د تېر جمهوري نظام د بهرنیو چارو وزیر د هبتالله له خوا د پخواني ولسمشر حامد کرزي جلاوطنه کولو او د هغه د فعالیتونو محدودولو په اړه ویلي، چې د طالبانو دا اقدام به د روانو کرکېچونو د سیاسي حل او په هېواد کې د تلپاتي سولې د ټېنګښت لپاره د باور جوړونې ټولې هڅې له جدي ګواښ سره مخ کړي.
حنیف اتمر د جمعې په ورځ پر اېکسپاڼه لیکلي:«که دا رښتیا وي چې د طالبانو مشر پرېکړه کړې، چې د حامد کرزي بنسټیزې ازادۍ محدودې یا هغه جلاوطنه او ان د نوموړي امنیت له ګواښ سره مخ کړي، نو له شک پرته به د روانو کړکېچونو سیاسي حل او په هېواد کې د تلپاتي سولې د ټېنګښت لپاره د باور جوړونې ټولې هڅې له جدي ګواښ سره مخامخ کړي. او دا موضوع د ډاکټر عبدالله عبدالله په اړه هم صدق کوي.»
د تېر جمهوري نظام دغه پخواني چارواکي ویلي، چې د طالبانو مشر باید په دې پوه شي، چې د خلکو او د هغوی د مشرانو د حقونو او ازادیو څخه سرغړونه د بې ثباتۍ او هېواد کې د کړکېچ د لا ډېرېدو لپاره لاره پرانېزي.
حنیف اتمر دا څرګندونې پر داسې مهال کړې، چې هبتالله د پخواني ولسمشر حامد کرزي د جلاوطنه کولو لپاره کابل ته پلاوی استولی دی او د هبتالله له خوا کرزي ته د نوموړي د فعالیتونو د محدودولو په موخه یو پنځه مادهییز دستورلیک هم وړاندې شوی. خو کرزي ویلي چې افغانستان یې وطن دی او هېڅکله هم خپل وطن نه پریږدي.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت د درملو او خوراکي توکو د قاچاق د مخنیوي لپاره د وزارتونو ترمنځ غونډه ترسره کړې، خو لا هم په هېواد کې د ټیټ کیفیت او قاچاقي درملو د پلور او د درمل جوړوونکو کمپنیو له خوا له ډاکټرانو سره د فساد ستونزه نه ده حل شوې.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت په یوې خبرپاڼه کې لیکلي چې د یاد وزارت وزیر مولوي نورجلال جلالي د بې کیفیته درملو او خوراکي توکو په تړاو د وزارتونو د استازو سره غونډه کړې.
په غونډه کې جلالي ویلي: «د درملو، خوراکي توکو او روغتیایي محصولاتو د قاچاق د مخنیوي قانون چې د مولوي هبتالله له لوري توشیح شوی، خورا مهم دی. اړوند ادارې باید د دې قانون د پلي کولو لپاره جدي او عملي اقدامات وکړي.»
په خبر پاڼه کې همدا راز راغلي چې، د دې قانون د تطبیق لپاره تفصیلي پلان جوړ شوی او د هرې ادارې مشخصې دندې پکې روښانه شوې دي.
خو د چارو څارونکي باور لري چې د قانون خبرې د عمل له ستونزو سره مخ دي.
په ننګرهار او نورو ښارونو کې د ټيټ کیفیت درملو د پلور په اړه معلومات ښيي چې ډېر درمل د قاچاق له لارو راوړل کېږي او کیفیت یې له نړیوالو معیارونو ټیټ دی.
په جلال اباد کې یو تن روغتیاپال افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل:«که څه هم د قاچاق د مخنیوي لپاره قانوني چوکاټ شته، خو د ګمرکونو فساد، د څار سیسټم نشتوالی او د درملو د کیفیت لابراتوارونو کمزورتیا د دې لامل شوې چې بازار د ټيټ کیفیت له درملو څخه ډک شي.»
نوموړی زیاتوي، چې سربېره پر دې د درمل جوړوونکو کمپنیو او ډاکټرانو اړیکې هم د جدي اندېښنې وړ ګڼل کېږي.
د معلوماتو له مخې، ځینې کمپنۍ ډاکټرانو ته د بهرنیو سفرونو، پیسو او حتا تجهیزاتو د ورکولو په بدل کې د خپلو درملو د سپارښتنې هڅه کوي.
