نیویارک ټایمز: له افغانستان سره پر کرښه د پاکستان کمزورې څارنې د داعش حضور پیاوړی کړی

د ایران د خراسان رضوي ولایت د صدا او سيما خبري اژانس د تایباد روغتیايي چارواکو له خولې لیکلي، چې د تايبادـ تربت‌جام پر لویه لاره محسن‌اباد کلي ته نږدې دوه موټرونه سره ټکر شوي دي. دغه اژانس زیاتوي، چې په پېښه کې ۳ افغان مساپر مړه او ۸ نور ټپيان شوي دي.

د خبر له مخې؛ مړي او ټپيان روغتون ته وړل شوي دي. په روغتون کې ډاکټرې سودابه نکوهي ويلي، چې درې افغان مساپر د سختو ټپونو له امله ځای پر ځای مړه شوي دي.

د تایباد روغتيايي چارواکي وایي، چې دغه لس قربانیان بې‌اسناده افغانان وو او له ایراني پولیسو د تېښتې په حال کې وو. په ایران کې د بې‌اسناده کډوالو په اړه پخوا هم د ورته پېښو په اړه راپورونه خپاره شوي وو.

د طالبانو په رسمیت پېژندل

د طالبانو د رژیم رسمیت پېژندنه هم د دغه مرکې له موضوعاتو څخه وه. مجاهد سکای نیوز ته وویل، چې دوی د مشروعیت له ستونزې سره نه دي مخ؛ ځکه ډېرو هېوادونو په شخصي توګه طالبان منلي دي.

هغه د کوم هېواد نوم وانه خیست؛ خو روسیه یوازینی هېواد دی، چې څلور کاله وروسته یې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند. نوموړي زیاته کړه، یوازي روسیه نه‌ده، چې په ښکاره دوی په رسمیت پېژني؛ بلکې نور هېوادونه هم شته، چې دا کار یې په پټه کړی دی.

د نجونو پر زده‌کړو بندیز

مجاهد چې د طالبانو د مشر نږدې کس بلل کېږي، د دې پوښتنې په ځواب کې چې ایا نجونې به بېرته ښوونځي ته پرېښودل شي، وویل: «زه په دې اړه هيڅ ژمنه نه شم کولای.»

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د ښوونې او روزنې وزارت ویلي چې ښوونځي د لنډې مودې لپاره تړل شوي او ژمنه یې کړې، چې د نجونو تړل شوي ښوونځي به د «اسلامي شریعت» او افغاني فرهنګ له اصولو سره سم بېرته پرانیستل شي.

خو تر څلور کاله وروسته بیا هم د نجونو د ښوونځيو او پوهنتونونو د پرانیستلو هیڅ عملي څرک نه لیدل کېږي.

د نجونوپر لوړو زده‌کړو بندیز

طالبان ښځو ته اجازه نه ورکوي، چې د طب او نرسینګ په څانګو کې زده‌کړې وکړي. ملګرو ملتونو دغه پالیسي جنسيتي توپير او د ښځو پر حقونو تېری بللی؛ خو د طالبانو ویاند ټینګار وکړ، چې افغانستان کافي ښځینه ډاکټرانې لري. مجاهد زیاته کړه: «موږ داسې اسلامي عالمان لرو، چې په دې اړه به بحث وکړي او د شریعت په چوکاټ کې به مناسب حل ومومي.»

د انټرنېټ بندېدل او د طالبانو چوپتیا

په دې وروستیو کې په افغانستان کې د ۴۸ ساعتونو لپاره انټرنېټ بند شو، چې له امله یې ډېره ګډوډي پېښه شوه؛ بانکونه او هوایي ډګرونه وتړل شول او خلک له انټرنېټي او مخابراتي خدمتونو بې‌برخې شول.

د طالبانو ویاند وویل، هغه اوس هم نه پوهېږي چې د انټرنېټ د بندېدو لامل څه و او دا یې هم ونه ویل چې ایا دا کار د طالبانو د ادارې په امر شوی که بله ستونزه وه. هغه وویل:« موږ د مخابراتو له وزارت څخه رسمي خبر نه‌دی ترلاسه کړی؛ نو نه شو ویلای، چې څه پېښ شوي دي.»

خو د انټرنېټ یوه شرکت خپلو پېرودونکو ته په برېښنالیک کې ویلي، چې انټرنېټ د طالبانو په امر بند شوی و.

ټرمپ د غونډې ګډونوالو ته وویل، ایا اسامه بن لادن مو په یاد دی؟ د هغه په سر یوازې یوه مرمۍ ووېشتل شوه. هغه زیاته کړه:« تر دې پېښې یو کال وړاندې مخکې له دې چې نړۍوال سوداګریز مرکز په نښه شي، ما ویلي و چې باید اسامه بن لادن وڅارل شي.»

ټرمپ داسې مهال دغه څرګندونې کوي، چې په وروستیو کې یې څو ځلې د بګرام اډې بېرته نیولو خبره کړې ده. ټرمپ د تېرې پنجشنبې په ورځ په ډاګه وویل، هڅه کوي چې امریکایي پوځیان بېرته د بګرام هوايي ډګر ته واستوي.

