ریچار‌‌ډ بېنېټ: د افغانستان د عدالت غوښتنې مزل تاریخي پړاو ته داخل شو

د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) د افغانستان په اړه په مسکو کې د «مسکو مشورتي» اوومه غونډه د امیرخان متقي په ګډون د روسیې، هند، ایران، قزاقستان، چین، قرغیزستان، پاکستان، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان د استازو په حضور سره ترسره شوه.

د مسکو فارمټ برخه والو له طالبانو سره په ترهګرۍ ضد مبارزه کې همکاریو ته تیاری وښود | افغانستان انټرنشنل پښتو

ظاهر اغبر دغې غونډې ته په غبرګون کې په تاجکستان کې د افغانستان د سفارت له لارې د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، د افغانستان د راتلونکې په تړاو خبرې اترې هغه مهال ګټورې کېدای شي، چې محور یې افغان ملت وي، هغه ملت چې د طالبانو د سخت دریځو پالیسیو له امله قرباني دي.

د نوموړي په باور، طالبان هېڅ ملي او نړۍوال مشروعیت نه لري او دوی په افغانستان کې یوه سخت دریځه او د بشري حقونو ښکاره ناقضین دي.

ظاهر اغبر زیاتوي: «په خواشینۍ سره د مسکو وروستۍ غونډه د دې پر ځای چې باید د افغانستان د ناورین د حل په تړاو جوړه شوې وای، د لویو قدرتونو او په ځانګړې توګه د روسیې او امریکا د ګټو د سیالۍ محور دی.»

د نوموړي په وینا، په داسې حال کې چې میلیونونه افغانان د انساني ژوند له شدیدو محدودیتونو او فقر سره شپې او ورځې تېروي، د امریکا میلیون ډالري اقتصادي مرستې لا هم په غیر مستقیم ډول طالبانو ته رسېږي او همداراز زیاتوي: «روسیه هم د ژيوپولیتیکو سیالیو له امله طالبانو ته امتیازات ورکړي، څو له هغوی څخه د خپلو ګټو په چوکاټ کې استفاده وکړي او په دې منځ کې افغانان تاواني دي.»

اغبر همداراز خبرداری ورکړی، چې افغانستان باید بیا ځلي د بهرنیو قدرتونو د سیالیو او معاملې پر میدان بدل نه‌شي او زیاتوي: «افغانستان تل پاتې سولې، ټولنیز عدالت او داسې دولت ته اړتیا لري، چې د افغانانو په ازادې ارادې سره جوړ شي، نه د بهرنيانو په ارادې او یاهم نظامي لارو.»

نوموړي له ټولو هېوادونو، نړۍوالو سازمانو او د مسکو فارمټ له غړو غوښتي چې د افغان ولس غږ واوري او په تعاملاتو کې د دغه هېواد د خلکو ګټې په پام کې ونیسي.

دا مخالفت په داسې حال کې شوی، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له طالبانو د بګرام هوايي اډې د بېرته سپارلو غوښتنه کړې وه، هغه اډه چې د امریکا په مشرۍ د اېتلافي ځواکونو تر ټولو ستر پوځي مرکز ګڼل کېده.

د مسکو په غونډه کې د ګډون کوونکو هېوادونو استازو د افغانستان د سوکالۍ او پرمختګ پر اړتیاوو پراخ بحثونه وکړل او ټینګار یې وکړ، چې د ترهګرۍ پر ضد ګډې هڅې باید پیاوړې شي. د ګډې اعلامیې له مخې، هېوادونو غوښتنه وکړه چې افغانستان سره د ترهګرۍ د له منځه وړلو او د هغې د رېښو د پرېکولو په برخه کې ملاتړ وشي، څو د دغه هېواد خاوره د ګاونډیو هېوادونو او نړۍ د امنیت لپاره د ګواښ په توګه ونه کارول شي.

اعلامیه کې ویل شوي: «ترهګري نه یوازې د افغانستان، بلکې د ټولې سیمې او نړۍ د امنیت لپاره جدي ګواښ دی.»

په غونډه کې د هند ترڅنګ د روسیې، چین، ایران، قزاقستان، قرغزستان، پاکستان، تاجکستان او ازبکستان استازو ګډون کړی و. ګډونوالو ټینګار وکړ، چې افغانستان باید د سیمه‌ییزې اقتصادي اړیکو برخه شي او د نښلونې په سیمه‌ییز سیستم کې فعاله ونډه ولري.