د کابل یو تن اوسېدونکی حضرت بلال افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې شکایت کړي چې په پېښور کې اخیستل شوې د ډيسپرین ګولۍ یو ډول تاثیر لري خو په کابل کې بیا همدا ټابلیټ داسې دي لکه خاورې چې خورې.
نوموړی زیاتوي: «په افغانستان کې د درمل جوړوونکو شرکتونو د ګټې لپاره سیالۍ زور اخیستی، همدې سیالۍ د فساد زمینه برابره کړې او په پایله کې ناروغان زیان ویني.»
سید بلال وایي، تر هغه چې د کیفیت جدي څار، شفافیت او د ډاکټرانو او کمپنیو تر منځ د ناسمو اړیکو مخه ونه نیول شي، د افغانانو روغتیا به له لویو ګواښونو سره مخ وي.
په افغانستان کې د درملو او خوراکي توکو کیفیت له کلونو راهیسې د خلکو د اندېښنې وړ موضوع ده، د بیکیفیته او قاچاقي درملو د موجودیت ترڅنګ، کره څېړنې ښيي چې ډېری درمل جوړوونکي شرکتونه نړیوال معیارونه نه پوره کوي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د فارس خلیج هېوادونو هغه مالي مرستې چې د پاکستاني طالبانو (ټيټيپي) د میشتونې لپاره افغان طالبانو ته ورکول کېدې ځڼدول شوې دي.
د سرچینو په وینا، دا مرستې ځکه درول شوي چې طالبانو د دې مرستو د لګولو د بودجې مالي راپور او روښانه معلومات نه دي وړاندې کړي او په غزني ولایت کې د ټيټيپي د کورنیو د مېشتولو په پروسه کې د شفافیت نشتوالي له امله تر فشار لاندې راغلي دي.
سرچینو په ټینګار سره ویلي، چې دا مرستې وروسته له هغه وځنډول شوې، چې د طالبانو ادارې د دې مرستو د لګښتونو او د ټيټيپي د کورنیو دځای پر ځای کولو د جزییاتو په اړه کره مالي راپورونه او معلومات نه شوای وړاندې کولی.
د خلیج فارس یو عربي هېواد د یوې ازمایښتي پروژې له مخې، طالبانو ته شپږ میلیونه ډالر ورکړي وو، تر څو د ټي ټي پي دوه زره کورنۍ په غزني ولایت کې ځای پر ځای کړي، خو اوس ددغه هېواد د مرستو دوام د طالبانو له حساب ورکونې او شفافیت سره تړلې دي.
افغانستان اڼټرنشنل داسې معلومات ترلاسه کړي، چې طالبانو په پټه د تحریک طالبان پاکستان د غړو لسګونه کورنۍ د خوست ولایت د ګولن پنډغالي او د پکتیکا ولایت د سرحدي سیمو څخه د غزني د کډوالو پنډغالو ته انتقال کړي دي.
د سرچینو د معلوماتو له مخې، طالبان د ټيټيپي د کورنیو هر غړي ته د میاشتې ۴۰ ډالر ورکوي.
طالبانو وړاندې له پاکستان څخه غوښتي وو، چې د افغانستان له ختیځ او سویلي برخو څخه د تحریک طالبان پاکستان وسلهوالو په لېږد کې مرسته وکړي، خو د سرچینو په وینا د طالبانو هغه تمه چې پراخ نړیوال ملاتړ به ترلاسه کړي نه ده پوره شوې.
د سرچینو د معلوماتو له مخې، د تحریک طالبان پاکستان ډېری غړي عملاً په ننګرهار، خوست، پکتیا، پکتیکا او کونړ ولایتونو کې مېشت دي.
طالبانو ژمنه کړې وه، چې دغه وسلهوال به غزني، هلمند او د هېواد شمالي ولایتونو ته انتقال کړي، خو د ټيټيپي غړي د افغانستان په نورو برخو کې مېشتېدو ته لېوالتیا نه لري.
څه موده وړاندې د طالبانو د دفاع وزیر هم په دې اړه له پاکستاني چارواکو سره خبرې کړې وې .
سرچینې زیاتوي چې پاکستان د یادو کورنیو د ځای پر ځای کولو لپاره ۳۰ میلیارده روپیو طرحه ارزولي وه، خو د طالبانو پر رهبرۍ د بې باورۍ له امله یې له پلي کولو ډډه وکړه.
