د کډوالو د حقونو څار سازمان: د افغان کډوالو ډله‌ییز او جبري اېستل باید ژر تر ژره ودرول شي

ډېپلومات مجلې ویلي، چې دغه پرمختګ ښايي د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د نړۍوالو پانګه‌والو باور ولړزوي.

کاپیک (CAPEIC) شرکت چې د سترې چینایي نفتی کمپنۍ «پتروچاینا» یوه څانګه بلل کېږي، د ۲۰۲۳ کال په جنورۍ کې یې له طالبانو سره د امو سیند د نفتو د استخراج قرارداد لاسلیک کړی و؛ خو طالبانو د کار له پیله تر ۱۸ میاشتو کمه موده کې قرارداد د «ژمنو د سرغړونې» له امله لغوه کړ، پرته له دې چې چینایي شرکت په عامه توګه د دې موضوع په اړه کوم غبرګون وښيي.

د ډېپلوماټ مجلې د مقالې لیکوال وايي، چې دغه اقدام که څه هم په ظاهري بڼه د طالبانو د «اقتصادي ځان‌بساینې» د تګلارې برخه ښکاري؛ خو بهرنیو پانګه‌والو ته د بې‌ثباتۍ، د قراردادونو د څارنې کمزورتیا او د سترو پروژو د مدیریت د لږې تجربې پېغام څرګندوي. مقاله زیاتوي، چې افغانستان د خپلو طبیعي زېربناوو د ښه استخراج لپاره بهرنۍ ټکنالوژۍ، پانګې او تخصص ته اړتیا لري؛ هغه څه چې له نړۍوالې همکاریو پرته ډېر ستونزمن تامینېږي.

مقاله کې راغلي، کاپیک (CAPEIC) په سیمه کې ډېره لږه کاري تجربه لرله او د هغې وروستۍ ثبت شوې پروژه په ۲۰۰۸کال کې وه چې په پایله کې یې کارپوهانو له پیله دې معاملې ته د شک په سترګه کتل.

ډېيلوماټ لیکي، چې له محدود اعتبار لرونکي شرکت سره کار کول د بهرنیو پانګونو د راجلبولو په برخه کې د طالبانو د ناسم فکر او عاجلانه سیاستونو نښه ده.

په راپور کې همداراز ویل شوي، چې د عینک مسو کان په ګډون افغانستان کې چینايي نورې پروژې هم له ځوړ سره مخامخ دي. که څه هم کان ته د سړک تېرېدو کار تېر کال پیل شوی؛ خو په سیمه کې یې عملي کار په ټپه ولاړ دی. د برېښنا نشتوالی، د پروژې ټکنۍ چارې او د لازمو زېربناوو نشتوالی د خنډونو اصلي لاملونه بلل کېږي.

شنونکي په دې باور دي، که طالبان غواړي نوي پانګه‌وال راجلب کړي؛ نو دوی باید روڼتیا، د قراردادونو ټیکاو او اغېزمن څار ډاډمن کړي؛ که نه نو د دغه هېواد طبیعي سرچینې به د اقتصادي ودې انجنونو په توګه د بدلېدو پرځای د ناکامو پروژو په توګه پاتې شي.

طالبانو اعلان وکړ، له چینایي شرکت سره د همکارۍ له پای ته رسېدو وروسته دوی پلان لري چې د امو سیند ساحې ته په یو اړخیزه توګه پراختیا ورکړي. د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت په وینا؛ په دې برخه کې ۲۵ نوي څاګانې فعالې شوې او ځینې اړین تجهیزات له چین څخه ترلاسه شوي دي.

د بښنې نړۍوال سازمان د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو ادارې په حواله پر اېکس پاڼه کاږلي، چې په پاکستان کې یې د دغه هېواد له چارواکو سره د هغو افغانانو د اوسېدو مودې غځولو په اړه خبرې کړې چې د (پي او ار) کارتونه لري؛ خو پاکستان نه ده ورسره منلې.

په پاکستان کې د دغه کډوالو د پاتې کېدو موده د روان کال (د جون میاشتې په ۳۰مه نېټه) پای ته رسېدلې ده؛ نو له همدې امله په دغه هېواد کې د ۱.۴ مېلیونه افغان کډوالو ژوند له جدي ګواښ سره مخ دی.

راپورونه ښيي، چې په پاکستان کې افغان کډوال د پاکستان د حکومت له‌خوا ځورول کېږي، په یوه او بل نوم پيسې ترې اخيستل کېږي او یا له پاکستانه په جبري توګه اېستل کېږي.

د بښنې نړۍوال سازمان د پاکستان له حکومته غوښتي، چې د (پي او ار) کارت لرونکو افغان کډوالو موده دې وغځوي او د افغان کډوالو له شړلو دې ډډه وکړي.

په وروستیو میاشتو کې په پاکستان کې هغه کډوال هم نیول کېږي او بېرته افغانستان ته په جبري توګه ستانه کېږي، چې پاسپورټونه او وېزې لري او په قانوني توګه پاکستان ته راغلي دي.

