د خوړو نړۍوال پروګرام: په افغانستان کې وروستیو زلزلو د خوړو او تغذیې بحران لا پسې ژور کړی

د خوړو نړۍوال پروګرام (ډبلیو ایف پي)اعلان کړی، چې په افغانستان کې وروستیو زلزلو په ټول هېواد کې د خوړو او تغذیې بحران لا پسې سخت او ژور کړی دی.

د خوړو نړۍوال پروګرام (ډبلیو ایف پي)اعلان کړی، چې په افغانستان کې وروستیو زلزلو په ټول هېواد کې د خوړو او تغذیې بحران لا پسې سخت او ژور کړی دی.
دغه سازمان د پنجشنبې په ورځ په خپل یوه راپور کې ویلي، چې له ۹میلیونو زیات افغانان د خوړو د شدیدې ناامنۍ سره مخ دي او د ماشومانو او میندو ترمنځ د سختې خوارځواکۍ کچه تر ټولو لوړې سطحې ته رسېدلې ده.
راپور زیاتوي، د هېواد ختیځې سیمې په ځانګړي ډول کونړ او ننګرهار ولایتونه، چې د وروستیو زلزلو تر ټولو زیات زیان یې لیدلی، لا له وړاندې هم د تغذیې له بحراني حالت سره مخامخ وو او اوس وضعیت لا پسې خراب شوی دی.
په ورته وخت کې، د پاکستان له لوري د افغان کډوالو په جبري ډول شړل هم پر محدودو بشري سرچینو فشار زیات کړی دی.
د خوړو نړیوال پروګرام ویلي، تر اوسه یې په کونړ، ننګرهار او لغمان ولایتونو کې له ۵۸زرو زیاتو اړمنو کسانو ته بېړنۍ خوراکي مرستې رسولي دي. خو دغه سازمان خبرداری ورکړی چې د غرنیو او لېرې پرتو سیمو اوسېدونکي د خرابو لارو، د ځمکې د ناهموارۍ او د مخابراتي پوښښ د کموالي له امله تر ډېره د مرستو له رسېدو بې برخې پاتې دي.
په راپور کې راغلي، چې د بودجې د کمښت له امله د مرستو د ترلاسه کوونکو شمېر په میاشت کې تر یو میلیون کسانو پورې راټیټ شوی دی.
د«ډبلیو ایف پي»په وینا، یوازې د راتلونکو شپږو میاشتو لپاره یې بودیجه د ۶۲۲میلیونه ډالرو کسر لري، چې که ډک نه شي، د میلیونونو افغانانو د ژوندي پاتې کېدو چانس به له جدي ګواښ سره مخ کړي.

د روسیې د بهرنيو چارو وزارت ویاندې ماریا زاخارووا اعلان کړی، چې د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ اوومه غونډه به د روان اکتوبر میاشتې پر اوومه نېټه ترسره شي.
د روسیې «ټاس» خبري اژانس د راپور له مخې زاخارووا ویلي، په دې غونډه کې به د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي او د روسیې، چین، هند، ایران، پاکستان، قزاقستان، ازبکستان، قرغیزستان، تاجکستان، ترکمنستان او بلاروس ځانګړي استازي ګډون وکړي.
هغې زیاته کړه چې د بلاروس استازي ته د ځانګړي مېلمه په توګه بلنه ورکړل شوې ده.
ماریا زاخارووا ویلي چې دا غونډه به د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف په پرانیستونکې وینا پیل شي، او امیرخان متقي به د دې غونډې په څنډه کې له لاوروف سره وګوري.
د هغې په خبره، په دغه غونډه کې به ځانګړې پاملرنه د افغانستان د ملي پخلاينې د بهير پياوړتيا، د سيمې هېوادونو او طالبانو ترمنځ د سياسي، اقتصادي، د ترهګرۍ ضد او د نشهيي توکو پر وړاندې د ګډو عملي همکاریو د پراختیا موضوعاتو ته وشي.
د تمې وړ ده چې د غونډې په پای کې به ګډه اعلاميه خپره شي.
بلخوا د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې متقي ته د سفر معافیت ورکړل شوی دی.
