افراسیاب خټک: په روانو نړۍوالو لوبو کې د افغانستان ژغورل د طالبانو د وس کار نه دی

د روسیې حکومت د اعلامیې له مخې، نرېندرا مودي ولسمشر پوتین ته د مبارکۍ ترڅنګ هغه ته د اوږد عمر، روغتیا او لا زیاتې بریا هیله څرګنده کړې ده.

په اعلامیه کې ویل شوي، چې دواړو مشرانو د خپلو هېوادونو ترمنځ د ستراتیژیکو اړیکو، اقتصادي همکارۍ او سیمه‌ییزو مسایلو په اړه هم خبرې کړې دي.

پوتین هر کال د اکټوبر په ۷مه د خپلې زوکړې ورځ نمانځي. د هند او روسیې اړیکې له اوږدې مودې راهیسې نږدې پاتې دي او دواړه هېوادونه د دفاع، انرژۍ او ټېکنالوژۍ په برخو کې نږدې همکارۍ لري.

نوموړی زیاتوي، دا اقدام به د تېرو لسیزو د بشري حقونو د سرغړونو اسناد راټول او د عدالت د ټینګښت لپاره زمینه برابره کړي.

ریچارډ بېنېټ چې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکی دی، د دې نوې پرېکړې هرکلی کړی او ویلي یې دي، چې دا میکانېزم به د هغو جدي جنایتونو او سرغړونو د اسنادو په راټولولو، ساتلو او تحلیل کې مرسته وکړي، چې په تېرو لسیزو کې په افغانستان کې ترسره شوي دي.

بېنېټ زیاته کړه: «د دې خپلواکې څېړنیزې کمېټې جوړېدل د افغانانو د عدالت غوښتنې په اوږده مزل کې یو تاریخي ګام دی. د اسنادو راټولول او د قضیو د دوسیو جوړول به د راتلونکو عدلي تعقیبونو لپاره زمینه برابره کړي، څو د بشري حقونو د جدي سرغړونو مسوولین حساب ورکړي.»

نوموړي دا پرېکړه د هغو کسانو د زړورتیا او نه ستړې کېدونکو هڅو پایله وبلله، چې له کلونو راهیسې د عدالت غوښتنه کوي.

دا په داسې حال کې ده، چې د بېنېټ د دندې موده هم د بشري حقونو شورا له خوا تمدید شوې ده. هغه وویل: «زه به د خپلې دندې د دوام له لارې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت څارنه او راپور ورکول روان وساتم او له ټولو اړخونو سره به د همکارۍ لارې لټوم، څو وضعیت ښه شي.»

بېنېټ ټینګار وکړ، چې دا نوې کمېټه به د جرمونو نړۍوالې محکمې (اې سي سي) له هڅو سره مرسته وکړي، خو اړتیا ده چې ملګري ملتونه او غړي هېوادونه ورته کافي سرچینې ورکړي، څو دا کمېټه ژر فعاله شي او له افغان قربانیانو سره مستقیم تماس وساتي.

هغه د جرمونو نړۍوالې محکمې د روانو څېړنو، د ځینو هېوادونو له لوري د افغانستان د ښځو د حقونو د نقض د قضیو د څارنې او د نړۍوال عدلي واک له لارې د عدالت د نورو لارو د پلټنې ملاتړ وکړ.

بېنېټ یو ځل بیا غوښتنه وکړه، چې د جنسیت بر بنسټ تبعیض یا د ښځوالۍ پر بنسټ د جلاوالي سیسټم د نړۍوال جنایت په توګه په نړۍوال قانون کې شامل شي.

ریچارډ بېنېټ ټینګار وکړ، چې دا کمېټه باید د یوې پراخې تګلارې برخه وي چې د افغانستان د بشري حقونو د ښه‌والي، د ښځو د ګډون، د بشري مرستو زیاتوالي او د مدني ټولنې د ملاتړ لپاره عملي ګامونه ولري.

هغه وویل: «یوازې یو څېړنیز میکانېزم نه شي کولای د افغانستان ټول بحران حل کړي. موږ داسې پراخ او ګډ عمل ته اړتیا لرو چې عدلي هڅې، د ښځو د حقونو بیا احیا، بشري مرستې او د افغان مدني ټولنې ملاتړ سره یو ځای کړي.»

