نورالدین عزیزي: افغانستان د پاکستان پرځای د خپلو صادراتو لپاره د بدیلو لارو په لټه کې دی

د څېړنې لیکوالان وايي، که یو څوک هم‌مهاله هم موسیقي اوري او هم یې غږوي، د ذهني زوال پر وړاندې یې د دفاع اغېز لا قوي کېږي.

پروفیسوره جوان رایان چې د استرالیا د موناش پوهنتون د عصبي روان‌پوهني او د عقل زوال د څېړنو مشره ده، وایي:«تر اوسه د عقل زوال درملنه نه ده موندل شوې، له همدې امله دا ډېره مهمه ده چې د مخنیوي یا ځنډولو بدیله لاره وموندل شي.»

نوموړې زیاته کړې:«اوسنۍ شواهد ښيي چې د مغز زړېدل یوازې د عمر او جنیټیکي عواملو پورې محدود نه دي، بلکې د چاپېریال او د ژوند د سبک له امله هم اغېزمنېږي.»

د دې څېړنې پایلې د «» International Journal of Geriatric Psychiatry په وروستۍ ګڼه کې خپرې شوې دي.

څېړنه د څو کلونو پر مهال د ۱۰زره هغو مشرانو باندې ترسره شوې، چې عمرونه یې له ۷۰ کلونو پورته وو.

پایلو څرګنده کړې چې، منظم د موسیقۍ اورېدل یا غږول نه‌ یوازې د ذهني اختلال خطر کموي، بلکې د «پېښو د حافظې» په نوم هغه حافظه هم پیاوړې کوي، چې د ورځنیو پېښو د یادولو لپاره مهمه ده.

څېړونکي وايي، د موسیقۍ الې غږول په تېر عمر کې د حافظې او تفکر د وړتیا د پیاوړتیا لامل ګرځي.

د نړۍوال روغتیا سازمان (WHO) د معلوماتو له مخې، دا مهال نږدې ۵۷میلیونه کسان په ټوله نړۍ کې د عقل له زوال ستونزې سره مخ دي.

څېړنه څرګندوي، موسیقي کېدای شي یوه ساده او اغېزمنه لار وي چې د انسان د ذهني فعالیت په ساتنه کې مرسته وکړي.

یادې پایلې د هغو څېړنو لړۍ ته ورزیاتې شوي، چې له وړاندې یې ښودلې وه، خلاقه، ټولنیزې او فکري فعالیتونه لکه موسیقي، لوستل او هنر د انسان مغزي روغتیا ته په زړښت کې مثبت اغېز لري.

نوموړي د افغان کډوالو د قانوني کولو او منظم مدیریت غوښتنه وکړه او زیاته یې کړه: «سمه لاره دا ده چې د بهرنیو کارګرو حضور باید په تدریجي، قانوني او منظم ډول اداره شي، څو هم د هېواد اقتصادي ګټې خوندي پاتې شي او هم د دغو کسانو انساني کرامت او حقونه درناوی ومومي.»

د ده دا څرګندونې په داسې حال کې شوي، چې د ایران حکومت په وروستیو میاشتو کې د دې هېواد له بېلابېلو سیمو څخه ګڼ افغان کډوال نیولي او جبري یې افغانستان ته ستانه کړي.

ډېری اېستل شوي کسان هغه مزدوران دي، چې د ایران امنیتي ځواکونو له چاپو وروسته نیولي دي.

په همدې تړاو، یو شمېر ایراني کارپوهانو خبرداری ورکړی چې د افغان کارګرو د اېستلو لړۍ به د کاري ځواک کموالی رامنځته کړي، په ځانګړي ډول په ساختماني او صنعتي برخو کې.

د دغو اندېښنو له زیاتېدو وروسته، د ایران د بهرنیو چارو وزارت د جنوبي اسیا د چارو عمومي رییس محمدرضا بهرامي د تلې میاشتې په اوږدو کې اعلان وکړ چې د افغان کارګرو لپاره به ۲۰۰زره ویزې ځانګړې شي.

ده وویل، د تهران او طالبانو ترمنځ د هغو افغان کډوالو د وضعیت په اړه خبرې روانې دي چې قانوني اسناد نه لري.

