د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزی چې پرون (دوشنبه د زمري په ۲۰مه) د بشکېک په اقتصادي فورم کې د ګډون په موخه قرغزستان ته تللی وو، نن یې (د زمري په ۲۱مه) د قرغزستان د اقتصاد او سوداګرۍ له وزیر سره په کتنه کې دوه سوداګریزې هوکړې لاسلیک کړې.
په قرغزستان کې د طالبانو سفارت د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره دغه هوکړې دوه مهمې سوداګریزې هوکړې بللي خو په اړه یې نور جزییات نه دي ورکړي.
د خبرپاڼې له مخې، طالب وزیر نورالدین عزیزي به د قرغزستان په اقتصادي فورم کې له ګډون سربېره د کوربه هېواد له چاراکو او د نورو هېوادونو له استازو سره هم دوه اړخیزې لیدنې ولري.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت په وینا، دغه اقتصادي فورم د بېلابېلو هېوادونو استازو ته د دې فرصت برابروي چې د اقتصادي او سوداګریزو همکاریو په اړه خبرې او نظریات تبادله کړي.
د یادونې وړ ده چې د قرغزستان اقتصادي فورم د منځنۍ اسیا او سیمې د هېوادونو تر منځ د سوداګریزو اړیکو د پراختیا او د پانګونې د راجلبولو لپاره یو مهمه سیمهییزه ناسته ده، چې د حکومتي استازو ترڅنګ د خصوصي سکتور غړي هم پکې ګډون کوي او د ترانزیټ، انرژۍ، کرنې او د سیمهییزو بازارونو د همکارۍ په څېر موضوعات څېړي.
په ننګرهار کې طالبانو د یوه وژل شوي کس کورنۍ ته د قناعت ورکولو وروسته تر یو میلیون زياتې افغانۍ ورکړي. د ننګرهار د سپين غر ولسوالۍ د شډل سېمې اوسېدونکی مطیع الله څه موده وړاندې د طالبانو د شنې قطعې د جنګیالیو له لوري په ډزو سره وژل شوی وو.
په ننګرهار کې د طالبانو د والي دفتر د سې شنبه په ورځ (د زمري ۲۱مه) په یوه خبرپاڼه کې ویلي: «د ولایت مرستیال، د علماو شورا مشر او د استخباراتو مسولینو د قرباني شوي کس له کورنۍ سره لیدنه کړې او له هغوی یې غوښتنه کړې، چې په پېښه کې ښکیل طالب جنګالی وبښي.»
په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې د طالبانو د شنه قطعې جنګیالیو هم د دییت د ورکړي خبره منلې او د قرباني شوي کورنۍ له بښنې یې مننه کړې.
طالبانو د وژل شوي کس د کورنۍ له قوله لیکلي: «دوی دا بښنه د الله د رضا لپاره کړې او په راتلونکې کې به هيڅ ډول دعوه او ادعا ونه کړي.»
پر طالبانو نیوکه کېږي، چې د وژل شوي کس د کورنۍ رضایت د طالبانو د فشار او ویرې له امله وو.
واک ته د طالبانو له رسېدو را وروسته دا لومړی ځل نه دی، چې دغه ډله د ولسي وګړو د وژنې قضیې، چې د طالب وسله والو سره تړاو لري د پیسو په ورکړي او دکورنیو د بښنې په قانع کولو بندیږي.
د بشري حقونو فعالان وايي، چې دا ډول کړنې نه یوازي د عدالت مخه نیسي، بلکي وسله وال دا ډول پېښو سره عادي کولو ته هڅوي.
د افغانستان بشري حقونو کمېسيون پخوانۍ مشره سیما ثمر وايي، چې په تېرو څلورو کلنو کې د ښځو، عامه خلکو او بشري حقونو په وړاندې د طالبانو بندیزونو ته په کتلو سره دغه ډلې د تېر په پرتله هيڅ بدلون نه دی کړی، او افغانستان په نړۍ کې یوازنی هېواد دی، چې له دین څخه دا ډول استفاده کوي.
