ایرانی چارواکی: هېواد مو باید له افغانستان سره د سوداګرۍ فرصتونه له لاسه ور نه‌کړي

په کال ۱۳۲۸ کې په کابل کې د یوې سترې غونډې پرمهال چې د لر او بر قومي مشرانو او د سیاسي گوندونو استازو په کې گډون کړی وو، د وږې ۹مه د لر او بر پښتنو او بلوڅو د پیوستون او یووالي د ورځې په نامه ونومول شوه.

مدني فعاله شریفه سوله وايي پښتانه او بلوڅان د تاریخ په اوږدو کې له یو بل سره نږدې پاتې شوي دي، گډ دیني، فرهنگي او تاریخي مشترکات لري او باید له دغې ورځې د دواړو قومونو د لا نږدې‌والي لپاره کار واخیستل شي.

د نوموړې په خبره، دواړه پښتانه او بلوڅان په لوی لاس د ځینو لاملونو له کبله جګړې ته اړ ایستل شوي چې له امله یې دا مهال له لویو ننګونو سره مخامخ دي. هغه وايي: «د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته پراته دغه دواړه ویاړلي قومونه په خپلو کې ښې اړیکې لري خو له بده مرغه دواړه ګډ دښمن لري چې دوی یې د افراطیت په لومه کې راایسار کړي دي.»

مدني فعالان وايي چې پښتانه او بلوڅان باید یو بل ته په لاس ورکولو دوی ته متوجې ګډې ستونزې حل کړي او سوله‌ییز ژوند ته رسېدو لپاره هلې ځلي وکړي.

د بلوڅو او پښتنو د یوالي او پیستون ورځ د ټولنیزو رسنیو د کارونکو له لوري هم نمانځل کیږي. د ټولنیزو رسنیو کارونکي وايي چې د دواړو پښتنو او بلوڅانو پیستون او یوالي اوس دې پړاو ته رسیدلی لکه یو روح او دوه جسمونه.

دوی وايي دواړو قومونه په سخت وخت کې د یو بل ترڅنګ درېدلي، خو اوس د دې وخت رارسېدلي چې دواړه په ګډه د ګواښونو او ننګونو د مخنیوي لپاره خپل یووالی او پیستون لا پسې ټینګ کړي.

جنرال کریسټوفو ډوناهو هغه وروستی امریکایي نظامي افسر و چې د کابل په هوایي ډګر کې الوتکې ته وخت له دې سره په افغانستان کې د امریکا په ګډون د ناټو ځواکونو ۲۰ کلن جنجالي حضور پای ته ورسېد.

د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت له یادې ورځې څلور کاله وروسته په همدې نېټه خپل وېډیوي پېغام کې ویلي چې افغانان هېڅ چا ته تسلیمېدونکي نه دي او دوی د «خپل ایمان په قوت» سره یې بهرني ځواکونه وویستل.

هغه زیاته کړې: «دا د افغانستان په تاریخ کې مهمه ورځ ده، دا د شل کلن جهاد ثمره ده او په همدې ورځ وروستي امریکایي سرتېري افغانستان څخه پښې سپکې کړې».

د نوموړي په وینا، دغه ورځ راتلونکي نسلونو ته پېغام ورکوي چې پر افغانانو هر یرغل کوونکی له دغه ډول ماتو سره مخ کېږي. نوموړی داسې مهال دا څرګندونې کوي چې پر کابل واکمنه ډله هره ورځ د لوېدیځ په ګډون له امریکا څخه د رسمیت پېژندنې غوښتنې کوي او یا ترې غواړي چې باید تعامل ورسره رامنځته کړي.

له افغانستانه د امریکایي ځواکونو وتلو پراخ نړۍوال غبرګونونه راوپارول او افغانستان یې یو ځل بیا په خالي ډاګ ناورین کې پرېښود. خپله د امریکا دننه د ډونالډ ټرمپ حکومت په دې باور دی چې پخواني ولسمشر جو بایډن په «نامسوولانه» توګه له کابل نه د پوځیانو د وتلو پرېکړه وکړه او دغه د ایستل کېدو دغه بهیر د افغانستان د جمهوري نظام د ړنګېدو لامل شو.