د پاکستان د دفاع وزیر خواجه اصف ویلي و، چې د افغانستان طالبانو د سرحدي سیمو څخه د پاکستاني طالبانو د لرې کولو لپاره لس میلیارده روپیو غوښتنه کړې وه. نوموړي ټینګار کړی و چې طالبان باید ضمانت ورکړي چې دغه وسلهوال بېرته پاکستان ته نه ستنیږي، خو افغان طالبانو مثبت ځواب نه دی ورکړی.
پاکستان پر افغان طالبانو تور لګوي چې د تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ ازادۍ غوښتونکو ملاتړ کوي او د افغان طالبانو یوه برخه له ټي ټي پي سره همکاره ده.
سرچینو ویلي، چې ټاکل شوې وه، پاکستان ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د سفر پرمهال دټيټيپي د ځای پر ځای کولو مسله راپورته شوې وای، خو د ملګرو ملتونو امنیت شورا متقي ته اجازه ورنه کړه چې پاکستان ته سفر وکړي.
د راپورونو له مخې، پاکستان ته د متقي د سفر اجازه نه ورکول د امریکا د فشار له مخې ترسره شوی او نوموړی لاهم د نړیوالو بندیزونو له امله د سفر لپاره د ملګرو ملتونو معافیت ته اړتیا لري.
باوري طالب سرچینو په ۱۴۰۲ کال کې افغانستان انټرنشنل ته منلي و، چې دې ډلې له پاکستان سره هوکړه کړې، چې پاکستاني طالبان به د افغانستان په شمالي سیمو کې ځای پر ځای کړي.
پاکستان ادعا کوي، چې د ټي ټي پي شاوخوا ۶۰۰۰ وسلهوال په افغانستان کې مېشت دي او د پاکستان پوځ څو ځله په افغانستان کې د دې ډلې پټنځایونه هم په نښه کړي او بمبار کړي دي.
پاکستان تازه د سي شنبي په ماښام په خوست او ننګرهار کې د تحریک طالبان پاکستان مرکزونه بمبار کړل. پرهمدغه مهال طالبانو د پاکستان یادو برېدونو ته غبرګون وښود او د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په کابل کې د پاکستان سفیر هم احضار کړ، خو پاکستان تر اوسه په رسمي ډول د یادو برېدونو په اړه څه نه دي ویلي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) وايي، د روان کال د مې له میاشتې تر اکتوبر پورې شاوخوا ۹،۵ میلیونه افغانان، چې د هېواد د نفوس ۲۱ سلنه جوړوي، د خوړو له ناامنۍ سره مخ دي.
یونیسف په خپل یوه راپور کې د افغانستان د بشري وضعیت ارزونه کړې او ویلي یې دي چې په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان له نیمایي ډېر وګړي، چې په کې ۱۲ میلیونه ماشومان هم شامل دي، بشري مرستو ته اړتیا لري.
د یونیسف په وینا، د روان میلادي کال له پیل راهیسې له ګاونډیو هېوادونو څخه تر۲،۳ میلیونه زیات افغانان افغانستان ته ستانه شوي، چې شاوخوا ۹۰۰ زره یې ماشومان دي.
یونیسف ټینګار کړی چې افغانستان لا هم د هغو ناروغیو پر وړاندې چې د پراخېدو توان لري، له لوړې کچې زیانمنېدنې سره مخ دی.
د یونیسف د معلوماتو له مخې، د روان کال د جولای تر میاشتې پورې په ځینو ولایتونو کې د نس ناستې خپرېدا دوام درلود او د ناروغانو له نیمایي ډېر یې د پنځو کلونو څخه کم عمره ماشومان وو.
د یونیسف د راپور پر بنسټ، د ۲۰۲۵ کال د جولای میاشتې تر پایه په ټول هېواد کې د نسناستې ۱۰۰ پېښې ثبت شوي، چې ۴۸ پېښې یې د مړینې دي.
یونیسف زیاتوي، چې تر ټولو ډېرې پېښې په کابل، هرات، پکتیا، خوست، کندهار، غزني، ننگرهار، فراه، بدخشان، هلمند، پروان او تخار ولایتونو کې ثبت شوې دي.
د لوږې ناورین او له هغې سره تړلي د خوارځواکۍ زیاتېدو د افغانستان د میلیونونو اړو خلکو لپاره د خطر زنګ وهلی دی. ملګرو ملتونو له دې مخکې خبرداری ورکړی و چې د افغانستان نږدې یوه پر درېیمه برخه خلک د خوړو مرستو ته اړتیا لري.