د افغانستان د بشري حقونو د کمېسیون پخوانۍ مشرې سیما ثمر د سې شنبه په ورځ (د زمري ۲۱مه) افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلی: «د اګسټ ۱۵مه د افغانستان د سقوط ورځ یوه توره شپه او دردونکې شېبې وې»
د هغې په خبره، چې طالبانو د تېر په پرتله هیڅ تغیر نه دی کړی او یوازی دغه ډله او د هغوی پلویان د بدلون ادعاوي کوي.
سیما ثمر زياتوي، چې د جمهوریت پر مهال د طالبانو تر واک لاندې سیمو کې ان د هلکانو پر مخ ښونځی تړلی او هیڅ پرمختګ په کې ونه شوو.
ثمر په ټینګار سره ویلي، چې د کلونو په تېرو خلک هم دې پایلي ته رسېدلي، چې طالبانو د پخوا په پرتله هیڅ بدلون نه دی کړی.
هغې د ښځو او نجونو په وړاندې د زده کړی او کار بندیز ته په اشارې ویلي، چې طالبانو د ټولو خلکو حقونه تر پښو لاندې کړي دي.
طالبانو د ښځو او نجونو په وړاندې زده کړې تر «امرثاني» پوري بندې کړی، خو د څلورو کلنو په تېرېدو سره بې پایلي امرثاني هم نه شو پوره.
دغه ډلي د ښځو ترڅنګ، پر عامه خلکو، ځوانانو، رسنیو او ټولنې «د شریعت د پلي کېدو» په نوم بېلابیل بندیزونه لګولي.
ګڼو هېوادونو او نړیوالو سازمانونو په وار وار له دغه ډلې د بندیزونو د لیري کېدو غوښتنه کړې؛ خو طالبانو یې اندېښنو ته هیڅ جواب ندی ویلی.
د ایمرجنسي په نوم یو فعال نړیوال روغتیایي بنسټ د طالبانو د حاکمیت د څلورمې کلیزې په درشل کې ویلي، چې په افغانستان کې د جمهوري نظام له ړنګېدو وروسته په دغه هېواد کې روغتیایي بحران لا پسې ژور شوی او میلیونونه افغانان له لومړنیو درملنیزو خدمتونو بې برخې دي.
د دې بنسټ د راپور موندنې چې د هېواد په ۱۱ولایتونو کې د ۱۶۰۰ناروغانو، د هغوی د خپلوانو او روغتیایي کارکوونکو له مرکو راټولې شوي، ښيي چې له ۷۰سلنې زیات افغانان وړیا یا ارزانه روغتیایي خدمتونو ته لاسرسی نه لري.
له هر پنځو ځواب ویونکو څخه یې دریو ویلي چې د درملنې لګښت نه شي پرېکولای او ډېر وخت اړ کېږي چې د روغتیايي خدمتونو لپاره پور واخلي یا خپله شتمني وپلوري.
راپور زیاتوي، څلورمه برخه ناروغان د درملنې لوړو لګښتونو له امله خپل جراحي عملیات ځنډولي یا لغوه کړي دي.
د ایمرجنسي په وینا، د هېواد د اقتصادي سقوط، پر دندو او د ښځو پر سفر د طالبانو پراخ بندیزونه او د سرچینو کمښت د افغانستان روغتیایي سیسټم له بېساري فشار سره مخ کړی دی.
په افغانستان کې د دې بنسټ مشر دژان پانیک، ویلي: «له ۲۲میلیونو زیات افغانان چې د هېواد له نیمایي ډېر نفوس جوړوي، بشري مرستو ته اړتیا لري. ورانې شوې زېربناوې، د بشري حقونو پراخ محدودیتونه او د روغتیايي خدماتو کمزوری لاسرسی، افغانستان د بقا په یو سخته ازموینه بدل کړی دی.»
ایمرجنسي له ۱۹۹۹کال راهیسې په افغانستان کې درې د جراحي لوی مرکزونه په کابل، لښکرګاه او عنابه کې لري، همداراز یو د زېږون مرکز په پنجشیر کې، او له ۴۰ډېر د لومړنیو روغتیایي مرستو او پاملرنې مرکزونه چلوي.
راپور وايي، د کابل د جراحي مرکز نیمایي ناروغان لا هم د جګړې ټپیان دي چې د ډزو، چاودنو، ماینونو او د چړو د ګوزارونو قربانیان پکې شامل دي.