هم‌مهاله یو شمېر سیاست‌والو، سازمانونو، مدني بنسټونو او پخواني پوځیانو غوښتنه کړې چې د کابل د پرځېدو په پېښه او د «نامسوولانه» وتلو په قضیه کې ښکېل ټول پوځي او ملکي اړخونو څخه باید پراخې څېړنې وشي. همداراز غوښتنه شوې چې د کابل په ړنګېدو کې پر ناغېړۍ او بې‌غورۍ تورن چارواکو ته باید سزا ورکړل شي.

د طالبانو له لوري په خپور شوي پیغام کې د دغه کمېسیون د مشر شهاب الدین دلاور له قوله راغلي چې «افغانستان د ټولو افغانانو ګډ کور دی او باید په پرمختګ او جوړونه کې فعاله ونډه واخېستل شي.»

په پیغام کې همداراز ویل شوي چې د کمېسیون مشر د هېواد په کچه د ځینو نورو مهمو موضوعاتو په تړاو هم د جمهوري نظام له راستانه شویو چارواکو سره سلا مشورې کړي، خو په اړه جزییات نه دي ورکړي.

له افغان شخصیتونو سره د طالبانو حکومت د تماس کمېسیون ویلي چې د تیر نظام ستانه شویو کسانو د همکارۍ ډاډ ورکړی دی.

طالبان په داسې کې پر افغانانو غږ کوي څو د افغانستان په پرمختګ کې فعاله ونډه واخلي چې تر ډېره له دې کبله دوی ته د ملامتۍ ګوته نیول کېږي چې په خپل رژیم کې ټولو ته ونډه نه ده ورکړې.

خُرم ویلي، پاکستان تل له دې فورمول څخه کار اخیستی چې وايي، «مړ یې کړه، پړ یې کړه.» د نوموړي په وینا، پاکستان هڅه کوي، چې افغانستان ګوښه، بېوزله، کمزوری او تر خپلو بریدونو لاندې وساتي.

د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې په تازه راپور کې ویل شوي، که څه هم د طالبانو له لوري د نجونو د منځني تعلیم پر وړاندې بندیز اوس هم شته، خو د افغانستان د خلکو ډېری برخه د نجونو د زده‌کړو ملاتړ کوي.

په دې سروې کې چې د هېواد په کچه تر دوو زرو ډېر افغانان پوښتل شوي، ۹۲ سلنه یې ویلي چې د نجونو دوامداره زده‌کړې مهمې دي.

د دې سروې له مخې، په کلیوالي سیمو کې ۸۷ سلنه نارینه او ۹۵ سلنه ښځې د نجونوزده کړې غواړي؛ په داسې حال کې چې په ښاري سیمو کې دا شمېر د دواړو جنسونو لپاره ۹۵ سلنه ښودل شوی دی.

د راپور له‌مخې، د سنټکام یا د امریکایي د مرکزي قوماندانۍ پخوانی قوماندان جنرال مک کنزي او په کابل کې د امریکایي ځواکونو د هغه مهال مشر دریابان پیټر ویزلي هغه وړاندیزونه رد کړي وو چې کابل ته د طالبانو د ننوتو په تړاو اقدامات په کې شامل وو.

د نويو اسنادو او روايتونو له‌مخې، مک ‌کنزي د ۲۰۲۱ د اګسټ پر ۱۵مه په دوحه کې له ملا برادر سره په لیدنه کې هغه وړاندیز رد کړ چې امریکا ته يې اجازه ورکوله کابل په خپله امنیتي ولکه کې وساتي او طالبان له پلازمېنې بهر پاتې شي. ملا برادر په همدې ناسته کې ویلي وو چې طالبان چمتو دي کابل ته له ننوتلو ډډه وکړي او امریکا چې د تخلیې د مدیریت لپاره هر څومره ځواکونه غواړي ځای پر ځای کړي‌ ستونزه ورسره نه‌‌لري، خو مک ‌کنزي ټینګار کړی و چې د امریکایي ځواکونو مأموریت یوازې «خوندي وتل» دي او دا وړاندیز يې ونه مانه.