بېنېټ ټینګار وکړ، چې د افغانستان د راتلونکي په اړه هره پرېکړه باید د افغان ولس په ځانګړي ډول د ښځو او ځوانانو په مستقیم او خوندي ګډون ترسره شي.

د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) د افغانستان په اړه په مسکو کې د «مسکو مشورتي» اوومه غونډه د امیرخان متقي په ګډون د روسیې، هند، ایران، قزاقستان، چین، قرغیزستان، پاکستان، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان د استازو په حضور سره ترسره شوه.

د مسکو فارمټ برخه والو له طالبانو سره په ترهګرۍ ضد مبارزه کې همکاریو ته تیاری وښود | افغانستان انټرنشنل پښتو

ظاهر اغبر دغې غونډې ته په غبرګون کې په تاجکستان کې د افغانستان د سفارت له لارې د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، د افغانستان د راتلونکې په تړاو خبرې اترې هغه مهال ګټورې کېدای شي، چې محور یې افغان ملت وي، هغه ملت چې د طالبانو د سخت دریځو پالیسیو له امله قرباني دي.

د نوموړي په باور، طالبان هېڅ ملي او نړۍوال مشروعیت نه لري او دوی په افغانستان کې یوه سخت دریځه او د بشري حقونو ښکاره ناقضین دي.

ظاهر اغبر زیاتوي: «په خواشینۍ سره د مسکو وروستۍ غونډه د دې پر ځای چې باید د افغانستان د ناورین د حل په تړاو جوړه شوې وای، د لویو قدرتونو او په ځانګړې توګه د روسیې او امریکا د ګټو د سیالۍ محور دی.»

د نوموړي په وینا، په داسې حال کې چې میلیونونه افغانان د انساني ژوند له شدیدو محدودیتونو او فقر سره شپې او ورځې تېروي، د امریکا میلیون ډالري اقتصادي مرستې لا هم په غیر مستقیم ډول طالبانو ته رسېږي او همداراز زیاتوي: «روسیه هم د ژيوپولیتیکو سیالیو له امله طالبانو ته امتیازات ورکړي، څو له هغوی څخه د خپلو ګټو په چوکاټ کې استفاده وکړي او په دې منځ کې افغانان تاواني دي.»

اغبر همداراز خبرداری ورکړی، چې افغانستان باید بیا ځلي د بهرنیو قدرتونو د سیالیو او معاملې پر میدان بدل نه‌شي او زیاتوي: «افغانستان تل پاتې سولې، ټولنیز عدالت او داسې دولت ته اړتیا لري، چې د افغانانو په ازادې ارادې سره جوړ شي، نه د بهرنيانو په ارادې او یاهم نظامي لارو.»

نوموړي له ټولو هېوادونو، نړۍوالو سازمانو او د مسکو فارمټ له غړو غوښتي چې د افغان ولس غږ واوري او په تعاملاتو کې د دغه هېواد د خلکو ګټې په پام کې ونیسي.

دا مخالفت په داسې حال کې شوی، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له طالبانو د بګرام هوايي اډې د بېرته سپارلو غوښتنه کړې وه، هغه اډه چې د امریکا په مشرۍ د اېتلافي ځواکونو تر ټولو ستر پوځي مرکز ګڼل کېده.

د مسکو په غونډه کې د ګډون کوونکو هېوادونو استازو د افغانستان د سوکالۍ او پرمختګ پر اړتیاوو پراخ بحثونه وکړل او ټینګار یې وکړ، چې د ترهګرۍ پر ضد ګډې هڅې باید پیاوړې شي. د ګډې اعلامیې له مخې، هېوادونو غوښتنه وکړه چې افغانستان سره د ترهګرۍ د له منځه وړلو او د هغې د رېښو د پرېکولو په برخه کې ملاتړ وشي، څو د دغه هېواد خاوره د ګاونډیو هېوادونو او نړۍ د امنیت لپاره د ګواښ په توګه ونه کارول شي.

اعلامیه کې ویل شوي: «ترهګري نه یوازې د افغانستان، بلکې د ټولې سیمې او نړۍ د امنیت لپاره جدي ګواښ دی.»