تر یوې میاشتې ډېر وخت کېږي، چې په پاکستان کې مېشتو افغانانو ته د وېزو د تمدید لړۍ هم درول شوې او ورسره د ګڼو افغانانو د ویزو موده هم بشپړه شوې.

له بل پلوه په اسلام‌اباد کې د پاکستاني پولیسو عملیاتو زور اخیستی او هره ورځ ګڼ افغانان نیسي او تر څو ورځو بندي کېدو وروسته یې افغانستان ته ستنوي.

نوموړي بنسټ پنج‌شنبه (د زمري ۹مه) په خپل وروستي راپور کې خبرداری ورکړی، که دغه وضعیت همداسې دوام وکړي؛ نو په افغانستان کې د بشرپاله چارو خدمتونو د بشپړ بندېدو امکان شته.

د راپور له‌مخې؛ د دغه پروژو ۷۳ سلنه فعالیتونه د ښځو پر کار د بندیز، د تفاهم‌لیکونو په لاسلیکولو کې د ځنډ او د اړمنو خلکو په پېژندنه کې د محدودیتونو له امله ځنډول شوي دي. همداراز ۱۹ سلنه پروژې د جنسیتي محدودیتونو له امله درول شوې؛ په هغو کې داسې موارد هم شامل دي، چې ان ښځو ته د محرم له ملتیا سره-سره د کار اجازه نه‌ورکول کېږي.

په راپور کې همداراز راغلي، چې ۵۹ امنیتي پېښې ثبت شوې دي. په دې پېښو کې د ۳۱ ښځو په ګډون د ۱۰۰ کسانو نیول‌کېدل، ګواښونه، د تجهیزاتو ضبطول او د دفترونو تړل شامل دي.

په ځینو ولایتونو کې د پولیو واکسین کمپاین، رواني خدمتونو او د رواني روغتیايي پروګرامونو په ګډون ځینې حیاتي چارې په بشپړه توګه درول شوې دې. په راپور کې د غور او فراه ولایتونو اوسېدونکي هم د مرستو له ناعادلانه وېش او د با‌نفوذه کسانو له لاسوهنې شکایت کړی دی.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو په وار، وار دغه راپورونه رد کړي او ویلي یې دي، چې دوی یوازې د مرستو رسونې بهیر څاري؛ خو ملګرو ملتونو تر دې مخکې هم د جنسیتي فشارونو، د مرسته‌رسوونکو بنسټونو په چارو کې د لاسوهنې او د دغې ډلې د مداخلې راپورونه ورکړي دي.

د دغې ادارې له‌خوا د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۹مه) په خپرې شوې خبرپاڼه کې د ښاغلي سینګال په حواله راغلي، چې له افغانانو سره په بېلابېلو برخو کې مرسته کوي.

ښاغلي سینګال زیاته کړې، چې د سرې میاشتې په همکارۍ به له تازه ستنېدونکو افغانانو سره بېړنۍ مرستې وکړي.

په وروستۍ یوه میاشت کې له ایران او پاکستانه په ډله‌ییزه او جبري توګه زرګونه کډوالې کورنۍ افغانستان ته راستنې شوې دي، چې ډېره برخه یې د ژوند لومړنۍ اسانتياوې او سرپناه هم نه‌لري.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو حکومت له دومره ډېرو کډوالو سره د مرستې توان نه‌لري او طالبانو تر دویمې واکمنۍ وروسته له افغانستان سره بهرنۍ مرستې هم تر ډېره محدوده شوې او په ځینو برخو کې په ټپه درېدلې دي.

هغې د بامیان ولایت فولادي درې ته له سفر وروسته پر ایکس خواله رسنۍ لیکلي: « په داسې هېواد کې چې له هر درې ماشومانو یو یې واکسین نشي ترلاسه کولی، په فولادي دره کې ۹۰ سلنه ماشومان واکسین شوي دي، دا پرمختګ فوق‌العاده دی. دا د اوږدمهاله پانګونې او ژمنتیا پایله ده، چې د نړیوال بانک له ملاتړ سره ممکن شوې ده».

نوموړې زیاته کړې، چې د اوږدمهاله همکاریو، پراخ روغتیايي پروګرامونو او د ځایي روغتیايي کارکوونکو ژور تعهد له امله، اوس داسې سیمې شته چې تر ۹۰ سلنه زیات ماشومان پکې واکسین شوي دي، دا هغه څه دي چې د نړیوالو معیارونو له مخې هم ستر پرمختګ بلل کېږي.

د نړیوال بانک له خوا تمویلېدونکي دا ډول پروګرامونه په افغانستان کې د عامې روغتیا د ښه والي لپاره یوه مهمه وسیله ګڼل کېږي، او د ماشومانو د مړینې د کمېدو، د مخنیوي وړ ناروغیو د کنټرول او د ټولنې د روغ ساتنې لپاره حیاتي رول لوبوي.