د روغتیا نړیوال سازمان راپور ورکړی چې د افغانستان په شمال کې وروستۍ زلزلې په ځانګړي ډول په سمنګان ولایت کې پراخ زیانونه او زیربناوې زیانمنې کړې دي. د سازمان په وینا، په زلزله ځپلو سیمو کې ۱۳۱۹ کورونه ویجاړ شوي دي.
د ملګرو ملتونو یادې ادارې په خپل تازه راپور کې ویلي چې په بلخ ولایت کې دې پیښې ۱۲کسان مړه او ۶۳۵ټپیان کړي دي، او همدارنګه په سمنګان ولایت کې ۱۳کسان مړه او ۴۲۱نور ټپیان شوي دي.
د راپور له مخې، په ایبک ولسوالۍ کې د زلزلې له امله ۵۹۵کورونه، په فیروزخانچیر ولسوالۍ کې ۳۰۶کورونه او په خلم ولسوالۍ کې ۲۸۴کورونه ویجاړ او ۲۱روغتیايي مرکزونه جزوي زیانمن شوي دي.
د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کړی چې دوی د سیمه ییزو چارواکو سره یو ځای کار کوي ترڅو ټپیانو ته اړین روغتیایي خدمات وړاندې کړي.
د دوشنبې په ورځ د افغانستان شمال د ۶.۳درجې زلزلې ولړزاوه، چې مالي او ځاني زیان یې رامنځته کړ.
دا زلزله په داسې حال کې وشوه چې افغانستان لا هم د تیر دوبي د کونړ ولایت د مرګونې زلزلې له امله له کړاوونو سره مخ و.
سره صلیب مخکې خبرداری ورکړی و چې افغان ټولنې د دوو میاشتو څخه په کمه موده کې د دوو ویجاړونکو زلزلو وروسته له پراخ زیان او کړاو سره مخ دي، چې د دې اقتصادي او وچکالۍ ځپلي هیواد بشري بحران یې لا پسې ژور کړی دی.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې مدیریت خبر ورکړی، چې په کابل کې یې د یو لړ ځانګړو عملیاتو په ترڅ کې ۱۳۳زره نشهيي ګولۍ نیولې دي. دغه وزارت وایي، یاد عملیات یې د کابل په څلورمې، پنځمې او ۱۲مې امنیتي حوزې کې ترسره کړي دي.
خبرپاڼه کې راغلي، چې د ۱۳۳زیکپ نشهيي ګولیو ترڅنګ یې ۵۰۰ دانې ټابلیټ کا ګولۍ هم کشف او ضبط کړې دي. همدا راز زیاته شوې، چې په کندهار، هلمند او کابل کې یې د نشهيي توکو د قاچاق او کاروبار په تور ۷کسان هم نیولي او خپلو قضایي ارګانونو ته یې ورپېژندلي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې تازه د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرایمو د څار دفتر یو راپور خپور کړی چې د روان زېږدیز کال په اوږدو کې د افغانستان دننه کوکنارو کښت د تېر کال پرتله شل سلنه راکم شوی؛ خو د مصنوعي نشهيي توکو او په ځانګړې توګه د مېتامفټامینو (شیشې) تولید او قاچاق ورځ تر بلې لوړ شوی دی.
د یادې ادارې په وینا؛ له هغې راوروسته چې په افغانستان کې طالبانو د تریاکو پر کرکیله بندیز لګولی، د مصنوعي نشهيي توکو تولید او قاچاق د پام وړ زیاتوالی موندلی. د راپور له مخې؛ د دغه توکو د نیولو قضیې په افغانستان او شاوخوا سیمو کې د ۲۰۲۴کال تر پایه د ۲۰۲۳کال د درېیمې ربعې پرتله شاوخوا ۵۰ سلنه ډېرې شوې دي.
ملګري ملتونه وایي، د تریاکو د کرکیلې کمېدو له امله اوس د مصنوعي نشهيي توکو کاروبار د سازمانیافته جرمي شبکو لپاره د عاید یوه نوې وسیله ګرځېدلې ده. په راپور کې راغلي، چې د مصنوعي توکو د تولید اسانتیا، د پېژندلو د سختوالي او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د مقاومت له امله د دغه ډول توکو پر لور د قاچاق کوونکو مخه ډېره شوې ده.
