تر رومیانو وروسته؛ پاکستان کې پیاز هم دوه چنده قیمته شوي

هغه له جیو نیوز سره په مرکه کې ویلي، د پاکستان لوی درستیز عاصم منیر له هغه دریځ سره همغږی دی چې ګوندې طالبانو سره دې د خبرو له لارې مسایل حل شي. نوموړي زیاته کړې، تر څو چې طالبان په بشپړه توګه راضي نه‌شي؛ نو مذکرات کومې پایلې ته نه رسېږي. هغه وایي، طالبانو ته باید یو دوه ځله نور هم د خبرو فرصت ورکړل شي.

طالبانو او پاکستان څو اونۍ وړاندې پر ډیورنډ کرښه تر سختو جګړو وروسته بالاخره په دوحه کې د اوربند تړون وکړ او له هغې وروسته یې روانه اونۍ په استانبول کې مذاکرات پیل کړل. که څه هم دغه مذکرات بې‌پایلې پای ته رسېدلي؛ خو منځګړي هېوادونه قطر او ترکیه هڅه کوي، چې بیا یې پیل کړي.

اسلام‌اباد په استانبول کې د طالبانو له پلاوي غوښتي و، چې طالبان دې د ټي‌ټي‌پي پر وړاندې عملیات پیل کړي او هغه یوه ترهګره ډله اعلان کړي؛ خو ویل کېږي طالبانو له دې چارې انکار کړی.

بلخوا طالب پلاوي بیا له پاکستاني لوري په یوې لیکلې مسوده کې غوښتي، چې د داعش وسله‌والې ډلې مرکزونه په پاکستان کې دي او د دوی پر ضد کارول کېږي؛ نو پاکستان دې هم تضمین ورکړي چې خاوره به یې د افغانستان پر ضد نه کارول کېږي.

لا هم روښانه نه‌ده، چې دغه ځنډېدلي مذاکرات به بیا کله پیل شي او هم‌مهاله وېره شته چې ښايي د دواړو لوریو ترمنځ بیا جګړه‌ییز کړکېچ رامنځته شي.

د نوموړي په وینا، بهرني وګړي چې پوه شول ایران له بې‌اسناده کډوالو سره ستونزې لري او ورته د استوګنې شرایط نور مناسب نه‌دي؛ نو په خپله خوښه یې له دغه هېواده وتل پیل کړل. نوموړی داسې مهال دغه خبره کوي، چې ایراني پولیسو او ځواکونو افغانان په جبري توګه له خپل هېواده اېستلي او دغه لړۍ لا هم دوام لري. ډېری اېستل شویو افغانانو نیوکه کړې، چې پولیسو شکنجه کړي، لوټلي او ان زنداني کړي هم دي.

دغه چارواکي همدا راز زیاته کړې، چې ایران له افغانستان سره پر پوله د سپاه پاسدارانو ځواکونو تر ۲۰۰کېلو مېټرو پورې دېوال بشپړ کړی دی. هغه وایي، پر یاده پوله د دېوال جوړېدو لومړنۍ چارې بشپړې شوې او دغه بهیر لا نور د چټکتیا په حال کې دی.

جمشیدیان وویل: «هیله لرو، چې په راتلونکو کلونو کې د ختیځو پولو د بشپړ بندېدو پروسه هم بشپړه شي؛ څو د ناقانونه تګ راتګ مخه ونیول شي.»

هغه همداراز څرګنده کړه، چې د سرحدي دیوال جوړونې لپاره کارېدونکي ځینې وسایل او تجهیزات زاړه شوي او اوس یې د نوي کولو پر پلان کار روان دی. نوموړی وایي، د دغه امکانات برابرول د بودجې سره هم تړلي دي. د ایران د کورنیو چارو وزارت د امنیتي مرستیال په خبره؛ که اړینه بودجه برابره شي، نو د دېوال جوړونې چارې به په نږدې راتلونکي کې په پوره ځواک سره پر مخ ولاړې شي.

