د نوبل سولې جایزې ګټونکې: د ازادۍ او ډیموکراسۍ په ترلاسه کولو کې پر ټرمپ او نړۍ حساب کوو

د ملګرو ملتونو د روغتیا سازمان ویلي، چې سږکال د دې ورځې په نمانځلو سره غواړي نړۍ ته پیغام ورسوي، چې د هغو خلکو د ذهنې او ټولنیز ملاتړ اړتیا ته پاملرنه وکړي، چې د طبیعي پېښو، جګړو او روغتیايي بېړنیو حالاتو له امله اغېزمن شوي دي.

افغانستان هم د هېوادونو له ډلې ګڼل کېږي، چې ډیری وګړي، یې د جګړو، طبیعي پېښو، کډوالۍ او بیړنیو روغتیايي اسانتیاوو ته د لاسرسي نه لرلو له امله قرباني دي.

که څه هم په افغانستان کې د ذهنې روغتیا په اړه تازه راپور نه دی ورکړل شوی، خو د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې، د کډوالو نړیوال سازمان او په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت له خوا په ۲۰۲۳ کال کې د افغانستان په ۲۲ ولایتونو کې یو څیړنه شوي، چې له مخې د ښځو د ذهنې روغتیا وضعیت د اندیښنې وړ بلل شوی وو.

په دغه څیړنې کې ګڼو ښځو د مرکو پرمهال ویلي، چې له خپګان، بې خوبۍ، د هیلو او هڅو له لاسه ورکولو، ویرې، تاوتریخوالي، ټولنیز یوازیتوب، د ځان وژنې فکرونو او له ټولنې څخه د ګوښه کېدو سره مخ دي.

یادو ادارو په خپله څیړنه کې په افغانستان کې د ښځو د ذهنې روغتیا وضعیت خرابیدو لامل د طالبانو له خوا د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو وضع کول بللي دي.

د روغتیا نړیوال سازمان په تازه راپور کې ویل شوي، چې په نړیواله کچه د طبیعي پېښو، جګړو او روغتیايي بیړنیو حالاتو د بحرانونو له امله له هرو پنځو تنوڅخه یو یې د ذهنې ناروغۍ سره مخ دی.

دغه سازمان د یادو کسانو ملاتړ یوازې بشري همدردي نه، بلکې د ژوند ژغورلو، د زغم پیاوړتیا، د رغېدو او د ټولنو د بیا جوړېدو په برخه کې همکاري اړینه بللي ده.

د روغتیا نړیوال سازمان وايي:« دا اړینه ده چې دولتونه، روغتیايي او ټولنیز بنسټونه، ښوونځي او ټولنیزې ډلې په ګډه کار وکړي، څو د بېړنیو حالاتو له امله اغېزمن شویو کسانو ملاتړ وکړي او د ټولو د ذهنې روغتیا ساتنه یقیني کړي.»

یاد سازمان ویلي، چې په ګډه علمي او ټولنیزو همکاریو باندې پانګونه د خلکو د ذهنې روغتیا د اړتیاوو د پوره کولو ترڅنګ د اوږدمهاله رغېدو او د فردي او ټولنیز ثبات د بیا تینګښت سبب هم ګرځي.

د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کړی، چې د ذهنې روغتیا په برخه کې هڅې دې څو برابره شي او یو داسې نړۍ رامنځته شي چې پکې د ذهنې روغتیا د هر انسان د اساسي حق په توګه خوندي او د ټولو د لاسرسي وړ وي.

د پاکستان د پوځ ویاند د یاد هېواد د استخباراتي ادارې (ای‌ایس‌ای) د پخواني مشر جنرال فیض حمید د قضيي په اړه وویل، چې د پاکستان پوځ د اوازې یا تورونو پر اساس نه، بلکې د حقایقو پربنسټ عمل کوي.

نوموړي زیاته کړه:«د پوځ اړیکه له دولت سره شخصي یا سیاسي نه وي، بلکي رسمي وي. که څوک دا اړیکې ته شخصي یا سیاسي بڼه ورکړي، نو بیا به یې د حساب ورکولو وخت هم راځي. پرېکړې د دولت له خوا کېږي، موږ یوازې خپل نظر او مشوره ورکوو، خو د هېڅ سیاسي ډلې ملاتړ نه کوو.»