خو د طالبانو مرستیال ویاند حمد الله فطرت بیا د ملګرو ملتونو دغه راپور رد کړی او ادعا یې کړې، چې افغانستان کې یې د نشهيي توکو کښت، تولید، قاچاق او کاروبار صفر ته نږدې کړی دی. هغه همدا راز غوښتنه کړې، چې نړۍواله ټولنه او مرستندویه ادارې باید افغان بزګرانو سره د بدیل معیشیت پروګرامونو په برخو کې مرستې وکړي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنر فیلیپو ګرانډي د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ درېیمې کمیټې ته په خپلې وروستۍ وینا کې د ایران او پاکستان له لوري د زرګونه افغان کډوالو د جبري ستنولو په اړه سخت خبرداری ورکړی او دا یې د بشري حقونو څخه ښکاره سرغړونه بللې ده.
هغه ویلي، دغه ډول کړنې نه یوازې د کډوالو حقونه تر پښو لاندې کوي؛ بلکې د سیمې ثبات ته هم جدي ګواښ پېښوي.
ګراندي چې د کډوالو د عالي کمېشنر په توګه یې لسم ځل او د خپل ماموریت د پای وروستۍ وینا کوله، وویل: «له څو لسیزو راهیسې پاکستان او ایران په ډېر سخاوت او انساني روحیه د مېلیونونه افغان کډوالو کوربهتوب کړی. افغانان په دغه هېوادونو کې له زدهکړو، روغتیا او نورو خدمتونو له فرصتونو برخمن وو. خو د جبري ستنېدو روانې لړۍ دغه کډوال او په ځانګړې توګه ښځې د تبعیض، د حقونو له سرغړونې او پراخو محدودیتونو سره مخ کړې دي.»
هغه زیاته کړه: «جبري ستنونه برعکس اغېز لري.» هغه ټینګار وکړ: «دغه ډول ګامونه یوازې اندېښنې ډېروي او د دوامدارو حل لارو ځای نهشي نیولای.»
د افغان کډوالو په تړاو څلور اړخیزې خبرې
ګرانډي وویل، د ایران، پاکستان، طالبانو او د کډوالو د عالي کمېشنرۍ (UNHCR) ترمنځ څلور اړخیزې خبرې پیل شوې دي او تمه ده چې بله ناسته راتلونکې میاشت ترسره شي. د هغه په وینا؛ د دغه ناستو موخه دا ده، چې د سیمې لپاره یو نوی چوکاټ جوړ شي؛ څو د انسانانو د خوځښت تر څنګ د کډوالو ملاتړ هم یقیني کړي.
هغه زیاته کړه: «هیله لرم دغه خبرې د یوې نوې سیمهییزې بڼې بنسټ کېږدي، چې هم د بشري اړتیاوو ځواب ووايي او هم د قانوني او منظم مهاجرت لارې پرانیزي. موږ او زموږ شریکان د دې بهیر ملاتړ ته چمتو یو.»
تر لسو کلونو وروسته د کډوالۍ په شمېره کې کمښت
ګرانډي په خپلو خبرو کې زیاته کړه، په نږدې یوه لسیزه کې دا لومړی ځل دی چې د نړۍ د کډوالو او بېځایه شویو کسانو شمېر راکم شوی. د هغه په خبره: «د ۲۰۲۴ کال په پای کې د جبري بېځایه شویو کسانو شمېر ۱۲۳ مېلیونه و؛ خو سږکال شاوخوا ۱۱۷ مېلیونو ته راټیټ شوی. دا په داسې حال کې ده، چې نړۍ لا هم ناامنه ده او جګړې دوام لري.»
د هغه په وینا؛ د دغه کمښت یو لامل د ځینو کډوالو او بېځایه شویو کسانو داوطلبانه بېرته تګ دی؛ خو د ځینو بېرته ستنونه جبري بڼه لري، چې ښه بېلګه یې افغان کډوال دي.
د سوریایي کډوالو بېرته تګ او د نړۍوال ملاتړ اړتیا
ګرانډي د سوریې له ګاونډیو هېوادونو د ۱.۱ مېلیونه کډوالو او د دوه مېلیونو کورني بېځایه شویو کسانو د بېرته تګ خبر ورکړ او ویې ویل: «دغه بېرته ستنېدنه هغه وخت دوامداره کېدای شي، چې خلک د امنیت، استوګنځي، کار، برېښنا، روغتیا او زدهکړو له امکاناتو برخمن شي.»