شاوخوا ۸۰سلنه نور ناروغان په ترافیکي پېښو کې ټپیان شوي چې له ۲۰۲۱کال راهیسې یې شمېر زیات شوی دی.
د روان کال په جریان کې، د ماینونو د قربانیانو ۷۵سلنه ماشومان دي چې ډېری یې د لوبو پر مهال د ماینونو په ډکو سیمو کې ټپیان شوي دي. شاوخوا ۲۰سلنه هغه ماشومان چې د ایمرجنسي په عنابه مرکز کې بستر دي، له خوارځواکۍ سره مخ دي چې د مړینې، تکراري انتانونو او د ودې د ستونزو ګواښ زیاتوي.
د ایمرجنسي په وینا، اوس مهال د دې بنسټ ۹۷سلنه کارکوونکي د افغانستان اوسېدونکي دي چې ۲۳سلنه یې ښځې جوړوي، او د روغتیايي کادرونو روزنه، په ځانګړي ډول د ښځو، د دې بنسټ د مهمو لومړیتوبونو څخه ده.
پنیک ټینګار کړی چې راتلونکي نسلونه د افغانستان یوازینۍ ریښتینې هیلې دي، او نړیواله ټولنه باید افغانستان د مرستو په بندولو یا د چوپتیا په غوره کولو سره یوازې پرې نه ږدي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د ځوانانو د نړۍوالې ورځې په مناسبت په خپل پیغام کې ویلي، د ځوانانو غږ، نظرونه او مشرتابه ډېر ارزښت لري او باید د ځوانانو په مشرۍ د حل لارو ملاتړ وشي څو له بنسټ څخه یوه عادلانه، سوله ییزه او دوامداره نړۍ رامنځته شي.
د زمري ۲۱مه چې د اګست له ۱۲مې سره برابره ده د ځوانانو د نړۍوالې ورځې په نوم نومول شوې ده.دغه ورځ هر کال د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې لمانځل کېږي او سږنی شعار یې هم «د تلپاتو موخو لپاره د ځوانانو هڅې» دی.
د ملګرو ملتونو سرمنشي هم په همدې تړاو په خپل پيغام کې ویلي، «د هر ځوان لپاره: ستاسو غږ، ستاسو نظرونه او ستاسو مشرتابه خورا زیات ارزښت لري. راځئ چې د ځوانانو په مشرۍ د حل لارو د ملاتړ لپاره سره یوځای کار وکړو او له بنسټ څخه یوه عادلانه، سوله ییزه او دوامداره نړۍ جوړه کړو.»
په کابل کې د ملګرو ملتونو استازولۍ یا یوناما هم د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، په اوسنۍ نړۍ کې د پخوا په پر تله د ځوانانو شمېر ډېر دی او په وینا یې نن ورځ د ځوانانو د ښې راتلونکې د جوړولو لپاره د دغه قشر هوډ، نظرونه او مشرتابه د لمانځنې لپاره ښه فرصت دی.
یوناما همداراز هغه ځوانان چې دمګړۍ له ایرانه راستنېدونکو افغانانو ته په اسلام کلا بندر کې خدمات وړاندې کوي هم ستایلي دي.
افغانستان د نړۍ په هغو هېوادونو کې راځي چې ډېری اوسېدونکي یې ځوانان دي خو ځينې دغه ځوانان بیا په هېواد کې د بېکارۍ او فقر له امله اړ دي، چې په ناقانونه او مرګونو لارو نورو هېوادونو ته د کار په موخه لاړ شي.
ځينې دغه ځوانان د لارې په اوږدو کې د بېلابېلو پېښو له امله مري او کورنیو ته یې د ګټې وټې پر ځای جنازې لېږدول کېږي.
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم، نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده کړو منعه شوې او دغې چارې بیا مخکې له وخته د جبري ودونو لاره هواره کړې ده.
ځينې افغان کورنۍ بیا د خپلو لوڼو د زده کړو د دوام لپاره نورو هېوادونو مخه کړې ده.
له دې سره سم، ځینې ځوانان د طالبانو له لوري د لګول شویو محدودیتونو او د ژوند د نورو ننګونو له امله ځان وژنې ته اړ شوي او ورسره طالب چارواکو خبرداری ورکړی چې هېڅوک د دغه ډول ځوانانو چې ځان وژنه کوي د جنازې کولو حق نه لري او همداراز یې په عامه توګه د فاتحې مراسم هم بند کړي دي.