هغه زیاته کړې، چې ملګرو ملتونو د سپټمبر پر ۳۰مه امیر خان متقي ته د یوې اونۍ سفري معافیت منلې دی.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت دتلې پر۶مه د یوې اعلامې په ترڅ کې وویل، چې روسیه به په لومړي ځل له طالب پلاوي څخه د دغه فارمټ د غړي په توګه هرکلی وکړي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په مسکو فارمټ کې ددې ډلې غړیتوب یو مهم او اساسي ګام بللی او هیله یې ښودلې، چې دغه سیمه ییز چوکاټونه د افغانستان او سیمې تر منځ په باور جوړونې او مثبت پرمختګ کې مهم رول ولوبوي.
د مسکو فارمټ هغه سیمهییز چوکاټ دی چې تمرکز یې پر افغانستان دی او پخوانۍ ناستې یې هم د سیمهییزو همکاریو د پراخېدو په موخه ترسره شوې دي.
د کندهار اوسېدونکي وایي، طالبانو په دې وروستیو کې د خپلو استخباراتي فعالیتونو د پراخولو ترڅنګ د عامه خلکو پر ژوند سخت څار پیل کړی او په ښار کې د اوسېدونکو کورنیو د ټولو غړو په اړه له سره معلومات راټولوي.
د کندهار اوسېدونکي وايي، چې طالبانو یو ځل بیا په ښار کې د کورنو او د کورنیو د غړو ثبت پيل کړی، چې خلک یې د ګڼو ستونزوسره مخ کړي دي.
د کندهار د نهمې ناحیې یو اوسېدونکی، چې نه غواړي نوم یې خپور شي افغانستان انټرنیشنل - پښتو ته وویل: «طالبانو دوه کاله مخکې زموږ ټول کورونه ثبت کړي وو، خو اوس یې بیا هر کور ته د ثبت پاڼې وېشلي دي. په دې پاڼو کې له موږ غوښتل شوي چې د کور د هر غړي نوم، عمر، دنده، تېر فعالیتونه او حتی دا چې په کوم ګوند کې خو به غړیتوب نه لري ولیکو.»
هغه زیاتوي طالبانو خلکو ته خبرداری ورکړی، چې که معلومات نیمګړي یا ناسم ثبت شي د کور مشر به مسوول وي او د طالبانو له خوا به ونیول شي.
د کندهار د پنځمې، شپږمې، اتمې، اوومې او څلورمې ناحیو اوسېدونکي هم وایي، چې ورته پاڼې ورکړل شوي دي.
د یو شمېر خلکو په خبره، طالبان د درې تر څلورو کیلومترو په واټن کې د څار لپاره ځانګړي کورونه نیسي او هلته خپل کسان ځای پر ځای کوي.
د شپږمې ناحیې یو اوسېدونکی وايي: «پنځه ورځې مخکې زموږ د کور سره نږدې طالبانو یو کور په کرایه واخیستی هلته بې وسلې کسان ورځي او راځي، خو موږ یې په اصلي دنده نه پوهېږو داسې ښکاري چې یوازې د خلکو د څار لپاره راغلي دي.»
د نهمې ناحیې یو بل اوسېدونکی وایي، طالبانو په هره کوڅه کې یو یا دوه کورونه نیولي او د سیمې څار یې زیات کړی دی.
هغه وايي: «د شپې له مخې ځینې کسان زموږ د سیمې ځوانان دروي، د هغوی تلیفونونه ګوري، چې څه پکې دي، دا کسان یونیفورم نه لري، پولیس هم نه دي، خو داسې ښکاري چې استخباراتي کسان دي.»
د خلکو په وینا، د طالبانو له لوري د دې ډول پاڼو وېشل او د کورنیو د هر غړي په اړه تفصیلي معلومات غوښتل د خلکو د شخصي ژوند پر وړاندې جدي سرغړونه ده.
د کندهار د پنځمې ناحیې یو بل اوسېدونکی نظر جان وایي: «موږ ته داسې ښکاري چې طالبان غواړي د هر وګړي شخصي ژوند تر خپل بشپړ کنټرول لاندې راولي، حتی د ښځو په اړه هم پوښتنې کوي، چې څه کوي، دا زموږ د شخصي حریم تېری دی.»