هغه زیاته کړه، چې د سوریې بیا رغونه پراخ نړۍوال ملاتړ ته اړتیا لري. د نوموړي په وینا: «نړۍواله ټولنه، په ځانګړي ډول د خلیج هېوادونه، اروپا او نړۍوال مالي بنسټونه باید د سوریې د بیا رغونې، عامه خدماتو او اقتصاد د رغونې برخه کې ونډه واخلي؛ څو د کډوالو بېرته تګ خوندي او دوامدار شي.»
د ۱۹۵۱ د کډوالو کنوانسیون دفاع
د ملګرو ملتونو د کډوالو سازمان عالي کمېشنر د هغو هېوادونو له هڅو سره مخالفت څرګند کړ، چې غواړي د نړۍوالې کډوالۍ حقوقي نظام کمزوری کړي. هغه د خپلې وینا په یوې برخه کې وویل: «ځینې هېوادونه د ملي حاکمیت په پلمه غواړي د ۱۹۵۱ کنوانسیون بیا وڅېړي. دغه استدلال ناسم دی. د پناه ورکولو نړۍوال اصول نه بدلېږي او نه زړېږي: څوک چې له جګړې او ځورونې تښتي، باید خوندي شي، نه دا چې وشړل شي.»
هغه زیاته کړه: «د کډوالو کنوانسیون د دولتونو د مکلفیتونو او حاکمیت ترمنځ توازن رامنځته کوي، نه دا چې د حاکمیت مخه ونیسي.»
د یونسیار UNHCR مالي کړکېچ
د ګرانډي په خبره؛ د روان کال د بودجې کمښت د کډوالو لپاره پر مرستندویه فعالیتونو ژور اغېز کړی دی. هغه څرګنده کړه: «سږکال موږ د ۱.۳ مېلیارد ډالرو له کمښت سره مخ یو، چې د تېر کال د بودجې شاوخوا ۲۵ سلنه جوړوي. د دې لپاره مو د کارکوونکو شمېر ۳۰ سلنه راکم کړی او په ۱۸۵ سیمو کې مو فعالیتونه محدود کړي؛ خو بیا هم اړ شو چې له مهمو خدماتو لاس واخلو.»
هغه له مرستهکوونکو هېوادونو وغوښتل، چې د مالي تشې د ډکولو او د ۲۰۲۶کال د ژمنو د پوره کولو لپاره ګامونه واخلي. هغه د کینیا، اېتوپیا، یوګاندا، ترکیې، مصر، اردن، برازیل او مکسیکو هېوادونه د بریالیو بېلګو په توګه یاد کړل چې کډوال یې په خپلو ټولنیزو او اقتصادي نظامونو کې مدغم کړي دي.
د روان زېږدیز کال له پیل راهیسې پاکستان او ایران له خپلو هېوادونو نږدې ۲مېلیونه افغانان په زور اېستلي او دغه لړۍ لا هم روانه ده. په دواړو هېوادونو کې هره ورځ افغانان نیول کېږي او بېرته خپل هېواد ته شړل کېږي. په کور دننه د تازه ستنو شویو افغانانو وضعیت هم د اندېښنې وړ بلل شوی او ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې روان بشري ناورین ورسره لا پراخ شوی دی.
د سرپناوو نشتوالی، بېروزګاري، کمزوری اقتصاد، د مرستو کموالی او د نجونو پر زدهکړو بندیزونه د تازه ستنو شویو افغانانو پر وړاندې لویې ننګونې دي.
د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت ویلي، چې په افغانستان کې د نشهيي توکو د تولید، قاچاق او کښت کچه صفر ته نږدې شوې او ۹۹سلنه یې په دې برخه کې پرمختګ کړی. نوموړي د ملګرو ملتونو هغه راپور رد کړی، چې ګوندې افغانستان کې د شیشې تولید ډېر شوی او لا هم د کوکنارو کرکیله شته.
د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلوېزیون د جمعه په ورځ د (لړم ۱۶مه) د حمدالله فطرت غږیز کلېپ خپور کړی چې پهکې یې ویلي: «موږ لا هم د یوناما د دې سروې او ارزونې پر ځای خپله هغه سروې تاییدوو، چې په هېواد کې د کوکنارو او ټولو نشهيي توکو د کښت او تولید کچه صفر ته نږدې شوې ده.»
