د کونړ لپاره د طالبانو مرستیال والي عبدالله حقاني وايي، چې د ۳۵مېلیونه افغانیو په ارزښت د کونړ زلزله ځپلو ته د ۵۰ کورونو جوړولو چارې پیل شوې دي. هغه ویلي، چې دغه ۵۰ کورونه به تر راتلونکو دوو میاشتو بشپړ شي او ټول لګښت یې د طالبانو حکومت ورکوي.
هغه زیاته کړې، هر کور به له دوو تر درېیو خونې ولري او په نسبتا اساسي ډول به جوړ شي.
د ایران د تایباد ولسوال حسین جمشیدي وایي، په روان لمریز کال کې تر ۱.۲ مېلیونه ډېر چرګان او چرګوړي افغانستان ته صادر شوي چې دغه اندازه د تېرکال پرتله دوه برابره ده. هغه وایي، د روان کال په لومړۍ نیمايي کې افغانستان ته د ۱۲۰۰ مېلیارډه ریالو په ارزښت چرګان صادر شوي.
نوموړی زیاتوي، چې په دغه موده کې افغانستان ته ۷۷۶زره چرګوړي او ۴۵۷زره هګۍ اچوونکي چرګان هم صادر شوي دي. حسین جمشیدي وویل، افغانستان ته د خوراکي چرګوړو صادرات هم دوه برابره ډېر شوي دي.
هغه وړاندې ویلي، د هګۍ اچوونکو چرګانو په صادراتو کې هم د تېرکال پرتله ۱۲ سلنه زیاتوالی راغلی دی. د جمشیدي په وینا؛ دوغارون افغانستان ته د څارویو او حیواني محصولاتو لپاره یوه ښه دروازه ده؛ ځکه چې ټول حیواني محصولات تر صادرولو وړاندې له روغتیايي پلوه کتل کېږي.
په جمهوریت کې افغانستان د چرګانو زرګونه فارمونه لاره او تر ډېره بریده یې خپله اړتیا پوره کوله؛ خو اوس دغه فارمونه خورا کم شوي دي.
د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي د مسکو فارمټ غونډه کې پر طالبانو نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې په افغانستان کې د پاکستان ضد وسلهوال اوسېږي او باید د هغوی د فعالیتونو مخه ونیول شي.
ډان ورځپاڼې د افغانستان لپاره د پاکستان د ځانګړي استازي په حواله راپور ورکړی، چې باید په سیمه کې د ترهګرۍ پرضد ګډه مبارزه وشي او په افغانستان کې مېشتو بهرنیو ترهګرو ډلو د فعالیت مخه ونیول شي.
محمد صادق دغه څرګندونې پرون د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ غونډه کې کړې دي. هغه تر دې غونډې وروسته پر اېکس پاڼه لیکلي، چې د مسکو فارمټ غونډه کې په افغانستان کې له ترهګرۍ او نشهيي توکو سره پر مبارزې هم ټینګار وشو.
نوموړی زیاتوي: «پاکستان د یوه سولهییز، باثباته او خوندي افغانستان لپاره ژمن دی.» هغه وړاندې کاږي:« ما د مسکو فارمټ په غونډه کې ټینګار وکړ، چې د افغانستان خاوره د پاکستان پر ضد استعمالېږي او باید په افغانستان کې د مېشتو بهرنيو ترهګرو د فعالیت مخه ونیول شي.»
د پاکستان ځانګړي استازي د دغې غونډې په څنډه کې له خپلو ایراني، چينايي او روسي سیالانو سره په جلا، جلا ډول خبرې کړې وې. پاکستان د طالبانو تر دویمې واکمنۍ وروسته په پرلهپسې ډول پر طالبانو دا تور لګوي، چې د دوی مخالفو وسلهوالو ته یې په خپله خاوره کې ځای ورکړی؛ خو افغان شنونکي بیا وايي، چې د پاکستان خاوره له څو لسیزو راهیسې د افغانستان پر ضد کارول کېږي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو ادارې اجرایه کمېټې د کلنۍ غونډې په څنډه کې د ایران د کورنیو چارو مرستیال وزیر د دغه ادارې له کمېشنر فیلیپو ګرانډي سره وکتل. سید محمد بطحایي په دغه لیدنه کې په ایران کې د افغان کډوالو د پراخ حضور او د هغوی پر وضعیت د څار غوښتنه وکړه.
هغه ویلي، چې افغانان د «انساني کرامت او اخلاقي اصولو» په پام کې نیولو سره خپل هېواد ته اېستل کېږي.
په دغه لیدنه کې فیلیپو ګرانډي وویل، چې باید په ایران کې د افغان کډوالو وضعیت ته پام وشي او ایران ته د افغانانو د قانوني تګ راتګ لپاره زمینه برابره شي. هغه د کډوالو په برخه کې د نړۍوالو مرستو د کموالي په اړه اندېښنه وښوده.
نوموړي زیاته کړه:« موږ هڅه کوو، چې نړۍوالې مرستې راغونډې او دغه مرستې عادلانه ووېشو.»
