د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا په افغانستان کې د څېړنې لپاره پلاوی ټاکي

هغه ویلي، د ښوونکي ورځ داسې مهال راځي چې له علم او تدریس څخه څه د پاسه ۲۰۰زره ښوونکې محرومې دي. هغه زیاتوي، دا هغه مېرمنې دي چې نن ورځ د «جهل او تیارو» په بند کې اچول شوي دي.

هغه وايي، په زرګونه نور نارینه پوهاندان او استادان هم یا له دندو ګوښه شوي او یا هم د هېواد پرېښودو ته اړ اېستل شوي. نوموړی کاږي، چې دا یوازې د یوه مسلک له‌منځه وړل نه؛ بلکې د فکر، پوهاوي او راتلونکي نسل وژنه ده.

فضلي د طالبانو واکمنۍ ته ښکاره ګوته نیسي او وايي:« اوسني افراطي اشغال د ملت پر فکري بنسټ برید کړی او غواړي، چې د ازاد فکر، پوهې او منطق څرک مړ کړي.»

د هغه په یادښت کې راغلي، دغه روانه فکري نسل وژنه یوازې هغه وخت درېدای شي چې افغانان په یووالي سره د فکري خپلواکۍ او روښان فکرۍ کرښو پر بنسټ سره راټول شي.

فضلي داسې مهال د ښوونکي د ورځې خبره کوي، چې نه یوازې ښوونکې پر کور کېنول شوې؛ بلکې په ټولیزه توګه ښوونیز مرکزونه محدود شوي او ځای یې مدرسو نیولی دی. د راپورونو له مخې؛ طالبان هڅه کوي، چې ښوونځي هم په مدرسو واړوي او له مدرسو څخه د خپلو سرتېرو د جوړولو فابریکې په توګه کار واخلي.

د دغه محکمې جوړونکو په وینا؛ د دغه محکمې اصلي موخه د افغان ښځو پر وړاندې د طالبانو د منظم ظلم مستند کول او د طالبانو د محاکمه کېدو هڅه ده.

د جنسي اپارټاید پای ته رسولو کمپاین حقوقي سلاکاره ازاده راز محمد، د نړۍوالو بشري حقونو مدافع محب مدثر او د مدني ټولنې او بشري حقونو فعاله بنفشه یعقوبي د دغه محکمې له څارنوالانو څخه دي.

له بریټانیا نه امېلي فول او شازیا چودري، له هسپانیا کریستینا ګالاچ او مایته پارخو، له ایران نه د بشري حقونو فعاله شادي صدر او د افغانستان د حقوقو او نړۍوالو اړیکو کارپوه ملک ستیز د دغه ولسي محکمې کارپوهان دي.

د دغه محکمې قاضیان له هسپانیا نه اراسېلی ګارسیا دل سوتو، الېسنډا کالوت-مارتینز او امیلیو رامیرز ماتوس، له افغانستان نه غزال حارس، له مصر او امریکا نه مای السداني، له اېټالیا نه مارینا فورتي، له سوېلي افریقا نه راشده مانجو او له هندوستان نه کلپنا شرما ده.

د ولسي محکمې په وینا؛ څلور افغان مدني بنسټونه د کورنیو او بهرنیو افغان ښځو سره په دوامداره توګه سلا مشورې کوي او د بشري حقونو، مدني ټولنو، حقوقي کارپوهانو او پوهنتون استادانو په ملاتړ د دغه مهمې قضیې د اورېدو لپاره ځانونه چمتو کوي.

یادې ولسي محکمې په خپله وېب‌پاڼه لیکلي، چې د رسمي قضايي بهیرونو تر څنګ د افغان ښځو د غږ پیاوړتیا او د طالبانو د ځواب ویلو لپاره یو بشپړوونکې ولسي تګلاره ډېره مهمه ده.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ هم د دغه ولسي محکمې ملاتړ کړی دی. هغه پر اېکس پاڼه لیکلي: «دغه مهمه ولسي محکمه چې د افغانانو په مشرۍ جوړېږي، زه یې ملاتړ کوم. زما په نظر دا د طالبانو د ځواب‌ویلو پر لور یو مهم ګام دی.»

