فیلیپو ګرانډي: د افغان کډوالو جبري اېستل یو غیر انساني او د بشري اصولو خلاف عمل دی

د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلوېزیون د جمعه په ورځ د (لړم ۱۶مه) د حمدالله فطرت غږیز کلېپ خپور کړی چې په‌کې یې ویلي: «موږ لا هم د یوناما د دې سروې او ارزونې پر ځای خپله هغه سروې تاییدوو، چې په هېواد کې د کوکنارو او ټولو نشه‌يي توکو د کښت او تولید کچه صفر ته نږدې شوې ده.»

هغه زیاتوي: «۹۹سلنه پرمختګ لرو او یوازې ممکن ۱فیصد په داسې ساحو کې چې هلته رسیده ګي نه‌شو کولای، ممکن وي او هڅه کوو چې هلته هم رسیده ګي وکړو.» د طالبانو دغه ویاند نیوکه کړې، چې د بدیل معیشیت په برخه کې نړۍوالو مرستندویه ادارو د بزګرانو لاسېنوی نه‌دی کړی. د هغه په خبره؛ نړۍوال باید د کروندګرو په اقتصادي ملاتړ کې خپل مسوولیت ادا کړي.

د ملګرو ملتونو د نشه‌يي توکو او جرایمو د څار دفتر د تازه راپور له مخې، افغانستان کې د روان زېږدیز کال په اوږدو کې د کوکنارو کښت د تېر کال پرتله شل سلنه راکم شوی؛ خو د مصنوعي نشه‌يي توکو او په ځانګړې توګه د مېتامفټامینو (شیشې) تولید او قاچاق ورځ تر بلې ډېر شوی دی.

د یادې ادارې په وینا؛ له هغې راوروسته چې په افغانستان کې طالبانو د تریاکو پر کرکیله بندیز لګولی، د مصنوعي نشه‌يي توکو تولید او قاچاق د پام وړ زیاتوالی موندلی. د راپور له مخې؛ د دغه توکو د نیولو قضیې په افغانستان او شاوخوا سیمو کې د ۲۰۲۴کال تر پایه د ۲۰۲۳کال د درېیمې ربعې پرتله شاوخوا ۵۰ سلنه ډېرې شوې دي.

ملګري ملتونه وایي، د تریاکو د کرکیلې کمېدو له امله اوس د مصنوعي نشه‌يي توکو کاروبار د سازمان‌یافته جرمي شبکو لپاره د عاید یوه نوې وسیله ګرځېدلې ده. په راپور کې راغلي، چې د مصنوعي توکو د تولید اسانتیا، د پېژندلو د سختوالي او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د مقاومت له امله د دغه ډول توکو پر لور د قاچاق‌ کوونکو مخه ډېره شوې ده.

ملګرو ملتونو ټینګار کړی، چې د نشه‌يي توکو پر ضد ستراتیژي باید یوازې پر تریاکو محدوده نه‌وي؛ بلکې مصنوعي توکي هم باید د څار، شننې او د تقاضا د کمولو په مېکانیزمونو کې شامل شي.

له اسلام‌اباد نه خپرېدونکې ډان ورځپاڼې د نوم نه ښودو پرته د دغه چارواکي په حواله لیکلي، چې پاکستانی پلاوی د روښانه لارښوونو سره استانبول ته رسېدلی او د دوی بنسټیزه موخه دا ده چې ډاډ ترلاسه کړي، هغه ژمنې چې طالبانو مخکې کړې وې، د عملي کېدو ضمانت یې باید ورکړل شي. د دغه تضمین اصلي موخه د افغانستان له خاورې د «ټي‌ټي‌پي» د وسله‌والو فعالیتونو مخنېوی دی.

هغه زياته کړه: «د پاکستان دريځ څرګند او پر ميداني حقايقو او کره استخباراتي معلوماتو ولاړ دی. موږ د يو اغېزمن څار او باوري مېکانيزم غوښتونکي يو؛ څو ډاډ ترلاسه کړو چې د طالبانو استازو خپلې ژمنې عملي کړې دي. دا هم په‌کې شامل دي، چې د تحریک طالبان پاکستان غړي چې په افغانستان کې پټ دي بايد اسلام‌اباد ته وسپارل شي.»

