د پاکستان پولیسو په پنجاب ایالت کې د تحریک لبیک ډلې ۲۵۰۰ کسان نیولي دي. پولیس وايي، عملیات یې د یادې ډلې پر وړاندې له هغې وروسته پیل کړل چې دوی د لاریونونو پرمهال عامه نظم ګډوډ کړ.
د پولیسو د معلوماتو له مخې؛ د تحریک لبیک پاکستان د لاریونونو پرمهال یو پولیس وژل شوی او ۲۵۰ نور ټپیان دي. د پنجاب پولیس وايي، چې د تحریک لبیک پاکستان پر مذهبي ډلې د عامه نظم د ګډوډولو ۷۶ قضیې ثبت شوې دي.
د طالبانو د رییسالوزرا د دفتر لهخوا په خپره شوې خبرپاڼه کې ویل شوي، چې د اروپايي ټولنې ځانګړی استازی ژیل برتران د یوه پلاوي په مشرۍ کابل ته راغلی او د رییسالوزرا له اداري مرستیال عبدالسلام حنفي سره یې لیدنه او خبرې اترې کړې دي.
د طالبانو د خبرپاڼې له مخې، د اروپايي ټولنې استازي د طالبانو ځینې اقدامات لکه د نشهيي توکو پر ضد مبارزه، امنیت او د بېرته راستانه شویو کډوالو مدیریت د دې ډلې د لاسته راوړنو په توګه یاد کړي دي.
د اروپايي ټولنې یاد ځانګړي استازي په دې لیدنه کې همدارنګه د بېرته راستانه شویو افغانانو د مرستې او همکارۍ لپاره د چمتووالي اعلان کړی دی.
د طالبانو د یاست الوزرا اداري مرستیال عبدالسلام حنفي د اروپايي ټولنې له مرستو مننه کړې او ویلي یې دي، چې طالبان غواړي له سیمهییزو او له سیمې هاخوا هېوادونو سره متوازنې، پر درناوي ولاړې، له مداخلې پاکې او اقتصاد محورې اړیکې ولري.
هغه زیاته کړې، له نړۍوالو هم ورته اړیکې غواړي چې د افغانستان د ثبات او اقتصادي ودې ملاتړ وکړي.
ژیل برتران تازه د اروپايي ټولنې د ځانګړي استازي په توګه ټاکل شوی او دا یې کابل ته لومړنی سفر دی.
نوموړی د توماس نیکلسون ځای ناستی ټاکل شوی، نیکلسون د طالبانو د بیا واکمنېدو وروسته د اروپايي ټولنې د استازي په توګه دنده پر غاړه لرله.
د امریکا ولسمشر وایي، که حماس د اوربند تړون ته ژمن پاتې نه شي، نو اسراییل به د ده په دستور بیا ځلې په غزه کې جګړه پيل کړي. هغه له سياېناېن سره په خبرو کې د دې پوښتنې په ځواب کې چې که حماس له بېوسلې کېدو ډډه وکړي څه به وشي، وویل: «اسراییل به سمدلاسي زما په ویلو جګړه پیل کړي.»
ټرمپ زیاته کړه، چې تر اوسه یې اسراییلي ځواکونو او د نتنیاهو حکومت کنټرول کړی دی. هغه دا هم وویل، چې د ۲۰ یرغمل شویو کسانو ژوندي ژغورل یو «مهم ګام» و.
د امریکا ولسمشر یو ځل بیا ټینګار وکړ، چې د هغه د ۲۰ ماده ییز پلان پړاوونه شامل دي، چې لومړی پړاو اوربند او د یرغمل شویو کسانو تبادله پلي شوې؛ خو دویم پړاو د جګړې وروسته مدیریت او بې وسلې کولو لاهم نیمګړی دی.
هغه خبرداری ورکړ، چې حماس باید بې وسلې شي که نه «موږ به یې بې وسلې کړو.»
نوموړي زیاته کړه، چې اوس «حماس د تاوتریخوالي کوونکو ډلو تصفیه پیل کړې ده.»
ټرمپ د هغو راپورونو په اړه هم خبرې وکړې، چې ګواکې حماس ملکي خلک اعدام کړي دي.
هغه وویل: «زه د دې په اړه څېړنه کوم. ژر به معلومه شي. ښايي نورې ډلې یا عناصر هم پکې لاس ولري.»
د امریکا ولسمشر همداراز د اوږدمهاله سولې لپاره هیله څرګنده کړه او ویې ویل، چې ۵۹ هېوادونه په دغه توافق کې شامل دي او ځینې نور هېوادونه هم غواړي چې د «ابراهیم توافقونو» سره یو ځای شي.
ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې په افغانستان، کانګو، هایټي، سومالیا، سوېلي سوډان او سوډان کې شاوخوا ۱۴ میلیونه خلک د نړۍ د بشردوستانه مرستو د کمېدو له امله د شدیدې لوږې له ګواښ سره مخ دي. د دوی په خبره، د مرستو کمول د لوږې پر وړاندې د مبارزې لاسته راوړنې له ګواښ سره مخ کوي.