تمه کېږي، چې قاضیان به د راتلونکې غونډې په پای کې د وړاندې شویو اسنادو او شواهدو له مخې یو بیان خپور کړي.

د محکمې جوړوونکو ټینګار کړی، چې د افغان ښځو کیسې باید د تړلو دروازو تر شا پاتې نه‌شي؛ بلکې نړۍوالو عامو مجلسونو ته ورسېږي، چې د هېرېدو پر وړاندې یې مقاومت او د عدالت غوښتنه وشي.

هغه په فراه ولایت کې د یوه پخواني افسر د وژلو په اړه له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي، چې د طالبانو له‌خوا د پخوانیو پوځیانو هدفي وژنې نه نوې او نه هم وروستۍ دي؛ بلکې دا یوه لړۍ ده.

ښاغلي شینواري زیاته کړه، اوس بشري سازمانونو هم منلې چې طالبان دغه کار قصدي کوي او له پخوانیو پوځیانو غچ اخلي. د دغه پخواني ویاند په وینا؛ کله چې نړۍواله ټولنه پر طالبانو فشار ډېروي، طالبان بیا پخواني پوځیان وژني.

هغه وړاندې ویلي:« طالبانو به پخوا ویل، چې هغوی شخصي دښمني لري؛ خو اوس موږ وینو، چې دغه وژنې هدفي او قصدي دي.» ښاغلی شینواری وايي:« طالبان د امنیت درواغجنه دعوه کوي؛ خو موږ وینو چې د طالبانو څو لوړپوړي چارواکي هم ووژل شول.»

هغه زیاتوي:« د طالبانو له‌خوا اعلان شوې عمومي عفوه د خلکو غولول دي. زموږ معلومات ښیي، چې په تېرو څلورو کالو کې ۱۲زره پخواني پوځیان نیول شوي او شکنجه شوي دي. موږ هره پېښه په ځیر سره څارو او اسناد یې خوندي کوو؛ کله چې د عدالت او محاکمې وخت راشي، موږ به دغه ټول اسناد خلکو او محاکمو ته وښیو.»

د ماشومانو د ژغورنې اداره وايي، هغه ماشومان چې د افغانستان په ختیځ کې وروستۍ زلزلې یتیمان کړي؛ اوس یې پالنه د مور او پلار پر ځای د نږدې خپلوانو پر غاړه ده. د راپور له مخې؛ ستونزه دا ده چې د دوی خپلوان خپله بې‌وزله دي او د نورو مرستو ته اړ دي، چې د ژمي په نږدې کېدو سره د هغوی د ژوند کړاوونه نور هم ډېرېږي.

په راپور کې راغلي، چې د دوی مرکزونو ته هره ورځ د لوبو، زده‌کړو، خوړو او رواني ملاتړ لپاره نږدې ۲۰۰ ماشومان ورځي.

۵۶ کلنه عایشه د خپلو هغو درېیو لمسیانو پالنه کوي، چې عمرونه یې تر پنځو کالو کم دي. د عایشې په وینا؛ دغه ماشومانو پخوا کافي خواړه لرل او لوبې یې کولې؛ خو اوس یې نه مور او نه هم پلار شته، نه خواړه او کور لري او نه هم لوبې کوي، دوی ډېر خواشیني دي.

عایشه او کورنۍ یې اوس په یوه خېمه کې ژوند کوي، چې له خپل اصلي کلي څخه دوه نیم ساعته لرې ده. دغه خېمه تشه ده، یوازې د اغوستلو جامې په‌کې لیدل کېږي. د عایشې مېړه ټپي شوی او سر او یو لاس یې په سپين رنګه پټۍ تړلی دی، دغه کورنۍ اوس مرستو ته اړتیا لري.

عایشه وایي، چې د کار کولو څوک نه‌لري، مشر زوی یې ټپي شوی او د بل زوی د وينې فشار یې ټيټ دی، هغه وایي، پخوا یې د کور لپاره هغه زوی روزي ګټله چې په زلزله کې مړ شو؛ خو اوس یې ژوند یوازې په مرستو پورې تړلی دی.