دغه پاکستاني چارواکي دا هم وويل، اسلام‌اباد وړانديز کړی چې افغانستان کې د ترهګرو ډلو د وضعيت څېړنې لپاره دې بې‌طرفه نړۍوال څارونکي هم ګډون ولري. هغه ټينګار وکړ: «موږ کره شواهد لرو، چې ښيي د طالبانو حکومت د تحريک طالبان پاکستان جنګيالي په ښاري سيمو کې ځای پر ځای کوي؛ څو که پاکستان پر هغوی عمليات وکړي، دغه بریدونه د ملکي وګړو پر وړاندې تبليغ شي.»‌

راپور کې راغلي، د طالبانو پلاوی د خپل مشر ملا هبت‌الله اخندزاده په مستقيم حکم دې خبرو ته تللی دی. ورځپاڼه زیاتوي، اخندزاده خپلو مذاکره‌کوونکو ته سپارښتنه کړې، چې يوازې هغه ژمنې ومني چې عملي کېدل يې ممکن وي او د اسلام‌اباد تر فشار لاندې رانه‌شي.

د اسلام‌اباد او کابل د خبرو درېيم پړاو د ترکيې او قطر په منځګړتوب د استانبول په «کنراد» هوټل کې روان دی، چې موخه يې د پخوانيو هوکړو د پلي کېدو د څار چوکاټ وروستی کول دي.

دغه خبرې په داسې حال کې روانې دي، چې د دواړه لورو تر منځ د بې‌باورۍ فضا لا هم درنه ده. تېره ورځ سپین بولدک کې یو ځل بیا د ډزو تبادلې د دواړو لوریو ترمنځ د اوربند نازک وضعیت لا پېچلی کړی دی. له دې سره، سره دواړه لوریو ویلي، چې خبرو ته دوام ورکوي؛ څو د روان کړکېچ لپاره یو ګډه حل لاره ومومي.

د طالبانو د پلاوي مشري د دغه ډلې د استخباراتو رییس عبدالحق وثیق او د پاکستاني پلاوي مشري بیا د «ای‌اېس‌ای» مشر جنرال مالک عاصم کوي.

له اسلام‌اباد نه خپرېدونکې اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې په تورخم کې د پاکستاني ګمرک د چارواکو په حواله لیکي، چې د دروازې د اوږدمهاله بندېدو له کبله د بار وړونکو موټرو اوږدې لیکې جوړې شوې او د وارداتو تر څنګ صادراتي او ټرانزیټي مالونه بند پاتې دي.

چارواکي زیاتوي، چې په عادي حالاتو کې پاکستان افغانستان ته سمنټ، درمل، د نساجۍ توکي، تازه مېوې او سبزیجات صادروي او په بدل کې یې له افغانستان نه د ډبرو سکاره، صابون‌ډبره، وچه مېوه، تازه مېوه او نور توکي واردوي.

یاده ورځپاڼه لیکي، پر تورخم لاره هره ورځ ۸۵۰مېلیونه پاکستانۍ کلدارې سوداګریزه راکړه ورکړه کېږي چې له دې ډلې ۵۸۰مېلیونه کلدارې د پاکستان صادرات او ۲۴۰مېلیونه بیا دغه هېواد ته د افغانستان واردات دي. د پاکستان حکومت د ګمرکي محصولاتو له لارې هره ورځ شاوخوا ۵۰مېلیونه کلدارې عاید ترلاسه کوي.

د تورخم دروازه څو ورځې وړاندې یوازې له پاکستان نه د اېستل کېدونکو افغان کډوالو پر مخ خلاصه شوې؛ خو له افغانستان نه بیا پاکستان ته د تلونکو کسانو پر مخ لا هم بنده ده. په دې موده کې زرګونه افغان کډوال له دې لارې هېواد ته ستانه کړای شوي دي.

چارواکي خبرداری ورکوي، که د سوداګرۍ دغه بندښت دوام وکړي؛ نو دواړه هېوادونو ته به درانه زیانونه ورسوي او د بنسټیزو توکو او په ځانګړې توګه د خرابېدونکو مالونو بیې به ډیورنډ کرښې ته څېرمه سیمو کې لا لوړې شي. افغان او‌ پاکستاني سوداګرو په وار، وار نیوکې کړې چې د اسلام‌اباد او کابل ترمنځ د سیاسي ناندریو له کبله ډېر کله دوی ته درانه زیانونه اوښتي دي.