د هند د پلاوي مشري د دغه هېواد سفیر وینای کمار کوله. هغه وویل، هند د یو خپلواک، باثباته او سوله‌ییز افغانستان ملاتړ کوي او د افغان ولس د اقتصادي او ټولنیز پرمختګ لپاره ژمن دی.

هغه ریاته کړې: «یو خوندي او باثباته افغانستان نه یوازې د افغانانو په ګټه دی، بلکې د سیمې د مقاومت او د نړۍوال امنیت لپاره هم بنسټیز ارزښت لري.»

د مسکو فارمټ مشورتي غونډې له ۲۰۱۷کال راهیسې د افغانستان د سولې، ثبات او سیمه‌ییزو همکاریو د پیاوړتیا لپاره ترسره کېږي. دا لومړی ځل دی چې د طالبانو استازي په بشپړ ډول د غونډې غړیتوب لري.

په همدې حال کې، د طالبانو او هند اړیکې د ۲۰۲۱کال له اګست وروسته د محدودو تماسونو پر بنسټ روانې دي. هند هڅه کوي، له طالبانو سره د بشري مرستو او اقتصادي همکاریو له لارې اړیکې وساتي، خو لا یې رسمي ډیپلوماتیک شناخت نه دی اعلان کړی.

په دغه غونډه کې د هند په استازیتوب د دې هېواد سفیر وینای کمار زیاته کړه: «هند د افغانستان د خپلواکۍ، سولې، اقتصادي او ټولنیز پرمختګ ملاتړ کوي.»

د طالبانو د حکومت د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د لومړي ځل لپاره د یوه بشپړ غړي په توګه په غونډه کې ګډون وکړ. ګډونوالو د بهرنیو ځواکونو د هر ډول پوځي اډې یا نظامي جوړښت د ځای پر ځای کولو پر ضد خپل مخالفت څرګند کړ او ټینګار یې وکړ، چې افغانستان باید د سیمې او نړۍ لپاره د ګواښ سرچینه نه شي.

د غونډې ګډونوالو پر سیمه‌ییزې همکارۍ، اقتصادي یووالي، د ترهګرۍ پر ضد پر ګډو هڅو او د سولې د ټینګېدو پر عملي ګامونو ټینګار وکړ.

هند له وړاندې هم ویلي، چې غواړي له طالبانو سره د ښو اړیکو ترڅنګ د افغان ولس د بشري او پرمختیايي اړتیاوو په برخه کې هم مرسته وکړي.

د طالبانو او هند اړیکې له ۲۰۲۱کال وروسته د احتیاط او محدودو تماسونو پر بنسټ روانې دي. هند د طالبانو له واکمنېدو وروسته په کابل کې خپل سیاسي حضور بېرته پیل کړ، خو تر اوسه یې رسمي ډیپلوماتيکې اړیکې نه دي اعلان کړې. د هند تمرکز زیاتره د بشري مرستو، روغتیا او زېربنایي همکاریو په برخو کې دي.

په ورته وخت کې، د طالبانو او پاکستان اړیکې له اوږدې مودې راپدېخوا له کړکېچ سره مل دي. که څه هم پاکستان د طالبانو د پخوانیو سیاسي ملاتړ کوونکو له ډلې ګڼل کېږي، خو د دواړو لوریو ترمنځ د سرحدي امنیت، د پاکستان پر ضد بریدونو او د تحریک طالبان پاکستان «ټي ټي پي» د فعالیتونو له امله اړیکې ترینګلې شوې دي.

شنونکي وايي، هند هڅه کوي د سیمې له نورو هېوادونو سره د ګډو همکاریو له لارې د افغانستان په اړه خپل اغېز بیا ورغوي، په داسې حال کې چې طالبان د نړۍوال مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره له ټولو لوریو سره د متوازنو اړیکو د جوړولو هڅه کوي.

پاکستان په خپل هېواد کې د امنیتي ستونزو پر مهال تل طالبانو ته ګوته نیسي او وايي، چې د «تحریک طالبان پاکستان» غړي د ډيورند کرښې ور اوړي او هلته ترهګریز بریدونه کوي.

د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي صادق خان د سې‌شنبې په ورځ په مسکو کې د «مسکو فارمټ مشورتي» غونډې په څنډه کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت له سرپرست امیرخان متقي سره پر همدې او نورو اقتصادي مسایلو ۹۰ دقیقې خبرې کړې دي.