له ایران ور هاخوا د‌ طالبانو په روانه واکمنۍ کې پاکستان هم هغه هېواد دی، چې د روان کال له پیله یې نږدې ۵۰۰زره افغانان خپل هېواد ته ستانه کړي او دغه لړۍ تر نن ورځې هم په چټکۍ روانه ده. له طالبانو سره پر ډیورنډ کرښه د پاکستان رامنځته شوي کړکېچ پر مهال په وار، وار اسلام‌اباد خبرداری ورکړی، چې نور ورته په خپل هېواد کې د افغان کډوالو حضور د منلو نه‌دی.

هاخوا افغانستان هم له تېرو څه باندې څلورو کلونو راهیسې له سخت اقتصادي کړکېچ، فقر، بې‌ثباتۍ او سیاسي ناورین سره مخ دی. ملګرو ملتونو او د کډوالو د ملاتړ یو شمېر سازمانونو اندېښنه څرګنده کړې، چې د کډوالو ستنېدو لړۍ په هېواد کې بشري ناورین لا پراخ کړی او که دغه لړۍ دوام وکړي؛ نو د لوږې کچه به هم ورسره پراخه شي.

طالبان که څه هم بېرته ستنېدونکو ته د خدمتونو د وړاندې کولو دعوې کوي؛ خو پرې نیوکې دي چې مدیریت او مرستو رسولو کې پاتې راغلي. د تازه ستنو شویو افغانانو پر وړاندې بې‌روزګاري، د سرپناوو نشتوالی، د نجونو پر زده‌کړو محدودیتونه او اقتصادي ستونزې تر ټولو لویې ننګوونې دي.

نوموړې له یوه څېړنیز بنسټ سره په دې وروستیو کې د افغان ښځو پر وضعیت تحقیق کړی، چې په‌کې د ۱۴ولایتونو څخه له ۶۰۰ ښځو او ۱۰۰نارینه‌وو سره مرکې شوې دي. دغې څېړنې په ډاګه کړې، چې طالبانو نه یوازې ښځې له خپلو ازادیو بې‌برخې کړې؛ بلکې د امربالمعروف قانون له کبله یې د محدودیتونو لړۍ تر کورونو هم ور رسېدلې دي.

نرګس نهان له یوې ویب پاڼې سره په مرکه کې وویل، چې طالبان له لوستو او باخبره ښځو څخه سخته وېره لري. هغه وایي، دا یوازینۍ طبقه ده چې د طالبانو سختدریځه تګلارو ته نه تسلیمېږي. د نوموړې په خبره: «طالبان له ښځو وېرېږي، ځکه که یو حق ورکړل شي؛ نو خپل دویم او درېیم حق هم ترې غواړي. د طالبانو لپاره د ښځو چوپ ساتل د واک د ساتلو په مانا ده.»

د نسکور شوي جمهوري نظام د دغې مخکېنۍ وزیرې په وینا، د ښځو ځپل یوازې مذهبي یا کلتوري کار نه‌دی؛ بلکې دغه اقدامات د طالبانو د سیاسي سټراټېژۍ برخه دي، څو خپل واک ټینګ وساتي او هر خپلواک ټولنیز ځواک له‌منځه یوسي.

نوموړې زیاتوي، طالبانو د وېرې او ډار په خپرولو داسې چاپېریال رامنځته کړی چې خلک خپله په‌کې د ښځو د څار او ځپلو وسیله ګرځېدلي دي. نهان د طالبانو پر دیني مدرسو هم نیوکه کړې او دا یې د سختدریځۍ د دوام لپاره په راتلونکي کې یو لوی ګواښ بللی دی.

د هغې په خبره: «اوس له درې مېلیونه ډېر هلکان د طالبانو په دیني مدرسو کې زده‌کړې کوي. دا داسې بم دی، چې یو وخت به حتمي چوي. داسې نسل روزل کېږي، چې نه یوازې ښځې بلکې ټوله نړۍ به دښمنه ګڼي.» د مخکېنۍ افغان کابینې دغې پخوانۍ غړې نیوکه کړې، چې د ملګرو ملتونو او لوېدیځو هېوادونو له لوري طالبانو سره ترسره کېدونکی چلند بې‌اغېزې دی او نړۍوال احتیاطي تعاملات هم د طالبانو په ګټه تمام شوي دي.

