فرشته عباسي: د افغانستان د بشري حقونو د سرغړونو د څېړلو پرېکړه د عدالت پر لور مهم ګام دی

د طالبانو د رييس الوزراء اداري مرستیال عبدالسلام حنفي د دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۴مه) په افغانستان کې د اروپایي ټولنې د استازولۍ له شارژدافیرې ویرونیکا بوسکوویچ او مل پلاوي سره په کتنه کې په هېواد کې اقلیمي بدلونونو، طبیعې پېښو او راستنو شویو افغانانو ته په اشارې سره د سیمې او نړۍ له هېوادونو وغوښتل، چې د کډوالو حقونو ته پام وکړي.

مېرمن ویرونیکا بوسکوویچ په دې کتنه کې په ډاګه کړه، اروپايي ټولنه په پام کې لري چې له راستنېدونکو سره د مسکن او کارموندنې په برخو کې همکاري وکړي.

نوموړې د کونړ له زلزله ځپلو سره د اروپایي ټولنې مرستو ته په اشارې سره وویل، دغه ټولنه چمتو ده چې په افغانستان کې د روږدو په درملنه کې هم همکاري وکړي.

په نړۍ او په ځانګړې توګه د افغانستان په ګاونډيو هېوادونو کې افغان کډوال له ډېرو سختو شرایطو او همداراز د ځايي پولیسو له ناسم چلند سره مخ دي او دوی له نړۍوالو بشري سازمانونو غواړي، چې پر کوربه هېوادونو فشار راوړي، څو په زوره د افغان کډوالو له اېستنې او همداراز له ځورونې لاس واخلي.

د راپورونو له‌مخې، د روان کال له پیل څخه تر اوسه یوازې له پاکستان او ایران څخه څه باندې ۱ میلیون کسان په زوره بېرته هېواد ته اړول شوي دي.

د یاد سازمان مشرې اګنس کالامارډ ویلي:«په افغانستان کې د دوامداره معافیت پر وړاندې د ملګرو ملتونو تر چتر لاندې د شواهدو راټولولو دا میکانیزم یو مهم ګام دی، چې د تېرو او روانو جرمونو د حساب‌ورکونې لپاره لار پرانیزي او د قربانیانو او ژوندي پاتې شویو لپاره د عدالت او جبران زمینه برابروي.»

نوموړې زیاته کړې، چې د ۲۰۲۱ کال له اګست میاشتې راهیسې، چې طالبان بیا واک ته رسېدلي، افغانستان یې د وېرې او زور سیسټم ته داخل کړی او ښځې او نجونې له ټولنیز ژونده ایستل شوې دي.

نوموړې وايي، ښځې په افغانستان کې له زده کړو، کار او غږ محرومې شوې، خبریالان، فعالان او لږکي په جبري توقیف، شکنجه او تښتولو ګواښل شوي او عامه سزاګانې او اعدامونه د وېرې د وسیلې په توګه کارول شوي دي.

کالامارډ ټینګار کړی چې د دې میکانیزم جوړېدل د عدالت په اوږده لاره کې یو ستر ګام دی.

د نوموړې په وینا، د بشري حقونو د شورا نننۍ پرېکړه د تېرو څلوېښتو کلونو د جګړو له قربانیانو سره د حساب‌ورکونې په برخه کې یو مهم پړاو بلل کېدای شي، خو د دې بریالیتوب په دې پورې تړلی چې څېړنیز میکانیزم له ۲۰۲۱ کال وړاندې جرمونه هم تر پوښښ لاندې راولي.

په دغو جرمونو کې د داعش خراسان ډلې بریدونه او د پخواني حکومت، نړیوالو ځواکونو او نورو لوریو احتمالي سرغړونې هم شاملېږي.

کالامارډ زیاته کړې: «د میکانیزم جوړېدل یوازې پیل دی، دولتونه باید قربانیانو ته دا حق ورکړي چې دغه بنسټ ته کافي سرچینې او واک ورکړل شي، څو د عدالت د پلي کېدو هڅې پیاوړې کړي.»