له بلې خوا، د ایران د کار وزارت مرستیال سید مالک حسيني ویلي، چې له تلې میاشتې راهیسې د افغان کارګرو له‌خوا ۱۷۰۰د ویزې غوښتنې ثبت شوي او تر اوسه ۱۷۰ویزې ورکړل شوي دي.

خو نوموړي ټینګار کړی، چې افغان کارګر د هر ډول کاروبار د ترسره کولو اجازه نه لري، او د هغوی د تګ راتګ لپاره په ځینو ښارونو کې بشپړ بندیز لګول شوی دی.

احمد نادري زیاته کړې، افغان کډوال له اوږدې مودې راهیسې د ایران د کار ځواک مهمه برخه جوړوي او د ده په وینا، «په ځینو برخو کې، لکه صنعت او ودانیز سکتور، د افغان کارګرو ونډه خورا لوړه ده.»

د جبهې په خبرپاڼه کې راغلي چې دا برید یې د شنبې په شپه د ماښام شاوخوا اته بجې، د کابل ښار د ۱۷مې امنیتي حوزې اړوند د بوستان پر سک د طالب استخباراتو د ځايي مدیر پر موټر ترسره کړی.

په خبرپاڼه کې ویل شوي، په دغه برید کې یو طالب وژل شوی او د دې ډلې یو بل استخباراتي کس ټپي شوی.

تر اوسه طالبانو د دې برید په اړه رسنیو ته څه ندي ویلي.

ملا صدام هغه افغان و، چې د پاکستاني ځواکونو له لوري د خېبر پښتونخوا په باجوړ ولسوالۍ کې د عملیاتو پر مهال وژل شوی و. د راپورونو له مخې، ملا صدام، د کندز ولایت د درېیمې ناحیې اوسېدونکی او د عبدالـباقي زوی او د تحریک طالبان پاکستان غړی بلل کېده.

نوموړی له درېیو نورو افغانانو سره د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر په ۱۹مه نېټه د خېبرپښتونخوا باجوړ په ولسوالۍ کې د پاکستاني امنیتي ځواکونو په عملیاتو کې ووژل شو. د پاکستان امنیتي سرچینې وايي، دغه پېښه ددې څرګندونه کوي چې د دې هېواد پر ضد د ترهګریزو بریدونو ډېری سرچینې لا هم له افغان خاورې تغذیه کېږي.

د دغو سرچینو په وینا، ټي‌ټي‌پي له افغانستانه د نفوذ او پټېدو لپاره د خوندي ځای په توګه کار اخلي او وروستي عملیات د همدې تګ راتګ د مخنیوي په موخه ترسره شوي. خو د ملا صدام د مړینې او د فاتحې مراسم په فرانسه کې هم ترسره شوي چې د اروپايي ټولنې پام راړولی دی.

د فرانسې امنیتي ادارې وايي، دوی څېړنه کوي چې دغه غونډه د افراطي فکر د ترویج په موخه ترسره شوې وه او که یوازې مذهبي بڼه یې لرله.

په داسې حال کې چې د ملا صدام او د هغه د ملګرو وژل د پاکستاني ځواکونو لپاره یو مهم اقدام بلل کېږي، کارپوهان وايي چې اصلي ننګونه د هغو نړیوالو شبکو په مهارولو کې ده، چې د افراطي فکر د دوام او ملاتړ لپاره کار کوي.

دغه افغان ډېپلوماټ په اېکس لیکلي، چې له پاکستانه ستنېدونکي هېوادوال به نه یوازې د احتیاج او مجبورۍ درد له ځانه سره یوسي، بلکې د «مېلمه پالنۍ» هغه ترخې خاطرې به هم ورسره پاتې وي چې د ګاونډي هېواد په چلند کې یې تجربه کړې دي.

نوموړي زیاته کړې: «هغوی به په چوپه خوله یو ستر پېغام هم لېږدوي او هغه دا چې بالاخره په ملي فکر او احساس سره، شته زخمونه علاج او د افغانانو سرګردان او کډه‌په‌شا حالت ته د پای ټکې کېښودل شي.»

دا څرګندونې داسې مهال دي چې په پاکستان کې د افغانانو پر وړاندې سخت اقدامات روان دي او د جبري ویستنې لړۍ یې چټګه کړې.