دواړو غاړو سوداګرو په بیا بیا ځل له خپلو چارواکو غوښتي، چې سوداګري دې نه سیاسي کوي او اجازه دې ورکړي چې له هر ډول سیاسي کشمکشونو سره، سره سوداګري روانه پاتې شي. د تورخم او نورو سوداګریزو لارو د بندښت له کبله په افغانستان او پاکستان کې د توکو بیې هم لوړې شوې دي.

هغه په سیمه کې خبریالانو ته وویل: «درې خونې مې په بشپړه توګه وغورځېدې، موږ یې اوس د جوړولو وس نه‌لرو او خښتې هم قیمته دي. کاڼي هم ګران دي، لرګي هم او موږ هېڅ توان نه‌لرو.»

د ده کیسه د خُلم د سلګونه نورو کورنیو کیسه ده، هغه سیمه چې د زلزلې مرکز و. دا داسې ځای دی، چې کلونه کلونه یې خلکو اوبو، برېښنا او د ژوند نورو اړینو اسانتیاوو ته لاسرسی نه‌لاره؛ خو زلزلې هم پرې خپل رحم ونه‌کړ. ثمرالدین د سیمې یو بل ۴۰کلن اوسېدونکی دی، چې کور یې په بشپړ ډول نړېدلی. هغه د خپلو ګاونډیو سره یو ځای له نړېدلو خونو وسایل راېستل او د افسوس په ډول یې وویل، چې د کور د بیا جوړولو وس نه‌لري.

د هغه ورور سخت ټپي شوی، مېرمن او شپږ اولادونه یې د خپلو هغو خپلوانو کره لېږلي، چې کور یې لږ زیانمن شوی. هغه وویل: «د دې کور شپږ خونې ټولې ورانې شوې، هېڅ کور روغ نه‌دی پاتې.»

ثمرالدین اټکل کوي، چې د یو کوچني څلور خونې لرونکي کور د جوړلو لپاره لږ تر لږ یو مېلیون افغانیو ته اړتیا لري. سیمه کې د ورانۍ کچه حیرانوونکې ده او طالبانو ویلي، چې یوازې په سمنګان کې ۱۲کسان مړه شوي او ۳۲۹نور ټپیان دي. په ټول هېواد کې د قربانیانو شمېر لږ تر لږه ۲۵ مړه او له ۹۷۰ ډېر ټپیان ښودل شوي دي.

د سمنګان مرکز ایبک ښار کې د زلزلې ځینې ټپیان روغتون کې بستر دي. ۶۵کلن فیض الله یو له هغو کسانو دی، چې خپله ټپي لور او لمسی یې د درملنې لپاره روغتون ته راوستی. هغه په غریو نیولي غږ د زلزلې شېبې یادوي او وایي: «زلزله ډېره سخته او وېرونکې وه. په ټول عمر مې داسې څه نه‌دي لیدلي. کورونه نړېدلي او دېوالونه لوېدلي دي.»

هغه د ډاکټرانو له هڅو مننه وکړه؛ خو ویې ویل چې په روغتون کې د درملو سخت کمی دی.

د ایبک د مرکزي روغتون جراح مولودین صمدي وویل: «موږ ټپیانو ته د بېړنۍ درملنې لومړني خدمتونه وړاندې کړل. څوک چې سخت ټپیان وو، په روغتون کې مو وساتل او برسېرن ټپیان مو له درملنې وروسته رخصت کړل. ټول خدمات او درمل وړیا دي.»

ویجاړۍ یوازې تر کورونو محدودې نه‌دي؛ بلکې سیمه‌ییزو سوداګرو او کاروباریانو ته هم درانه مالي زیانونه اوښتي. د کابل – مزار شریف پر لاره یو هټۍوال رحیم شاه وایي، خپله ټوله پانګه یې له لاسه ورکړې. د هغه په خبره: «ما له ۸۰ تر ۱۰۰زره افغانۍ په هټۍ کې پانګونه کړې وه. هټۍ بشپړه نړېدلې او ټول توکي مې له‌منځه تللي.»