د ماشومانو د ژغورنې اداره وایي، د ۹۰ سلنه زلزله ځپلو د خوړو پخوانۍ سرچینې له لاسه وتلې دي.

دغه اداره وايي، چې د کونړ د خلکو یوه عایداتي سرچینه څاروي وو؛ خو اوس دغه سرچینه هم نه‌لري، ځکه د کونړ په زلزله کې تر ۷۰۰۰ زره ډېر څاروي تلف شوي دي.

په افغانستان کې د یادې ادارې مشرې سمیرا سید رحمان وویل: «زموږ مرکزونه د بېړني پړاو لپاره مهم خدمتونه وړاندې کوي؛ خو دغه کورنۍ اوږدمهاله ملاتړ ته اړتیا لري، چې د ژمي په راتګ سره د هغوی اړتیاوې نورې هم ډېرېږي، باید د ژمې لپاره نورې مرستې هم برابرې شي.»

د اګست د ۳۱مې نېټې په زلزله کې شاوخوا ۲۰۰۰ کسان مړه او تر ۸۰۰۰ ډېر کورونه ویجاړ شول؛ اوس زرګونه ماشومان او کورنۍ په خېمو او یا د خپلو ویجاړو کلیو په کنډوالو کې ژوند کوي.

د ملګرو ملتونو دغه پخواني چارواکي «میډیا لاین» وېب‌پاڼې ته ویلي، داعش کولی شي له اغېزمنو ستنېدونو افغانانو له منځه کسان جذب او ورسره د طالبانو او د ټولې سیمې امنیت وګواښي.

هانس یاکوب شېندل زیاته کړې: «د ۲۰۲۱ کال له اګسټ میاشتې راهیسې یادې ډلې له ناراضه طالبانو د غړو له جذب سربېره د هغو افغانانو جذبولو ته دوام ورکوي، چې ګواکې په نوي حکومت کې ځای نه‌لري.»

له دې سره سم، ځينې شنونکي او امنیتي چارواکي هم خبرداری ورکوي، چې افغانستان ته په زوره د افغان کډوالو استونه به د دې لامل شي، چې د داعش خراسان په څېر سخت دریځې ډلې له دغو اغېزمنو کډوالو ناوړه استفاده وکړي.

د سوفان څېړنیز مرکز څېړونکی لوکاس وبر هم یادې رسنۍ ته ویلي، چې افغانستان ته ډېری ستنېدونکي او یا هم استول کېدونکي افغانان له فقر، د کار او روزګار له کمښت او ډېر محدود ملاتړ سره مخ دي او دغه وضعیت د دې لامل کېږي، چې د پیسو په بدل کې له داعش سره یو ځای شي.

د سي‌ای‌اې پخوانی چارواکی او د ترهګرۍ ضد کارپوه جي‌ډي ماډوکس بیا په دې اړه بېل نظر لري او وايي: «ډېر کم ستنېدونکي افغانان به ښايي د غېر ایډیولوژیک لاملونو له امله اغېزمن واوسي، خو بیا هم یوه کوچنۍ برخه به د داعش د ایډیولوژيک جذابیت له خطر سره مخ شي.»

هغه همداراز په ډاګه کړې، چې ستنېدونکي افغانان داعش ته چندانې لېوالتیا نه‌لري او دغه ډله تر ډېره په ایران کې فعاله ده او له سیمې سره د ستنېدونکو افغانانو اشنايي کولی شي د داعش خراسان د فعالیتونو لپاره زمینه برابره کړي.

د ملګرو ملتونو د راپورونو له‌مخې، د روان زیږیز کال له پیل څخه تراوسه لږ تر لږه ۱ اعشاریه ۲ میلیونه افغان کډوال له ایران او پاکستان څخه اېستل شوي دي. دغه بهیر د افغانستان پر ټکني اقتصاد لا ډېر فشار راوړی دی.