتحادیې په همکارۍ ترسره کېږي او نړیوالو ته به خپرې شي.

د روادارۍ موسسې مشرې مېرمن شهرزاد اکبر د یادې محکمې د اهمیت په اړه افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل: «په داسې حال کې چې د طالبانو ظلمونه عادي کیږي، روسیه یې په رسمیت پیژني او نور هېوادونه لکه جرمني ورسره ډېپلوماټیکې اړیکي پیاوړې کوي، زموږ لپاره دا ډېر مهم و چې د افغان ښځو روایتونه او شهادتونه د یوې ولسي محکمې پر وړاندې واوریدل شي، څو د افغانستان دې بحراني حالت ته بیا پاملرنه جلب شي.»

هغې زیاته کړه:‌«موږ غواړو دا وښیو چې د ظلم پر وړاندې چوپ پاتې کیدل خپله جرم دی. د طالبانو د ظلمونو پر وړاندې چوپ پاتې کېدل پخپله د جنایت یوه بڼه ده او موږ غواړو له همدې لارې پر طالبانو فشار راوړو».

د روادارۍ په نوم د بشري حقونو موسسې د پنجشنبې په ورځ د یوې اعلامیې په خپرولو سره لیکلي، چې په دې استماعیه ناستو کې به قربانیانې ښځې، مدني فعالان، حقوق‌پوهان، او د بشر حقونو نړیوال کارپوهان خپل شهادتونه وړاندې کړي.

څلور افغان څارنوالان، چې د جنسيتي تاوتریخوالي او نړیوال جزايي عدالت په برخه کې تجربه لري، دا مهال د تورنو کسانو پر دوسیو کار کوي او د نړيوالو قاضيانو پلاوی به د قضیو اورېدنه کوي. د قاضیانو نومونه به ژر اعلان شي او د محکمې پرېکړه به د ۲۰۲۵ کال په ډسمبر کې صادره شي.

په اعلامیه کې ټینګار شوی چې دا ولسي محکمه د عدالت‌ نړیوالو غوښتنو یوه بشپړوونکې برخه ده.

دغه بنسټ د جرمونو نړیوالې محکمې (ای‌سي‌سي) د وروستیو حکمونو ، چې د طالبانو د مشرانو د نیولو امر پکې شوی هرکلی کړی، خو وایي دا کافي نه ده. اعلامیه زیاتوي چې د خلکو دايمي محکمه د عدالت لپاره پراخ، دوامدار او قرباني‌محوره حرکت ته اړتیا ویني.

یوه څارنوال ویلي: «د بشریت ضد جرمونو پر مهال د نړیوالو چوپتیا خپله یو جرم دی. دا ولسي محکمه به نړۍ اړ باسي چې د افغان ښځو غږ واوري.»

د هغو مېرمنو د هویت د خوندیتوب په اړه، چې په ولسي محکمه کې شهادت ورکوي، مېرمن شهرزاد اکبر افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل: «هغه مېرمنې چې دې محکمې ته د شهادت لپاره حاضرېږي، له افغانستان څخه بهر ژوند کوي او د طالبانو ظلمونه یې پخپله تجربه کړي دي. هغه کسان چې له افغانستان څخه دننه شهادت ورکوي، موږ یې هویت پوره خوندي ساتو، که ویډیويي شهادت وي، نو څېره یې نه ښکاروو، غږ یې بدلوو، نوم یې هم بدلوو.»

مېرمن شهرزاد زیاته کړه: «د شهادت ورکوونکو خوندیتوب او امنیت زموږ لپاره لومړیتوب لري.»

په اعلامیه کې د یوې افغانې فعالې چې مستعار نوم یې رخسار ښودل شوی، له قوله لیکل شوي: «موږ یوازې خواخوږي نه غواړو، موږ اقدام غواړو. او همدا اوس یې وخت دی.»