که څه هم ایران د افغان کډوالو د اېستلو پر مهال د هغوی د «انساني کرامت او اخلاقي اصولو» خبره کوي؛ خو له ایران نه را اېستل شوي افغان کډوالو رسنیو ته ویلي، چې د ایران امنيتي چارواکو لهخوا ورسره سپک چلند شوی، نیول شوي، زنداني شوي، شکنجه شوي او ان دا چې قانوني اسناد یې هم څېرې کړل شوي دي.
د اروپا پارلمان د سېشنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) په افغانستان کې د ښځو او نجونو او د دغه هېواد په ختیځ کې د زلزلهځپلو د وضعیت ارزونې کوربه و. د دغه پارلمان یوې غړې هانا نویمن وویل، د نړۍ هغه ژمنه د ماتېدو په حال کې ده، چې ویل به یې افغانستان یوازې نه پرېږدو.
نویمن وویل، طالبان په افغانستان کې جنسیتي تبعیض کوي او باید د بشریت پر وړاندې د جنایت په توګه په رسمیت وپېژندل شي. د هغې په وینا، د افغانستان په ختیځ کې زلزلهځپلې ښځې د خپل جنیست له امله له روغتيايي خدماتو بې برخې دي، ځکه طالبان نارینه مرستندویانو ته اجازه نه ورکوي چې د زلزلهځپلو ښځو لاسنیوی وکړي.
نوموړې زیاتوي: «افغانستان یوازینی هېواد دی چې نجونې یې نهشي کولی زده کړې وکړي او ښځې یې کار وکړي. دا کلتور او کورنیو چارو پورې اړونده نه ده، بلکې جنسیتي تبیعض دی.»
د هغې په وینا، نړۍ ژمنه کړې وه چې افغانستان به یوازې نه پرېږدي، خو نن د افغان ښځو د ستونزمن او له کړاوونو ډک ژوند ته چوپه خوله دي.
د اروپايي پارلمان دغې غړې له طالبانو سره د ځینو اروپايي هېوادونو پر اړیکو هم توندې نیوکې وکړې او زیاته یې کړه: «اروپايي سیاستوالو ته نه ښايي چې په پټه کابل ته سفر وکړي. له طالبانو سره هر ډول اړیکې باید پرې شي او له دغه رژيم سره هر ډول معامله باید رسوا شي.»
هانا نویمن د طالبانو له لوري د انټرنېټ پرې کېدو ته په اشارې سره وویل: «دغې ډلې په قصدي اقدام سره میلیونونه کسان له ټېکنالوژۍ محروم کړي دي.»
جرمني له طالبانو سره له خپل تعامله د دفاع په برخه کې ویلي، له دغې ډلې سره د جرمني اړیکې یوازې تخنیکي او کونسلي چارو پورې محدودې دي او طالبان په رسمیت نه پېژني.
د اروپا د پارلمان ځینو نورو غړو په اوسنیو شرایطو کې له یو شمېر اروپايي هېوادونو د افغان پناه غوښتونکو اېستنه د بشري حقونو ښکاره نقض وباله او همداراز یې له اروپايي ټولنې وغوښتل، چې له ځنډ پرته د افغان پناه غوښتونکو د اېستنې بهیر ودروي او پر ځای یې تر ګواښ لاندې له افغان ښځو او نجونو ملاتړ وکړي.
د روسیې د بهرنیو چارو وزارت وایي، د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان د ټلیفون له لارې د روسیې له ولسمشر ولادیمیر پوتین سره اړیکه نیولې او هغه ته یې د زوکړې د ورځې مبارکي ورکړې ده.
اردوغان د پوتین د زوکړې د ورځې په مناسبت د هغه د روغتیا، بریا او د روسیې د خلکو د سوکالۍ هیله څرګنده کړې ده.
ولادیمیر پوتین د ۱۹۵۲کال د اکټوبر په اوومه نېټه د روسیې په سنپېټرزبورګ ښار کې زېږېدلی او سږکال یې ۷۳مه کلیزه نمانځي.
د روسیې او ترکیې اړیکې له تاریخي، سیاسي او اقتصادي اړخونو څخه تل د سیمې د مهمو اړیکو له جملې ګڼل کېږي. دواړه هېوادونه سره له دې چې په ځینو نړۍوالو مسایلو کې بېلابېل دریځونه لري، خو د انرژۍ، سوداګرۍ، ټرانزیټ، دفاعي صنعت او د سیمې د امنیتي همکاریو په برخو کې پراخ تعاملات لري.
د یادولو وړ ده، چې د دواړو هېوادونو مشران معمولاً د دوه اړخیزو اړیکو، سیمهییز وضعیت او ګډو همکاریو په اړه ټلیفوني خبرې کوي، خو دا ځل د خبرو تمرکز د اردوغان له لوري د پوتین د زېږېدنې د مبارکۍ پیغام و.
د شنونکو په باور، دا اړیکه د دواړو مشرانو تر منځ د شخصي اړیکو او متقابل احترام نښه ده، چې کولی شي د روسیې او ترکیې تر منځ د همکارۍ پر لا پیاوړتیا مثبته اغېزه وکړي.