په غونډه کې د هند ترڅنګ د روسیې، چین، ایران، قزاقستان، قرغزستان، پاکستان، تاجکستان او ازبکستان استازو ګډون کړی و. ګډونوالو ټینګار وکړ، چې افغانستان باید د سیمه‌ییزې اقتصادي اړیکو برخه شي او د نښلونې په سیمه‌ییز سیستم کې فعاله ونډه ولري.

د هند د پلاوي مشري د دغه هېواد سفیر وینای کمار کوله. هغه وویل، هند د یو خپلواک، باثباته او سوله‌ییز افغانستان ملاتړ کوي او د افغان ولس د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ لپاره ژمن دی.

هغه ریاته کړې: «یو خوندي او باثباته افغانستان نه یوازې د افغانانو په ګټه دی، بلکې د سیمې د مقاومت او د نړۍوال امنیت لپاره هم بنسټیز ارزښت لري.»

د مسکو فارمټ مشورتي غونډې له ۲۰۱۷کال راهیسې د افغانستان د سولې، ثبات او سیمه‌ییزو همکاریو د پیاوړتیا لپاره ترسره کېږي. دا لومړی ځل دی چې د طالبانو استازي په بشپړ ډول د غونډې غړیتوب لري.

په همدې حال کې، د طالبانو او هند اړیکې د ۲۰۲۱کال له اګست وروسته د محدودو تماسونو پر بنسټ روانې دي. هند هڅه کوي، له طالبانو سره د بشري مرستو او اقتصادي همکاریو له لارې اړیکې وساتي، خو لا یې رسمي ډیپلوماتیک شناخت نه دی اعلان کړی.

په دغه غونډه کې د هند په استازیتوب د دې هېواد سفیر وینای کمار زیاته کړه: «هند د افغانستان د خپلواکۍ، سولې، اقتصادي او ټولنیز پرمختګ ملاتړ کوي.»

د طالبانو د حکومت د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د لومړي ځل لپاره د یوه بشپړ غړي په توګه په غونډه کې ګډون وکړ. ګډونوالو د بهرنیو ځواکونو د هر ډول پوځي اډې یا نظامي جوړښت د ځای پر ځای کولو پر ضد خپل مخالفت څرګند کړ او ټینګار یې وکړ، چې افغانستان باید د سیمې او نړۍ لپاره د ګواښ سرچینه نه شي.

د غونډې ګډونوالو پر سیمه‌ییزې همکارۍ، اقتصادي یووالي، د ترهګرۍ پر ضد پر ګډو هڅو او د سولې د ټینګېدو پر عملي ګامونو ټینګار وکړ.

هند له وړاندې هم ویلي، چې غواړي له طالبانو سره د ښو اړیکو ترڅنګ د افغان ولس د بشري او پرمختیايي اړتیاوو په برخه کې هم مرسته وکړي.

د طالبانو او هند اړیکې له ۲۰۲۱کال وروسته د احتیاط او محدودو تماسونو پر بنسټ روانې دي. هند د طالبانو له واکمنېدو وروسته په کابل کې خپل سیاسي حضور بېرته پیل کړ، خو تر اوسه یې رسمي ډیپلوماتيکې اړیکې نه دي اعلان کړې. د هند تمرکز زیاتره د بشري مرستو، روغتیا او زېربنایي همکاریو په برخو کې دي.

په ورته وخت کې، د طالبانو او پاکستان اړیکې له اوږدې مودې راپدېخوا له کړکېچ سره مل دي. که څه هم پاکستان د طالبانو د پخوانیو سیاسي ملاتړ کوونکو له ډلې ګڼل کېږي، خو د دواړو لوریو ترمنځ د سرحدي امنیت، د پاکستان پر ضد بریدونو او د تحریک طالبان پاکستان «ټي ټي پي» د فعالیتونو له امله اړیکې ترینګلې شوې دي.

شنونکي وايي، هند هڅه کوي د سیمې له نورو هېوادونو سره د ګډو همکاریو له لارې د افغانستان په اړه خپل اغېز بیا ورغوي، په داسې حال کې چې طالبان د نړۍوال مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره له ټولو لوریو سره د متوازنو اړیکو د جوړولو هڅه کوي.