هغه زیاتوي: «۹۹سلنه پرمختګ لرو او یوازې ممکن ۱فیصد په داسې ساحو کې چې هلته رسیده ګي نهشو کولای، ممکن وي او هڅه کوو چې هلته هم رسیده ګي وکړو.» د طالبانو دغه ویاند نیوکه کړې، چې د بدیل معیشیت په برخه کې نړۍوالو مرستندویه ادارو د بزګرانو لاسېنوی نهدی کړی. د هغه په خبره؛ نړۍوال باید د کروندګرو په اقتصادي ملاتړ کې خپل مسوولیت ادا کړي.
د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرایمو د څار دفتر د تازه راپور له مخې، افغانستان کې د روان زېږدیز کال په اوږدو کې د کوکنارو کښت د تېر کال پرتله شل سلنه راکم شوی؛ خو د مصنوعي نشهيي توکو او په ځانګړې توګه د مېتامفټامینو (شیشې) تولید او قاچاق ورځ تر بلې ډېر شوی دی.
د یادې ادارې په وینا؛ له هغې راوروسته چې په افغانستان کې طالبانو د تریاکو پر کرکیله بندیز لګولی، د مصنوعي نشهيي توکو تولید او قاچاق د پام وړ زیاتوالی موندلی. د راپور له مخې؛ د دغه توکو د نیولو قضیې په افغانستان او شاوخوا سیمو کې د ۲۰۲۴کال تر پایه د ۲۰۲۳کال د درېیمې ربعې پرتله شاوخوا ۵۰ سلنه ډېرې شوې دي.
ملګري ملتونه وایي، د تریاکو د کرکیلې کمېدو له امله اوس د مصنوعي نشهيي توکو کاروبار د سازمانیافته جرمي شبکو لپاره د عاید یوه نوې وسیله ګرځېدلې ده. په راپور کې راغلي، چې د مصنوعي توکو د تولید اسانتیا، د پېژندلو د سختوالي او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د مقاومت له امله د دغه ډول توکو پر لور د قاچاق کوونکو مخه ډېره شوې ده.
ملګرو ملتونو ټینګار کړی، چې د نشهيي توکو پر ضد ستراتیژي باید یوازې پر تریاکو محدوده نهوي؛ بلکې مصنوعي توکي هم باید د څار، شننې او د تقاضا د کمولو په مېکانیزمونو کې شامل شي.
د طالبانو او پاکستان تر منځ د درېیم پړاو خبرو اترو لړۍ د پنجشنبې په ورځ د (لړم ۱۵مه) په استانبول کې پيل شوه؛ خو له دې سره هممهاله يو لوړپوړی پاکستانی چارواکی وايي، د اسلاماباد غوښتنې «نهبدلېدونکې» دي او هېواد به یې له خپل دریځه شاتګ ونهکړي.
له اسلاماباد نه خپرېدونکې ډان ورځپاڼې د نوم نه ښودو پرته د دغه چارواکي په حواله لیکلي، چې پاکستانی پلاوی د روښانه لارښوونو سره استانبول ته رسېدلی او د دوی بنسټیزه موخه دا ده چې ډاډ ترلاسه کړي، هغه ژمنې چې طالبانو مخکې کړې وې، د عملي کېدو ضمانت یې باید ورکړل شي. د دغه تضمین اصلي موخه د افغانستان له خاورې د «ټيټيپي» د وسلهوالو فعالیتونو مخنېوی دی.
هغه زياته کړه: «د پاکستان دريځ څرګند او پر ميداني حقايقو او کره استخباراتي معلوماتو ولاړ دی. موږ د يو اغېزمن څار او باوري مېکانيزم غوښتونکي يو؛ څو ډاډ ترلاسه کړو چې د طالبانو استازو خپلې ژمنې عملي کړې دي. دا هم پهکې شامل دي، چې د تحریک طالبان پاکستان غړي چې په افغانستان کې پټ دي بايد اسلاماباد ته وسپارل شي.»
دغه پاکستاني چارواکي دا هم وويل، اسلاماباد وړانديز کړی چې افغانستان کې د ترهګرو ډلو د وضعيت څېړنې لپاره دې بېطرفه نړۍوال څارونکي هم ګډون ولري. هغه ټينګار وکړ: «موږ کره شواهد لرو، چې ښيي د طالبانو حکومت د تحريک طالبان پاکستان جنګيالي په ښاري سيمو کې ځای پر ځای کوي؛ څو که پاکستان پر هغوی عمليات وکړي، دغه بریدونه د ملکي وګړو پر وړاندې تبليغ شي.»