د طالبانو د پوځ لوی درستیز فصیح‌الدین فطرت د ټرمپ تر څرګندونو وروسته وویل، دوی حاضر نه‌دي چې د افغانستان یو انچ خاوره هم بهرنیو ځواکونو ته ورکړي. په ورته وخت کې د طالبانو د استخباراتو مرستیال تاجمیر جواد په یوه تنده وینا کې د ټرمپ له نوم اخیستلو پرته ګواښ وکړ، چې دوی به ځانمرګي بریدونه بیا تکرار کړي.

اې‌.اېف‌.پي خبري اژانس نن دوشنبه (د تلې ۱۴مه) لیکلي، دغه پرېکړه‌لیک چې د ډنمارک له‌خوا د اروپايي ټولنې په استازولۍ وړاندې شوی، د یادې شورا په جینوا دفتر کې څېړل کېږي.

د ددغه خبري اژانس په وینا؛ د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ د کار موده هم د یوکال لپاره غځېږي. یاد اژانس ته د اروپايي ټولنې یوه ویاند ویلي، سږکال تر ډېرو سلا مشورو وروسته اروپايي ټولنې پرېکړه کړې چې د حساب ورکولو د پیاوړتیا لپاره یو پرېکړه‌لیک وړاندې کړي.

د راپور له مخې؛ په دغه مسوده کې د خپلواکې څېړنې غوښتنه شوې، چې د نړۍوالو جنایتونو او نړۍوالو قوانینو د جدي سرغړونو شواهد راټول، خوندي او تحلیل کړل شي.

د اروپايي ټولنې ویاند زیاته کړې، چې د دغه څېړنې یوه مهمه برخه د ښځو او نجونو له حقونو سرغړونې دي. دغه اداره به د خپلواکو عدلي محاکمو لپاره دوسیې هم چمتو کړي.

د اروپايي ټولنې ویاند زیاته کړه: «دغه اداره به د قربانیانو شاهدۍ او کیسې په مستند ډول ډلبندي او خوندي کړي.» هغه وايي، په دغه مسوده کې د طالبانو له‌خوا د تبعیض، توپيري چلند، انساني کرامت ته د سپکاوي او ښځو د محرومیت پېښې غندل شوې دي.

هغه وړاندې ویلي، چې دغه ډول د طالبانو له‌خوا پر افغان ښځو د ملګرو ملتونو او نادولتي بنسټونو د کار بندیز هم په کلکه غندل شوی دی. د بشري حقونو د څار نړۍوال بنسټ څېړونکي فرشته عباسي بیا ویلي، دغه پرېکړه‌لیک د هغې مبارزې یو مهم پړاو دی چې جرم ګڼل کېږي؛ خو مجرم نه محاکمه کېږي.

مېرمن عباسي زیاته کړه: «دغه پرېکړه‌لیک طالبانو او ټولو هغو کسانو ته جدي خبرداری دی، چې په افغانستان کې په تېر او اوسني وخت د جدي جنایتونو مسوول دي. د دغه مبارزې په لړ کې به د جنایتونو شواهد راټول او وروسته محکمې ته سپارل کېږي.»

د بشري حقونو شورا چې د ملګرو ملتونو تر ټولو مهمه حقوقي اداره ده، ۴۷هېوادونه یې غړیتوب لري. د افغانستان د قضیې پرېکړه‌لیک تر اوسه د ۱۴ غړو هېوادونو ملاتړ تر لاسه کړی، چې په دې لړ کې چلي، فرانسه، جرمني او سویس هېوادونه شامل دي.

هغه ویلي، د ښوونکي ورځ داسې مهال راځي چې له علم او تدریس څخه څه د پاسه ۲۰۰زره ښوونکې محرومې دي. هغه زیاتوي، دا هغه مېرمنې دي چې نن ورځ د «جهل او تیارو» په بند کې اچول شوي دي.

هغه وايي، په زرګونه نور نارینه پوهاندان او استادان هم یا له دندو ګوښه شوي او یا هم د هېواد پرېښودو ته اړ اېستل شوي. نوموړی کاږي، چې دا یوازې د یوه مسلک له‌منځه وړل نه؛ بلکې د فکر، پوهاوي او راتلونکي نسل وژنه ده.

فضلي د طالبانو واکمنۍ ته ښکاره ګوته نیسي او وايي:« اوسني افراطي اشغال د ملت پر فکري بنسټ برید کړی او غواړي، چې د ازاد فکر، پوهې او منطق څرک مړ کړي.»

د هغه په یادښت کې راغلي، دغه روانه فکري نسل وژنه یوازې هغه وخت درېدای شي چې افغانان په یووالي سره د فکري خپلواکۍ او روښان فکرۍ کرښو پر بنسټ سره راټول شي.

فضلي داسې مهال د ښوونکي د ورځې خبره کوي، چې نه یوازې ښوونکې پر کور کېنول شوې؛ بلکې په ټولیزه توګه ښوونیز مرکزونه محدود شوي او ځای یې مدرسو نیولی دی. د راپورونو له مخې؛ طالبان هڅه کوي، چې ښوونځي هم په مدرسو واړوي او له مدرسو څخه د خپلو سرتېرو د جوړولو فابریکې په توګه کار واخلي.