د خوړو نړۍوال پروګرام د چهارشنبې په ورځ اعلان وکړ، امریکا چې د دې ادارې تر ټولو لوی مالي ملاتړی دی، د ډونالد ټرمپ د ولسمشرۍ پر مهال یې خپلې بهرنۍ مرستې سختې راکمې کړې.
نورو لویو هېوادونو هم خپلې بشري او پرمختیایي مرستې کمې کړې دي یا یې د کمولو پلان لري.
یاد سازمان زیاتوي: «زموږ بودیجه به په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۴۰ سلنه راکمه شي، چې د ۲۰۲۴ کال له ۱۰ میلیارد ډالرو څخه ۶.۴ میلیار ډالرو ته ورسېږي. دا حالت زموږ د مرستې رسولو وړتیا ډېره محدوده کړې.»
سازمان خبرداری ورکړی، چې د نړۍوالو مرستو کمښت ممکن ۱۳.۷ میلیونه کسان د «بېړنۍ لوږې» سره مخ کړي چې دا پړاو یوازې له قحطۍ یوه درجه لرې ده.
د خوړو د نړۍوال پروګرام مشره سینډي مکین وايي: «د اړتیاوو او زموږ د مالي توان ترمنځ واټن هېڅکله دومره نه و. که مرسته ونه شي، نو د لوږې پر وړاندي د څو لسیزو پرمختګونه به له منځه ولاړ شي.»
هغې زیاته کړه: «دا ستونزه یوازې هغو هېوادونو پورې محدود نه دی چې له ناورین سره مخ دي. د ساحل په سیمه کې چېرې چې ۵۰۰ زره کسان نور د خوړو له مرستو بې برخې شوي وو که ملاتړ ونه شي، ښايي دا لاسته راوړنه له لاسه ورکړو. موږ باید د شا تګ مخه ونیسو.»
تر دې وړاندې ملګرو ملتونو ویلي وو، چې شاوخوا ۲۳ میلیونه کسان په افغانستان کې له بېوزلۍ او لوږې سره مبارزه کوي او نړۍوالو مرستو ته اړتیا لري.
امریکا ویلي، د دې له امله چې له طالبانو سره د مرستو د لاس رسي په اړه اندېښنه لري، افغانستان ته یې خپلې مرستې بندې کړې دي.
طبیعي پېښو لکه د ختیځ افغانستان وروستۍ زلزله، سېلابونه، وچکالي او د فقر د له منځه وړلو لپاره د پروګرامونو نشتوالی د دې لامل شوي، چې افغانستان له یوه سخت بشري حالت سره مخ شي.
د کوېټې، کراچۍ، لاهور او اسلام اباد پولیسو ویلي چې په یادو سیمو کې د مېشتو غیرقانوني افغان کډوالو د ایستلو عملیات یې پیل کړي دي. له کوېټې او کراچۍ څخه دوو افغان کډوالو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې پولیسو ورسره خشن برخورد پیل کړی دی.
په کراچۍ کې د پولیسو یو مشر اې ار وای تلویزوني شبکې ته ویلي چې سپر لویې لارې ته څېرمه پراته نېږدې لویه برخه افغانان یې ایستلي او کورونه یې نړولي دي.
نوموړی زیاتوي چې نېږدې ۳۰ زره نورو افغان کډوالو ته یې درې ورځې وخت ورکړی څو له سیمې ووځي.
په ورته وخت کې له لاهور او اسلام اباد څخه یو شمېر افغان کډوالو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې نن غرمه مهال په بېلابېلو لارو او کوڅو کې پاکستاني پولیس افغان کډوال نیسي.
بل خوا له کوېټې څخه افغان کډوال حاجي امین ویلي چې پاکستاني پولیس د افغان کډوالو پر کورونو ګرځي او کډوال په زور له کورونو وباسي.
په پاکستان کې د افغان کډوالو د ایستلو عملیات وروسته له هغې زیات شوي چې د طالبانو او پاکستاني ځواکونو تر منځ د ډېورنډ کرښې په اوږدو کې جګړه زیاته شوې ده.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ یو ځل بیا پوځي ترینګلتیا لوړه شوې ده. د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډېورند پر پوله له څو کلونو راهیسې وختپهوخت د ډزو، هوایي بریدونو او لفظي جګړو پېښې لیدل کېږي، خو د روانو دوو اونیو بریدونه د پاکستان له خوا د نړۍوالو اصولو له مخې سرغړونه ګڼل کېږي.
له پاکستان څخه د افغانستان پر لوري هوایي او ځمکنی برید یوازې یو سیمهیز سیاسي عمل نه دی، بلکې دا د نړۍوال قانون، د هېوادونو د حاکمیت او د ملګرو ملتونو د منشور ښکاره نقض دی.