د ډېری خلکو په وینا د طالبانو د سخت څار له امله خلک نه یوازې د خپلو فعالیتونو په اړه اندېښمن شوي، بلکې له وېرې د خپلو نظرونو له څرګندولو ډډه کوي.
د اتمې ناحیې یو اوسېدونکی په دې اړه وايي: «خلک له دې وېرې چې طالبان یې نیسي یا یې ځوروي، هېڅ غږ نه شي پورته کولای حتی د کورنۍ غړي هم د دې پاڼو د ډکولو پر مهال له یو بل سره په خبرو کې محتاط دي.»
د کندهار اوسېدونکي ټینګار کوي چې د طالبانو دا ډول چلند د خلکو پر ورځني ژوند، د هغوی پر ازادیو او د ټولنې پر اعتماد سخت اغېز کوي.
د دوی په وینا، د طالبانو د سخت څار له امله هغوی نه یوازې د خپلو اړیکو او خبرو اترو پر مهال له وېرې سره مخ دي، بلکې د راتلونکي په اړه هم بې باوره دي.
طالبانو دوه کاله وړاندې هم په کندهار کې ټول کورونه ثبت کړي وه او دغه لړۍ یې یو ځل بیا پيل کړې.
طالبانو تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي.
د افغانستان د پخوانۍ ولسي جرګې غړی او افغان سوداګر عباس ابراهیم زاده په ازبکستان کې د پولیسو له خوا نیول شوی. د نوموړي خپلوانو رسنیو ته د هغه نیول کېدل تایید کړې او زیاته کړې یې ده، چې دوی یې د روغتیايي وضعیت په اړه اندېښمن دي.
د عباس ابراهیم زاده خپلوانو د پنجشنبه په ورځ رسنیو ته ویلي: «د ازبکستان پولیسو هغه له کوم جرم پرته تېره اونۍ نیولی.»
د دوی په خبره، د ازبکستان پولیسو له تېرې یوې اونۍ راهیسي هغه په زندان کې ساتلی او ان عدلي او قضايي ادارو ته یې هم ندی سپارلی.
د ازبکستان پولیسو تر اوسه په دې اړه کوم وضاحت نه دی ورکړی.
د نوموړي خپلوانو ویلي، چې پولیسو مخکې د هغه د خوشي کولو لپاره ۳۵۰ زره ډالره ضمانت غوښتنه کړې وه.
د دوی په خبره، یاده اندازه د ضمانت پیسې بانک ته سپارل شوي خو لا هم نوموړی په زندان کې دی.
د عباس ابراهیم زاده خپلوان زياتوي: «نوموړی د زړه، شکرې او ځیګر نارغیو سره مخ دی چې په زندان کې ورته لازمه پاملرنه نه کیږي.»
کورنۍ یې دا هم ویلي، چې دوی یې روغتیايي وضعیت ته اندېښمن دي.
عباس ابراهیم زاده، چې افغان سوداګر دی اصلي د بلخ ولایت د شولګرې ولسوالۍ اوسېدونکی دی.
هغه د افغانستان د ولسي جرګې په شپاړسمه دوره کې د بلخ د خلکو استازی و.
په ۲۰۲۱ کال کې په افغانستان کې واک ته د طالبانو له رسېدو را وروسته نوموړی له افغانستان څخه ووت.
د پاکستان او تاجکستان چارواکو په دوشنبې ښار کې د یوې ناستې پر مهال په سیمه کې د ترهګرۍ پر وړاندې د ګډې مبارزې او همکارۍ په اړه خبرې اترې کړی دی.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د پنجشنبې په ورځ په یوه خپره کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې دغه ناسته د پاکستاني پلاوي او تاجکستاني چارواکو ترمنځ د «سیاسي دوه اړخیزو مشورو» تر عنوان لاندې د دوشنبې ښار کې ترسره شوې ده.
د دغه وزارت په وینا، په دې ناسته کې د دفاعي همکارۍ او د ترهګرۍ پر ضد مبارزې تر څنګ د کاسا-۱۰۰۰برېښنا پروژې په اړه هم بحث شوی، چې یاده پروژه له افغانستان څخه هم تېرېږي.