په همدې ورځ په کابل کې د مخېکني جمهوري نظام لوی درستیز جنرال هبت‌الله علیزي او د ځانګړو ځواکونو قوماندان سمېع سادات د بېړني نظامي حکومت پلان وړاندې کړی و او له امریکایي ځواکونو یې ملاتړ غوښتی و، خو هغه له منفي ځواب سره مخ شوی و. کابل کې د امریکایي ځواکونو قوماندان ورته ويلي وو چې نور حکومت نشته او افغان جنرالان يې وهڅول چې ځانونه کابل هوايي ډګر ته ورسوي او له جګړې لاس واخلي.

د دې دواړو وړاندیزونو د ردېدو مانا دا وه چې امریکا اړ شوه د کابل هوايي ډګر د امنیت لپاره پر طالبانو تکیه وکړي. دغه پرېکړه د حامد کرزي هوايي ډګر شاوخوا هغه تریخ او خونړی وضعیت وزېږاوه چې زرګونه افغانان د وتلو هڅو کې له چاودنو او خونړیو بریدونو سره مخ شول.

د امریکا د استازو جرګې د بهرنيو اړیکو کمېټې وروستي راپور د مک ‌کنزي او طالبانو تر منځ دې برخلیک ټاکونکې لیدنې ته هېڅ اشاره نه ده کړې، یوازې یې د افغان جنرالانو له خوا د ناکامې مرستې غوښتنې یادونه شوې ده. په داسې حال کې چې مک‌ کنزي په خپلو یادښتونو کې چې «دویلې کېدوټکی» نومېږي، لیکلي دي چې زلمي خلیلزاد هغه دوحې ته د طالبانو د خبرو لپاره بللی و.

مک‌ کنزي په کتاب کې ټینګار کړی چې دنده يې یوازې د «خوندي وتلو» عملیات وو او د کابل د امنیت تینګښت د امریکایي ځواکونو ډېر شمېر ته اړتیا لرله چې دا د طالبانو له موخو سره په ټکر کې کار و. هغه دا هم اعتراف کړی چې طالبانو ته يې ډاډ ورکړی و،‌ که پر امریکایي ځواکونو برید ونشي؛ نو پر طالبانو به هېڅ ډول بریدونه ونه کړي.

بلخوا سمېع سادات د «وروستي قوماندان» په نوم کتاب کې لیکلي چې د اګسټ پر ۱۵مه له افغانستانه د اشرف غني تر وتلو وروسته یې کابل کې د امریکایي ځواکونو قوماندان ویلي په ډاګه کړې وه چې غواړي نظامي حکومت اعلان کړي او په ځانګړو کومانډویي ځواکونو به کابل وساتي. امریکایي قوماندان ور زیاته کړې وه: «ستاسې حکومت نور نشته، د چا لپاره جنګېږئ؟ زما امر دا دی چې ټول ځواکونه هوايي ډګر ته یوسو».

«جسټ ده نیوز» راپور کې راغلي، که امریکا د طالبانو وړاندیز منلی وای چې د کابل امنیت په غاړه واخلي، ښايي د وتلو بهیر منظم شوی وای، مرګ‌ژوبله به کمه به وه او ان د ښځو د حقونو او د افغانستان د سیاسي راتلونکي په اړه د خبرو لپاره فرصتونه به هم برابر شوي وای. خو د دوحې او کابل په دواړو پرېکړو سره، کابل بې له کوم مقاومته د طالبانو لاس ته ولوېد او د افغانستان جمهوري نظام رسماً پای ته ورسېد.

اوس چې د امریکا د دفاع وزیر پيت هگزت نوې څېړنه پیل کړې، لا روښانه نه ده چې د دغو تاریخي پرېکړو او د هغوی د پایلو په اړه به نور جزییات هم افشا شي که نه.