د افغانستان د مخکېني ولسمشر محمداشرف غني لومړی مرستیال امرالله صالح وایي د عزیزي بانک او د هغه اړوند مالي شبکې د طالبانو لپاره د «پیسو مینځونکي او پروپاګنډ چلونکي» په توګه عمل کوي او ژر به د بادي انرژۍ شرکتونو لېست خپور کړي څو روښانه کړي چې عزیزي له هېڅ یو شرکت سره اړیکه نه لري.
صالح پر اېکسپاڼه لیکلي: «د عزیزي د دوسیې تعقیبول زموږ د افغانستان د ازادۍ د مبارزې یوه برخه ده، ځکه د عزیزي شبکه د طالبانو د مداح، پیسو مینځونکي او پروپاګنډ د الې په توګه عمل کوي او د دې ککړ بهیر قربانیان د افغانستان خلک دي.»
هغه د انوارالحق احدي د وروستۍ مرکې یادونه هم کړې چې پکې هغه ویلي، عزیزي بانک لا د جمهوریت پر مهال له مالي ستونزو سره مخ و.
احدي په دې مرکه کې ویلي: «بانک له ۲۰۱۳ کال وروسته په عملي ډول له دیوالیه کېدو سره لاس او ګرېوان و او تر پایه یې له دې بحران څخه ځان ونه ایست.»
صالح د شتمنیو د پلور په اړه د شکونو څرګندولو ترڅنګ پوښتنه کړې: «ایا د څو جریبه ځمکې د پلور ګټه تر پنځوس میلیارده ډالرو رسېږي؟»
نوموړي زیاته کړې چې که داسې کوم ثبوت وای، د نړۍ د شتمنو کسانو په کتار کې به د عزیزی نوم هم د "ګینس" په کتاب کې راغلی وای.
د نوموړي په وینا، د دوی څېړنې اوس نه یوازې په افغانستان، بلکې په کاناډا، بریتانیا، امریکا، روسیه، قفقاز او افریقا کې د پیسو مینځلو شبکې هم رانغاړي.
هغه ویلي: «هغه کسان چې د کاناډا، ترکیې پاسپورټونه یا د امریکا او اروپا اسناد ترلاسه کړي او ځانونه خوندي ګڼي، هم د دې پیسو مینځلو د دوسیې د تعقیب برخه دي.»
امرالله صالح همدارنګه د عزیزي د هغو پروژو په اړه شک څرګند کړی چې له انرژۍ سره تړاو لري.
صالح خبرداری ورکړ چې ژر به د نړۍ د ټولو معتبره بادي انرژۍ شرکتونو لېست خپور کړي څو روښانه کړي چې عزیزي له هېڅ یو شرکت سره اړیکه نه لري.
د قرغزستان د وزیرانو شورا یو ځانګړی دولتي پروګرام تصویب کړی، چې له مخې به یې د افغانستان د لوی او کوچني پامیر سیمو څخه ور کډه شوي د قرغز توکم خلک تر ۲۰۲۹ کال پورې د دغه هېواد له ملاتړ څخه برخمن شي.
د قرغزستان رسنیو راپور ورکړی، چې د یاد هېواد د وزیرانو شورا دغه پروګرام د وزیرانو د شورا مشر ادیل بیک قاسم علي یف له لخوا لاسلیک شوی دی.
د یاد پروګرام موخه د قرغز توکمه وګړو او د کډوالو لپاره هر اړخیزه مرسته کول دي.
د راپورونو له مخې په یاد پروګرام کې د کایرلمانان وګړي هم شامل دي او یادو کډوالو ته په دغه پروګرام کې د څار او ارزونې شاخصونو او عملي کولو لپاره یې ځانګړې بودیجه هم تصویب شوې ده.
د قرغزستان د وزیرانو شورا د پرېکړې له مخې، دولتي او سیمهییزې ادارې به هر درې میاشتې د پلان د عملي کېدو راپور د کار، ټولنیز خوندیتوب او کډوالۍ وزارت ته وړاندې کوي او وروسته به بیا دغه هر شپږ میاشتې وروسته د ټولو راپورونو ټولګه د ولسمشر دفتر ته سپاري.
دا پرېکړه د لاسلیک له نېټې لس ورځې وروسته نافذه کېږي.
دا چې څومره د افغانستان د لوی او کوچني پامیر څخه قرغز توکمه وګړي قرغزستان ته کډواله شوي، کره شمېر نه دی معلوم.