د پاکستان د پوځ ویاند جنرال احمد شریف چودري وايي، د جنرال فیض حمید د نظامي محکمې له لارې محاکمه کېږي او هغه ته د بشپړې دفاع حق ورکړل شوی دی.

چودري زیاته کړه:«د یوه جنرال د نظامي محاکمه کېدو یو علت دا هم دی، چې که څوک رسمي اړیکې شخصي یا سیاسي کړي، نو د ځواب ویلو مسوولیت یې هم باید پر غاړه واخلي. موږ نه غواړو چې څوک دې پوځ د خپل سیاست برخه وګرځوي. موږ ټولو سیاسي ګوندونو ته درناوی لرو.»

د پاکستان د استخباراتي ادارې پخوانی مشر جنرال فیض حمید د دغه هېواد د پوځ د اصولو خلاف د حکومتي رازونو د افشا، له موقف څخه ناوړه ګټه اخېستنه، د دولتي وسایلو ناقانونه استفادې او د عمران خان په مشرۍ د تحریک انصاف ګوند په ګټه سیاسي فعالیتونه باندې تورن شوی.

د نوبل کمېټې ویلي، ماچادو له سختو فشارونو، ګواښونو او سیاسي بندیزونو سره- سره، د وینزویلا د خلکو د ازادۍ او مدني حقونو لپاره خپل غږ نه دی چوپ کړی.

ماریا کورینا ماچادو د ۱۹۶۷ کال د اکتوبر په ۷مه د وینزویلا په پلازمېنه کاراکاس کې زېږېدلې ده.

هغه د صنعتونو انجینره ده او پلار یې د فولادو په صنعت کې یو پېژندل شوی سوداګر و.

ماچادو د ۲۰۲۳ کال د اپوزیسیون په مقدماتي ټاکنو کې په څرګند اکثریت رایو بریالۍ شوه او زرګونه خلک یې د انتخاباتي غونډو برخه وال وو، خو د عامه دندو د ترسره کولو له بندیز وروسته هغې ته د ۲۰۲۴ کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د ګډون اجازه ورنه کړل شوه او د نيکولاس مادورو پر ضد د سیالۍ پر مهال نه وه.

د هېواد انتخاباتي کمېسیون او سترې محکمې مادورو بریالی اعلان کړ، خو د رایو رسمي شمېر یې هېڅکله نه دی خپور کړی. ماچادو د مادورو د لوړې پرمهال په یوې مظاهره کې راڅرګنده شوه، ونیول شوه او بیا خوشې کړای شوه.

هغې په ۲۰۰۲ کال کې د خپلې کورنۍ د فولادو له فابریکې سره موازي د «سوماته» په نوم د رایو د څارنې یوه ټولنه تاسیس کړه، چې وروسته د اپوزیسیون مهم سیاسي ځواک وګرځېده.

د ۲۰۱۲ کال په ټاکنو کې، ماچادو د اپوزیسیون له لوري د ولسمشرۍ لپاره نومانده شوه، خو سیالي یې د هنریک کاپریلس په ګټه پای ته ورسېده.

په ۲۰۲۳ کال کې هغې بیا د ولسمشرۍ لپاره نوې مبارزه پیل کړه، دا ځل په خورا محدودو سرچینو، خو د ولسي ملاتړ له پراختیا سره یې په مقدماتي ټاکنو کې تر دوو میلیونو ډېرې رایې خپلې کړې.

له هغې وروسته چې د حکومت د بندیز له کبله نوموړې له سیالۍ پاتې شوه، د هغې ډلې نوماندي یوه پخواني ډېپلوماټ او استاد اډمونډو ګونزالیز ته وسپارله، چې اوس په مادرید کې په تبعید کې ژوند کوي.

ګونزالیز په یوه ویډیو کې چې په ټولنیزو شبکو خپره شوې، له ماچادو سره د هغې د جایزې د ګټلو په لړ کې خبرې کوي. ماچادو په ویډیو کې وايي:«زه لاهم په شاک کې یم، باور مې نه راځي... اوه خدایه!»