زلزلې حتی تاریخي میراثونو ته هم زیان اړولی او د مزار شریف د روضې زیارت ځینې برخې هم زیانمنې شوې دي. وروستۍ زلزلې څرګندوي، چې افغانستان د طبیعي افتونو پر وړاندې زیان منونکی هېواد دی. که څه هم طالبان د زلزله ځپلو سره د مرستو خبر ورکوي؛ خو ملګرو ملتونو ویلي چې د کونړ وروستۍ زلزلې قربانیانو ته هم کافي مرستې نه‌دي رسېدلې او د لاسنېوي لپاره یې د دوی بودجه محدوده ده.

مولانا فضل الرحمان په یوې خبري غونډه کې د یوه خبریال د هغې پوښتنې په ځواب کې چې په ترکیه کې له طالبانو سره په مذاکراتو کې د پاکستان د استخباراتي پلاوي پر ځای باید د سیاستوالو یو پلاوی وای، وویل: «موږ د اصولو له مخې نه بلکې د ځواک پر اساس پرمخ ځو. هغوی ته معلومه ده چې ځواک زموږ لاس کې دی او موږ ته هم معلومه ده چې ځواک زموږ لاس کې دی.»

هغه زیاته کړې چې سیاستوال ښایي له هغه ځواک سره مذاکرات ونه شي کولای څنګه چې استخباراتي پلاوی یې کوي. د هغه په وینا دوی پوهیږي چې دا کار له دوی پرته بل څوک نه شي کولی.

فضل الرحمان دا هم وویل، دوی هم دا منلې چې دا کار یوازې استخباراتي پلاوی ترسره کولی شي «موږ یې نشو ترسره کولای.»

هغه په خپلو خبرو کې پاکستانی پوځ د حکومت ساتونکی یاد کړ او وې ویل، چې پوځ حکومت نه دی.

د مولانا فضل‌الرحمان دا څرګندونې په داسې حال کې دي چې په ترکیه کې د طالب او د پاکستان د استخباراتي پلاوو تر منځ خبرې روانې دي.

هغه د افغان کډوالو د جبري او ظالمانه اېستلو په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل، چې د افغان کډوالو بې‌رحمانه اېستل انساني چلند نه دی او هغه یې له پیل راهیسې مخالف دی. هغه زیاته کړې چې مخکې یې هم ویلي و، چې په عقل او تدبیر سره باید چلند وشي او په ډاګه یې کړه: «دا خلک افغانان دي، خو په پاکستان کې یې پناه اخیستې. دا د دواړو هېوادونو ګډه مساله ده، نو دواړه خواوې دې سره کیني او د وتلو لپاره یو منظم او انساني پلان جوړ کړي.»

د هغه په وینا، دا انساني چلند نه دی چې سهار وختي یا د شپې ناوخته افغان کډوال له خوبه راویښ کړه او پولې ته یې واستوه.

مولانا زیاته کړه: «موږ وړاندې هم ویلي و چې خلک په کټګوریو ووېشئ، هغه کسان چې قانوني کارونه کوي، په بانکونو کې پیسې لري او پاکستان ته اقتصادي ګټه رسوي. که دوی له هېواده وځي، نو بانکونه به له مالي ستونزو سره مخ شي. هغوی ته باید د تحفظ ضمانت ورکړل شي څو قانوني کار ته دوام ورکړي او پاکستان ته هم ګټه ورسوي. افغانان مهارتونه لري، نو ولې هغوی ته د کار او ویزو قانوني زمینه نه برابریږي؟»

هغه په ټینګار سره وویل، چې افغان کډوالو ته باید د کار، ویزو او هستوګنې مناسب شرایط برابر شي څو د دواړو هېوادونو په ګټه کار وکړي.

هغه همدارنګه په پاکستان کې د افغان زده کوونکو او زده کړیالانو د زده کړو پر دوام ټينګار وکړ.

دا په داسې حال کې ده، چې پاکستان په دې وروستیو کې د افغان کډوالو د نیونې بهیر پراخ کړی او هره ورځ زرګونه کورنۍ تر نیولو وروسته افغانستان ته استوي.