نوموړي په خپله اېکس پاڼه لیکلي: «په دې کتنه کې دواړو خواوو د ګډو امنیتي اندېښنو د حل، د ټرانزیتي لارو د خوندیتوب او د ناقانونه فعالیتونو پر وړاندې د مبارزې په برخو کې پر دوامداره خبرو اترو او همکاریو ټینګار وکړ.»

صادق خان زیاتوي، په دې کتنه کې دواړو لوریو یو ځل بیا د سیمه ییز اتصال د پیاوړتیا پر اهیمت له ټينګار سربېره هوکړه وکړه، چې د ګمرکي کړنلارو د ساده کولو له لارې د دوه اړخیزې سوداګرۍ او ټرانزیټ د اسانولو لپاره عملي اقدامات وشي.

په دې غونډه کې د سیمې د پراخ اقتصادي ثبات او پرمختګ لپاره د سیمه ییزو سوداګریزو دهلېزونو د امکاناتو پر برابرېدو هم ټينګار وشو.

پاکستان تل پر طالبانو تور پورې کوي، چې د تحریک طالبانو پاکستان غړو ته یې پناه ورکړې او هغوی بیا د ډيورند له فرضي کرښې په اوښتو سره په پاکستان کې ترهګریز بریدونه کوي، خو طالبانو بیا دغه ډول تورونه رد کړي او د پاکستان امنیتي مسایل یې د دغه هېواد کورني مسایل ګڼلي دي.

د انادولو خبري اژانس د راپور له مخې، د افغانستان لپاره د ولسمشر پوتین ځانګړي استازي ضمیر کابلوف دا څرګندونې د سې شنبې په ورځ د «مسکو فارمټ» د اوومې غونډې له ناستې وروسته خبریالانو سره په خبرو کې کړې دي.

کابلوف وویل: «دا په بشپړ ډول له بحث څخه وتلې خبره ده» او یادونه یې وکړه، چې د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف هم د غونډې په پرانیستونکې وینا کې څرګنده کړه، چې مسکو په افغانستان او یا د هغه په ګاونډیو هېوادونو کې د هر ډول درېیم هېواد د پوځي حضور یا اډې کلک مخالفت کوي.

د هغه په وینا، دغه غونډې روښانه کړه چې د سیمې ټول هېوادونه غواړي په افغانستان کې د طالبانو سره په ټولو هغو برخو کې اړیکې پراخې کړي چې د دواړو لوریو د ګډو ګټو سبب ګرځي.

کابلوف زیاته کړه، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي چې په دغه غونډه کې د ګډون لپاره مسکو ته تللی، لاوروف ته ویلي چې طالبان به هېڅ بهرني هېواد ته اجازه ورنه کړي چې په افغانستان کې پوځي اډه جوړ کړي. هغه وویل: «دا پرېکړه د بګرام پوځي اډې په اړه هم صدق کوي.»

تېره میاشت د چین، روسیې، ایران او پاکستان استازو په ګډه اعلان وکړ، چې دوی د امریکا له خوا د بګرام هوایي اډې د بېرته ترلاسه کولو د هڅو مخالفت کوي. دا پرېکړه وروسته له هغه وشوه چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ له طالبانو وغوښتل، چې بګرام هوايي اډه بېرته پنټاګون ته وسپاري، خو طالبانو دا غوښتنه رد کړه.

ټرمپ هغه مهال ګواښ کړی و، که طالبان د بګرام کنټرول پرې نه ږدي نو «بدې پایلې» به ولري. دغه اډه د ۲۰۲۱کال تر اګسټ میاشتې پورې د امریکا د پوځ تر ټولو لوی نظامي مرکز و.

کابلوف دا هم وویل، چې روسیه د امریکا او طالبانو ترمنځ د سفارتونو د بېرته پرانیستلو په اړه د روانو خبرو هرکلی کوي او هیله لري چې نور هېوادونه هم په افغانستان کې خپل ډیپلوماتیک حضور بیا پیل کړي.

د یادولو وړ ده، چې روسیې د ۲۰۲۵کال د جولای په میاشت کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژانده او په دې سره د نړۍ لومړنی هېواد شو، چې د طالبانو د واکمنۍ رسميت یې ومانه.