ماریا کورینا ماچادو د ازاد اقتصاد او خصوصي سکټور د پیاوړتیا ملاتړې ده.

هغې د دولتي شرکتونو لکه د وینزویلا د ملي تېلو شرکت د خصوصي کولو غوښتنه کړې او د بېوزلو د ملاتړ لپاره د ټولنیزو پروګرامونو جوړولو پلوې ده.

د اسراییل رسنیو له خوا خپاره شوي د مصر په شرم‌الشیخ کې د غزې د سولې لپاره د لاسلیک شوي تړون انځور ښيي چې: ۷۲ساعته اوربند پلان شوی دی.

په دې موده کې به د اسراییل هوايي او توپچي بریدونه او د بې‌پیلوټه الوتکو د استخباراتي الوتنو فعالیتونه په هغو سیمو کې چې خالي شوي ودرول شي.

د تړون له مخې ټول ژوندي اسراییلي یرغمل شوي کسان او د مړو جسدونه به د اسراییلي پوځ له وتلو وروسته په ۷۲ ساعتونو کې وسپارل شي.

په بدل کې اسراییل به په ورته وخت کې فلسطیني بندیان خوشې کړي.

د تړون له مخې د بشري مرستو بشپړ استول به وروسته له لاسلیک سمدلاسه پیل شي.

د اسرایيلي رسنیو په وینا، د اسراییل د کابینې په ناسته کې د کورني امنیت وزیر د ټرمپ له استازو سره د سولې تړون د موادو په اړه، په ځانګړي ډول د فلسطیني بندیانو خوشې کولو اړوند بحث کړی دی.

د هندي رسنيو د پنجشنبې په ورځ په خپلو راپورونو کې لیکلي چې نوی ډیلی غواړي له طالبانو سره د سوداګرۍ، بشرپاله مرستو، روغتيا او سيمه‌ييز امنيت په برخو کې تعامل پراخ کړي.

د راپورونو له مخې، اميرخان متقي به په دې سفر کې د هند د ملي امنيت له سلاکار سره هم وګوري، او د دې کتنې يو مهم بحث به د طالبانو ژمنې وي چې له افغانستان څخه د ترهګرۍ د ګواښ مخه ونیسي.

متقي نن پنجشنبه هند ته ورسېد، د هغه د سفر موخه د « نوي ډیلي سره د اقتصادي اړیکو پياوړتیا» بلل شوې ده. دا د طالبانو له بيا واکمنېدو وروسته (د ۲۰۲۱کال د اګست له مياشتې راپدېخوا) هند ته د اميرخان متقي لومړنی رسمي سفر دی.

د ټايمز اف انډيا ورځپاڼې په ليکنه راغلي، دا سفر د طالبانو هڅې ښيي چې غواړي له سيمه‌ييزو قدرتونو سره تعامل زيات کړي څو د خپل حکومت د رسميت پېژندلو لپاره زمينه برابره کړي.

د هند د بهرنيو چارو وزارت وياند«رندیر جیسوال»پر اېکس خواله رسنۍليکلي:«موږ د ښاغلي متقي سره د دوه‌اړخيزو اړیکو او سيمه‌ييزو مسايلو په اړه معنا لرونکو خبرو اترو ته ليوالتيا لرو».

بلخوا انډيا اېکسپرس ورځپاڼې راپور ورکړی چې د هند د بهرنيو چارو وزارت لا هم په دې بحث کوي چې ايا د متقي او جېشنکر د رسمي کتنې پر مهال به د طالبانو بيرغ د هند تر څنګ ځای پر ځای شي که نه.

هند، سره له دې چې په نوي ډیلي کې یې د افغانستان سفارت د طالبانو استازو ته سپارلی، خو تر اوسه يې اجازه نه ده ورکړې چې د افغانستان پر رسمي سفارت د طالبانو بيرغ ورپوي.

دغه سفر په داسې حال کې ترسره کېږي چې د طالبانو او د پاکستان ترمنځ اړيکې له اوږدې مودې راهيسې ترینګلې دي، او هند غواړي له دې وضعیت څخه په سيمه‌ييزه کچه د خپلو سياسي او امنيتي موخو لپاره ګټه واخلي.