نرګس نهان وایي: «هیڅ ناسته او عکس باید داسې یو رژیم ته مشروعیت ور نه‌کړي، چې نیمه ټولنه یې له ژوند څخه حذف کړې ده. تعامل باید د ریښتیني بدلون پر بنسټ وي، نه د سیاسي مصلحت پر اساس.» د نوموړې په وینا؛ له دې ټولو ستونزو، بندیزونو او محدودیتونو سره سره افغان نجونو او مېرمنو خپله مبارزه روانه ساتلې او په خپلو کورونو کې پټې زده‌کړې، کوچني اقتصادي کاروبارونه او ټولنیز بحثونه کوي.

د جمهوري نظام یادې پخوانۍ چارواکې همداراز له ګاونډیو هېوادونو غوښتنه کړې، چې د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ دې تر هغې ودروي؛ څو کابل د یو مشروع او عادلانه نظام څښتن شي. هغه باور لري، چې د کډوالو بېرته ستنېدنه د هغوی ژوند له ګواښ سره مخ کولای شي.

هغې د هغو ګاونډیو او لوېدیځو هېوادونو پر کړنو هم نیوکه وکړه، چې افغان کډوال بېرته استوي او ویې ویل:« تر هغه چې دغه اوسنی نظام پر ځای وي، نه امنیت شته او نه د بېرته ستنېدو هیله.» د هغې په باور، د کډوالو بېرته ستنول هغوی له مستقیم ګواښ سره مخ کوي.

پولیسو خبرداری ورکړی، هیڅوک حق نه‌لري چې په پنجاب کې افغانانو ته کورونه، هټۍ او وسایط په کرایه ورکړي. په خبرپاڼه کې راغلي، چې د سرغړونې په صورت کې به پاکستاني وګړي له قانوني او جدي چلند سره مخ وشي.

په ورته وخت کې په اسلام‌اباد کې هم مېشت یوشمېر افغانان وايي، چې د کورونو د پرېښودو خبرداری ورکړل شوی دی. یو افغان چې نه غواړي نوم یې په راپور کې یاد شي وايي، د کور څښتن ورته ویلي چې که تر درېیو ورځو کور خوشې نه‌کړي؛ نو په زور به یې له کوره وباسي.

په ورته وخت کې د پاکستان د پنجاب ایالت سر وزیرې مریم نواز ویلي، له بې‌اسناده افغان کډوالو سره د کاروبار کوونکو کسانو سره به «قانوني چلند» وشي. نوموړې له ځايي خلکو غوښتي، چې افغانانو ته کور او یا هټۍ په کرایه ورنه کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې ملګرو ملتونو د چهارشنبې په ورځ (د لړم ۷مه) د ستنېدونکو افغانانو د شمېر او د افغانستان د وضعیت په اړه راپور خپور کړ.

په دې راپور کې ویل شوي، چې په تېرو نږدې اوو میاشتو کې ۱.۵ میلیونه افغان کډوال له ایران څخه او ۵۰۰ زره نور له پاکستان څخه خپل هېواد ته ستانه شوي دي.

راپور زیاتوي، چې د طالبانو او د پاکستاني ځواکونو تر منځ نښتې د کډوالو د ستنېدو بهیر ګډوډ کړی او د ستنېدونکو افغانانو لپاره ګواښونه زیات شوي‌ دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ ویلي، هغه افغانان چې په پاکستان کې یې د نوم لیکنې کارت یا د پي او ار موده پای ته رسیدلې په ناامنه وضعیت کې دي او ډېری یې د نیولو یا اېستلو له ګواښ سره مخامخ دي.

راپور کې همدارنګه راغلي: «افغانستان له یوه پراخ بشري بحران سره مخ دی، چې د بشري حقونو خراب وضعیت، اوږدمهاله اقتصادي ستونزې، دوامداره طبیعي ناورینونه او حیاتي خدماتو ته د محدود لاسرسي له کبله لا جدي شوی دی.»

دغه سازمان زیاتوي، چې د تاجکستان حکومت هم د افغان کډوالو د خپلواکه اېستلو سیاست ته دوام ورکړی، چې له امله یې کډوال د بېړني او بې‌ باورۍ سره مخ دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېسارۍ د ستنېدونکو افغانانو د اړتیاوو د پوره کولو او ملاتړ لپاره د ۲۵۸ میلیون ډالرو غوښتنه کړې ده.