د حاکمیت اصل او د نړۍوال قانون بنسټ
په نړۍوالو اړیکو کې تر ټولو مهم اصل د دولتونو حاکمیت (Sovereignty) دی. دا اصل د دې معنا لري چې هر هېواد او په هېواد کې حاکمه ډله یا نظام د خپلې خاورې، هوا او سیاسي پرېکړو په اړه بشپړ واک لري. د ملګرو ملتونو د منشور د دویمې مادې په څلورمې فقره کې راغلي:
«ټول هېوادونه باید د بل هېواد د ځمکنۍ بشپړتیا یا سیاسي خپلواکۍ پر ضد له هر ډول زور کارولو ډډه وکړي.»
پاکستان د افغانستان د هوايي حریم نقض کړی، نو په دې توګه یې د دې بنسټیز اصل څخه ښکاره سرغړونه کړې ده. د بل هېواد پر خاوره یا فضا برید د یو هېواد د حاکمیت او سیاسي استقلال سپکاوی ګڼل کېږي.
د شیکاګو کنوانسیون او د هوايي فضا حاکمیت
د ۱۹۴۴م کال د شیکاګو نړۍوال کنوانسیون (Chicago Convention on International Civil Aviation) په لومړۍ ماده کې صراحتاً راغلي:
«هر دولت د خپل خاورې پورته په هوايي فضا کې بشپړ او ځانګړی حاکمیت لري.»
نو که پاکستان د افغانستان په هوايي فضا کې بې اجازې عملیات کوي، دا د دې تړون ښکاره نقض دی. د ملګرو ملتونو د قانون له مخې، هېڅ هېواد د بل هېواد په فضا کې بې اجازې عملیات نه شي کولای، حتا که د ترهګرۍ ادعا هم مطرح کړي، باید د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته مراجعه وکړي.
د زور کارولو بندیز او د ځاندفاع استثنا
د ملګرو ملتونو د منشور د ۲مې مادې له مخې، د زور کارول یوازې په دوو حالاتو کې جواز لري:
۱. که د ملګرو ملتونو امنیت شورا اجازه ورکړي.
۲. که یو هېواد د ځان دفاع په حالت کې وي.
پاکستان نه د امنیت شورا اجازه لري او نه یې د ځان د دفاع قانوني دلیل وړاندې کړی دی. د «ترهګرو د ځپلو» په نوم د بل هېواد پر خاوره برید د نړۍوال قانون له مخې د ځاندفاع په تعریف کې نه راځي، بلکې دا تجاوز (Aggression) بلل کېږي، یو جرم چې نړۍواله محکمه یې د محاکمې وړ بولي.
د دوهګوني چلند ستونزه
پاکستان پخپله څو ځله د هند د هوايي بریدونو پر ضد شکایت کړی او هغه یې د نړۍوال قانون خلاف بللي، خو اوس هماغه کار په افغانستان کې تکراروي. دا دوهګونی معیار نه یوازې د نړۍوال قانون پر اصولو سیوری اچوي، بلکې د پاکستان د رسمي دریځ صداقت هم تر پوښتنې لاندې راولي.
یو هېواد نه شي کولای د نړۍوال قانون اصول یوازې هغه وخت ومني چې د ده په ګټه وي او هغه وخت یې رد کړي چې د ده له کړنو سره تضاد ولري.
د بریدونو سیاسي هدفونه
که څه هم پاکستان د خپلو بریدونو دلیل د "ترهګرو ځپنه" بولي، خو حقیقت دا دی چې دغه اقدام ژور سیاسي پیغام لري.
اسلاماباد غواړي د افغانستان پر واکمنو طالبانو فشار زیات کړي، څو هغوی د پاکستان د امنیتي غوښتنو تابع پاتې شي.
له بلې خوا، د پاکستان پوځ غواړي د کورنیو فشارونو او اقتصادي بحرانونو څخه د خلکو پام د "بهرني خطر" په لور واړوي. دا هغه تاکتیک دی چې پوځ په تېرو څو لسیزو کې د خپلو ناکامیو د پټولو لپاره کارولی.
د افغانستان قانوني حق
که څه هم په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصیر فایق ویلي چې دی به د پاکستان د بریدونو په تړاو د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته شکایت وکړي، خو افغانستان کولای شي دا موضوع په څو لارو تعقیب کړي:
که څه هم د طالبانو حکومت په نړۍواله کچه رسمیت نه لري، خو د افغانستان د خاورې پر ضد هر برید د افغانانو پر شریکه خاوره برید ګڼل کېږي، نه د یوې ډلې پر ضد اقدام.
په لنډ ډول یې که ووایو، پاکستان د افغانستان پر حاکمیت برید کړی، د نړۍوال قانون بنسټیز اصول یې مات کړي او د سیمې د ثبات لپاره یې یو نوی خطر رامنځته کړی دی. دا ډول کړنې نه یوازې نړۍوال مشروعیت له منځه وړي، بلکې د پاکستان د بهرني سیاست د بحران او د پوځ د بېمسوولیته ستراتیژۍ څرګندونه هم کوي.
افغانستان باید دا قضیه نړۍوالو بنسټونو ته ورسوي، څو دا پیغام ورکړي چې د یوه هېواد پر خاورې برید هېڅکله د «ترهګرۍ ضد عملیاتو» په نوم نه شي توجیه کېدی.