راپور کې راغلي، د طالبانو پلاوی د خپل مشر ملا هبتالله اخندزاده په مستقيم حکم دې خبرو ته تللی دی. ورځپاڼه زیاتوي، اخندزاده خپلو مذاکرهکوونکو ته سپارښتنه کړې، چې يوازې هغه ژمنې ومني چې عملي کېدل يې ممکن وي او د اسلاماباد تر فشار لاندې رانهشي.
د اسلاماباد او کابل د خبرو درېيم پړاو د ترکيې او قطر په منځګړتوب د استانبول په «کنراد» هوټل کې روان دی، چې موخه يې د پخوانيو هوکړو د پلي کېدو د څار چوکاټ وروستی کول دي.
دغه خبرې په داسې حال کې روانې دي، چې د دواړه لورو تر منځ د بېباورۍ فضا لا هم درنه ده. تېره ورځ سپین بولدک کې یو ځل بیا د ډزو تبادلې د دواړو لوریو ترمنځ د اوربند نازک وضعیت لا پېچلی کړی دی. له دې سره، سره دواړه لوریو ویلي، چې خبرو ته دوام ورکوي؛ څو د روان کړکېچ لپاره یو ګډه حل لاره ومومي.
د طالبانو د پلاوي مشري د دغه ډلې د استخباراتو رییس عبدالحق وثیق او د پاکستاني پلاوي مشري بیا د «ایاېسای» مشر جنرال مالک عاصم کوي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ د نښتو له امله کابو میاشت وشوه، چې د تورخم په ګډون پر یاده کرښه یو شمېر نورې لارې هم د سوداګریرې راکړې ورکړې پر مخ تړلې دي. دواړه غاړې زرګونه بار وړونکي موټرونه د خلاصون په تمه ولاړ دي او سوداګرو ته مېلیونونه ډالر زیانونه هم اوښتي دي.
له اسلاماباد نه خپرېدونکې اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې په تورخم کې د پاکستاني ګمرک د چارواکو په حواله لیکي، چې د دروازې د اوږدمهاله بندېدو له کبله د بار وړونکو موټرو اوږدې لیکې جوړې شوې او د وارداتو تر څنګ صادراتي او ټرانزیټي مالونه بند پاتې دي.
چارواکي زیاتوي، چې په عادي حالاتو کې پاکستان افغانستان ته سمنټ، درمل، د نساجۍ توکي، تازه مېوې او سبزیجات صادروي او په بدل کې یې له افغانستان نه د ډبرو سکاره، صابونډبره، وچه مېوه، تازه مېوه او نور توکي واردوي.
یاده ورځپاڼه لیکي، پر تورخم لاره هره ورځ ۸۵۰مېلیونه پاکستانۍ کلدارې سوداګریزه راکړه ورکړه کېږي چې له دې ډلې ۵۸۰مېلیونه کلدارې د پاکستان صادرات او ۲۴۰مېلیونه بیا دغه هېواد ته د افغانستان واردات دي. د پاکستان حکومت د ګمرکي محصولاتو له لارې هره ورځ شاوخوا ۵۰مېلیونه کلدارې عاید ترلاسه کوي.
د تورخم دروازه څو ورځې وړاندې یوازې له پاکستان نه د اېستل کېدونکو افغان کډوالو پر مخ خلاصه شوې؛ خو له افغانستان نه بیا پاکستان ته د تلونکو کسانو پر مخ لا هم بنده ده. په دې موده کې زرګونه افغان کډوال له دې لارې هېواد ته ستانه کړای شوي دي.
چارواکي خبرداری ورکوي، که د سوداګرۍ دغه بندښت دوام وکړي؛ نو دواړه هېوادونو ته به درانه زیانونه ورسوي او د بنسټیزو توکو او په ځانګړې توګه د خرابېدونکو مالونو بیې به ډیورنډ کرښې ته څېرمه سیمو کې لا لوړې شي. افغان او پاکستاني سوداګرو په وار، وار نیوکې کړې چې د اسلاماباد او کابل ترمنځ د سیاسي ناندریو له کبله ډېر کله دوی ته درانه زیانونه اوښتي دي.
دواړو غاړو سوداګرو په بیا بیا ځل له خپلو چارواکو غوښتي، چې سوداګري دې نه سیاسي کوي او اجازه دې ورکړي چې له هر ډول سیاسي کشمکشونو سره، سره سوداګري روانه پاتې شي. د تورخم او نورو سوداګریزو لارو د بندښت له کبله په افغانستان او پاکستان کې د توکو بیې هم لوړې شوې دي.