سرچینو د پنجشنبې په ورځ، د زمري پر نهمه، افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په دغو تلاشیو کې، چې تېره اونۍ پیل شوې دي، د پخوانۍ ملي اردو، امنیت او پولیسو پخواني چارواکي، د هغوی کورونه او استوګنځایونه هدف ګرځول شوي دي.

طالبانو د پنجشنبې په ورځ د ترینکوټ ښار په خیرو کاریز سیمه کې د تېر نظام د یوه چارواکي پر کور عملیات وکړل او ادعا یې کړې، چې له کور نه یې یوه اندازه وسلې ترلاسه کړې دي.

طالبانو ددغو د وسلو په تړاو یو کس هم نیولی دی.

د طالبانو کورنیو چارو وزارت وايي، چې په دغو عملیاتو کې یې ۷ کلاشنکوفونه، یو M-16ټوپک، یوه تومانچه، شپږ مخابرې، یو د شپې دوربین او نور نظامي تجهیزات نیولي دي.

طالبانو ویلي، چې نیول شوی کس به له څېړنو وروسته عدلي او قضايي ادارو ته وسپاري.

طالبانو درې ورځې وړاندې هم د تېر نظام د یوه چارواکي پر کور عملیات کړي وو او ادعا یې کړې، چې له کور نه یې وسلې او نور تجهیزات ترلاسه کړي دي.

په ارزګان کې ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې طالبانو له تېرې اونۍ راهیسې په ترینکوټ ښار کې د پخوانیو سرتېرو د کورونو د تلاشیو په ترڅ کې د نظامي تهجیزاتو د موندلو په تور تردې مهاله اته تنه پخواني نظامیان نیولي او بندیان کړي هم دي.

کاتیا تروان بوګر تورن دی چې عبدالرحمان وزیري یې د پارکینګ ځای پر سر د لفظي شخړې پر مهال په ډزو وژلی دی.

هغه له پېښې وروسته خپله د پولیسو دفتر ته تللی و، د پېښې جزئیات یې ورکړل او حتا خپله وسله یې هم تسلیم کړې ده، خو لاهم نه دی نیول شوی او پولیسو خوشی کړی و.

په تازه اقدام کې د هوسټن محکمې بوګر ته احضاریه صادره کړې چې راتلونکې سې شنبه، د اګست پر پنځمه، محکمې ته حاضر شي.

په احضاریه کې لیکل شوي: «که حاضر نه شئ، د نیولو حکم به مو صادر شي».

د وزیري د کورنۍ وکیل عمر خواجه ویلي چې دا اقدام د عدالت لپاره لومړی ګام دی، خو نوموړي له دې سره مخالفت ښودلی چې تورن ته یوازې د احضاریې له لارې محکمې ته د حاضرېدو ویل شوي.

هغه ویلي، « دا د منلو وړ نه ده چې یو څوک د قتل په تور تورن وي، خو بیا هم نه نیول کېږي، نه زولنې ور اچول کېږي، نه هم د خطرناک مجرم په څېر چلند ورسره کېږي».

د هوسټن د څارنوالۍ ویاند ویلي چې د سیمې د منصفه پلاوي له خوا د حکم له صادرېدو وروسته محکمې احضاریه ورکړې او تورن باید محکمې ته حاضر شي.

دا په داسې حال کې ده چې په تېره می میاشت کې د څارنوالۍ دفتر ویلي وو چې د پولیسو د څېړنو بشپړولو ته منتظر دي، چې د تور لګولو پرېکړه وکړي.

د هوسټن پوهنتون د حقوقو استاد دیوېډ کوک وایي، د ایالتي قوانینو له مخې، حتا د وژنې او نورو سختو جرمونو په تور د تورنو لپاره محکمې کولای شي د نیولو پر ځای احضاریه هم صادره کړي.

د وزیري ورور عبدالله خان ویلي چې د منصفه پلاوي له پرېکړې خوښ دی، خو نه پوهېږي ولې دا چاره دومره وځنډېده.

هغه ویلي: « دا ډېره حیرانوونکې ده، چې له دومره شواهدو سره سره دا کار ولې مخکې نه دی شوی؟».