همدارنګه، د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو، سیاسي، کرنیزو او تعلیمي اړیکو د پراختیا پر لارو چارو هم خبرې شوې دي.
پاکستان او تاجیکستان له دې وړاندې هم د افغانستان د امنیتي وضعیت په اړه اندېښنې څرګندې کړې وې. دواړو هېوادونو پرله پسې ویلي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ترهګرو ډلو لکه «تحریک طالبان پاکستان«ټي ټي پي» او «انصارالله» شتون د سیمې لپاره یو جدي ګواښ دی.
بلخوا ډیپلوماټ وېبپاڼې په یوې مقاله کې ادعا کړې، چې د سوریې په جګړو کې له ګډون وروسته د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ ډلې یو شمېر جنګیالي افغانستان ته تللي او په ځانګړي ډول د پنجشېر په دره کې ځای پر ځای شوي دي.
په مقاله کې همدارنګه ویل شوي، د دغه ډلې مشر عبدالحق ترکستاني چې په افغانستان کې مېشت دی او له طالبانو، القاعده، تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) او د منځنۍ اسیا له ګڼو وسلهوالو ډلو سره نږدې اړیکې لري، په خپل وروستي بیان کې ویلي: «چینایي کافران به ډېر ژر د هغه څه خوند واخلي چې د سوریې کفارو وڅاکه».
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۵ کال د فبرورۍ میاشتې د راپور له مخې، اوس مهال د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ ۵۰۰ تر ۱۲۰۰ پورې جنګیالي په افغانستان کې لري. که څه هم طالبان هڅه کوي پر دوی کلک کنټرول ولري، خو د سوریې په جګړه کې د تجربهکارو وسلهوالو راتګ کېدای شي دغه شمېر په چټکۍ سره ډېر کړي.
راپورونه زیاتوي، چې د یادې ډلې جنګیالي د منځنۍ اسیا څخه راغلو وسلهوالو سره یو ځای په بلخ، بدخشان، کندوز، کابل او بغلان ولایتونو کې د روزنې مرکزونه لري. طالبانو د دې ډلې جګړهماران د داعش خراسان څانګې پر وړاندې هم کارولي دي. خو د اندېښنې وړ دا دی، چې د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ ناراضي غړي ښايي داعش خراسان ډلې ته ورګډ شي، ځکه چې داعش له اوږدې مودې راهیسې د ایغور جنګیالیو د جذبولو هڅې کوي.
د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د پنجشنبې په ورځ وویل چې که اروپا مسکو تحریک کړي، نو روسیه به په چټک ډول ځواب ورکړي. هغه د لوېدیځ په اړه په یوه روسي متل کې وویل، چې «قوت په قوت ماتېږي».
پوتین په سوچي ښار کې د «والدای خبرو اترو ګروپ» غونډې ته وویل، چې « خبره زموږ د دفاع او خوندیتوب ده. له همدې امله موږ د اروپا د زیاتېدونکې پوځي کېدا پروسه په ډېر دقت څارو».
هغه دا ادعا رد کړه چې روسیه به یوه ورځ د ناټو پر غړي هېواد برید وکړي. پوتین وویل، « دا خبره هېڅ امکان نه لري. زه یوازې غواړم ووایم: ارام اوسئ، په سکون ویده شئ، او خپلو ستونزو ته پام وکړئ. یوازې یو ځل وګورئ چې د اروپايي ښارونو په سړکونو کې څه روان دي».
د تاس اژانس د رپوټ له مخې، پوتین ټینګار وکړ چې نړیوالو بنسټونو نور خپله اغېزمنتیا له لاسه ورکړې ده.
هغه وویل، « هر څومره ځواک چې یو هېواد یا د هېوادونو یوه ډله ولري، دا ځواک هم خپل حد لري. موږ په روسي ژبه کې یو متل لرو چې وایي، قوت په قوت ماتېږي. دا خبره تل راڅرګندېږي، او تاسې وینئ چې د نننۍ نړۍ د پېښو اصلي ماهیت همدا دی».