د ځوانانو نړۍواله ورځ د یونېسکو سازمان له لوري په ۱۹۹۹کال کې تایید او د لومړي ځل لپاره په۲۰۰۰ کال کې ولمانځل شوه.
د ملګرو ملتونو له معیار سره سم؛ ځوانان هغه کسان دي، چې عمرونه یې د ۱۵ او ۲۴ کلونو تر منځ وي.
یو ژورنال په ویتنام او افغانستان کې د امریکا ښکیلتیا، شخړو او ناکامیو ته په کتلو سره په یو څېړنه کې ویلي: «څنګه چې په نړۍ کې د شخړو امکان زیاتيږي، امریکا باید له هغو ناکامو جګړو څخه درس واخلي، چې په دې هېوادونو کې یې تجربه کړي.»
په څېړنه کې راغلي، چې په دواړو جګړو کې د جګړې کرښې ناڅرګندې، موخې یې نامعلومې، هوايي ځواک یې بې اثره او د ځمکنیو ځواکونو لپاره یې فزیکي ستونزې زياتې وي.
سمال جنګي ژورنال د سې شنبه په ورځ په ویتنام او افغانستان کې د امریکا ښکلتیا او د جګړې ناکامه پایلو ته په اشارې لیکلي، چې امریکا باید د ناکامو تجربو زده کړه وکړي.
د دوی په خبره، چې پنځوس کاله د ویتنام له جګړې او څه باندې څلور کاله د افغانستان د جګړې اوښتې، چې په روښانه ډول دواړو یو ډول پایلې درلودلې.
په څېړنه کې راغلی، چې امریکا په ناڅرګند ډول بې له ټاکلو موخو، بې له پلان او روښانه ستراتیژیک اهدافو تر لاسه کولو جګړې ته ننوتل او په دواړو کې ناکامه شوه.
دوی لیکلي: «پر افغانستان د امریکا برید د القاعده د ځپلو په موخه وو، خو وروسته د جګړې په اوږدېدو سره موخه د خلکو امنیت او ملت جوړونې ته واوښتل او په ویتنام کې د امریکا ماموریت له سلاکارۍ څخه پیل، پراخو نظامي عملیاتو ته واوښتل او د شمالي ویتنام او ګاونډيو هېوادونو پر ضد د بمبارۍ ستراتيژي غوره کړه، څو سولې ته یې اړه کړي.»
د دوی په خبره، چې په دواړو هېوادونو کې د جګړې د زیات لګښت سره سره د خلکو ملاتړ تر لاسه نه شو.
دوی ویلي، چې د امریکا شپږو ولسمشرانو هڅه وکړه، د جګړې لپاره د خلکو ملاتړ ترلاسه کړ؛ خو ونه توانېده.
«د امریکا ولسمشرانو جانسن، نیکسن، بوش، اوباما، ټرمپ او بایډن ټولو هڅه وکړه، چې د جګړې لپاره د خلکو ملاتړ زيات کړي، خو امریکا هر کال د جکړې څخه ناهیلي کېدل.»
په افغانستان او ویتنام دواړو کې د مرکزي حکومتونو پراخ فساد، ناامني زياته او امریکا ولسي ملاتړ له لاسه ورکړی.
په همدې څېړنه کې ادعا شوې، چې د افغانستان د جمهوریت وروستۍ دروې دومره کمزوري شوې، چې په بېلابېلو سیمو کې د مخالفینو موازي حکومتونه د خلکو له لوري مشروع ګڼل کېدل.
د همدې څېړمې په پایله کې ویل شوي، چې امریکا په افغانستان کې د ویتنام د جګړې تجربه تکرار کړه.
په دواړو هېوادونو کې د امریکا له لسیزو اوږدو او ناکامه ښکېلتیا وروسته یو وېشلی ملت او بې اعتباره بهرنۍ تګلاره په میراث پرېښول.
دوی لیکلي: «امریکا په دواړو کې د ناسم، غیر واضح موخې، لوړ لګښت او د بریا د کم احتمال په یوه ژورو کې ښکېله شوه.»