د بښنې نړیوال سازمان او د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونه له ۲۰۲۱ کال راهیسې له ملګرو ملتونو غوښتنه کوي، چې د افغانستان د بشري حقونو د څېړنې لپاره یو خپلواک او بې پرې میکانیزم جوړ کړي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویاند حافظ ضیا احمد نن د دوشنبې په ورځ، د تلې ۱۴مه، د یوې اعلامیې په خپرولو سره وویل، چې ټاکل شوې د مسکو فرمټ ناسته کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د افغانستان او سیمې هېوادونو د اړیکو د پراختیا په تړاو له غړو هیوادونو سره خپل دریځ شریک کړي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د تلې پر ۶مه وویل، چې په کابل کې د روسیې سفیر دیمیتري ژیرنوف د طالبانو د بهرنیو چارو له وزیر سره په کتنه کې نوموړي ته په دې ناسته کې د ګډون بلنه ور کړې.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د یوې اعلامې په خپرولو سره ویلي و، چې روسیه به طالبان په لومړي ځل د دې فارمټ د غړي په حیث استقبال کړي.

د تېر کال د مسکو فارمټ شپږمه ناسته کې چې د اکتوبر پر څلورمه نېټه ترسره شوه، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي ته د «اصلي مېلمه» په توګه بلنه ور کړل شوې وه.

یادې ناستې ته د ګډون لپاره هند، ایران، قزاقستان، چین، قرغیزستان، پاکستان، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان هم بلل شوي وو.

روسیه یوازینی هېواد دی چې د طالبانو اوسنۍ اداره یې په رسمیت پېژندلې ده او د پخوا په پرتله یې اړیکې ورسره نږدې شوې دي.

د بشري حقونو فعالې او د افغانستان د بشري حقونو کمیسیون پخوانۍ مشرې شهرزاد اکبر د دوشنبې په ورځ وویل، چې د مدني ټولنې او د بشري حقونو سازمانونو ګډو هڅو ناممکن، ممکن کړل.
د ولسي جرګې پخوانۍ غړې فوزیه کوفي هم ددې پرېکړې هرکلی کړی او ویلي یې دي چې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت په اړه د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا پرېکړه د ښځو، نجونو او نورو زیانمنو قشرونو د حقونو د خوندیتوب لپاره یو مهم ګام دی.

هغې پر ایکس لیکلي:«موږ له ډېر وخته د قوي څیړنیز میکانیزم غوښتنه کوله، چې د افغانستان د بشري حقونو ژوره کړکېچنه وضعه وڅېړل شي، دا پرېکړه نه یوازې د ښځو او نجونو پر ضد د سیسټماټیکو سرغړونو په رسمیت پېژندلو معنا لري، بلکې د هغو جرمونو د ثبت زمینه هم برابروي چې د طالبانو او نورو ډلو له لوري ترسره شوي دي.»

په اتریش کې افغانې سفیرې منیژه باختري هم ددې پرېکړې ستاینه کړې او ویلي یې دي:«د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا پرېکړه لیک په کلکه د طالبانو د سیسټماټیکو سرغړونو، د ښځو او نجونو د ځورونې او د لږکیو پر ضد د بریدونو غندنه کوي، د خپلواک څېړنیز میکانیزم جوړول د نړیوالو جرمونو د حساب ورکولو لپاره یو مهم ګام دی».

باختري زیاته کړې، دا پرېکړه نه یوازې د ښځو او نجونو، بلکې د ټولو هغو قربانیانو لپاره د عدالت او حساب‌ورکولو پر لور یو مهم ګام ګڼل کېږي، چې د طالبانو له‌خوا تر فشار او تاوتریخوالي لاندې راغلي دي.

بېنېټ په خپل ایکس پوسټ کې لیکلي:«د افغانستان د خلکو د عدالت د ترلاسه کولو په لاره کې د خپلواک څېړنیز میکانیزم رامنځته کېدل یو تاریخي پړاو دی، دا به جدي جنایتونه وڅېړي او د راتلونکو جزایي محاکمو د ترسره کولو زمینه به برابره کړي، چې د جرمونو نړیوالې محکمې د کار مرستندوی بلل کېږي. نن د بشري حقونو شورا د افغان ژونديو پاتې شویو غږ واورېد.»

د بشري حقونو شورا دا پرېکړه‌لیک په اتفاقي رایو تصویب کړی دی.

د دې پرېکړې له مخې، د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت څارنه او د جرمونو د مستند کولو بهیر به نور هم پیاوړی او پراخ شي.

شنونکي وايي، د دغه میکانیزم جوړېدل نه یوازې د تېرو دوو لسیزو د جنایتونو د ثبت او څېړنې لپاره مهم دي، بلکې د عدالت، حساب‌ورکولو او د افغانانو د باور د بیا راژوندي کولو په لور یو عملي ګام دی.