ترکیې اعلان کړی چې د جورجیا په پولو کې د پرېوتې الوتکې په پېښه کې یې شل سرتېري وژل شوي دي. دغه سي ۱۳۰ بار وړونکې الوتکه له اذربایجان نه ترکیې ته روانه وه چې د کاخېتي ولایت په سیغناګو سیمه کې راولوېده. د پېښې لامل لا نه دی څرګند، خو د ترکیې او جورجیا چارواکو څیړنې پیل کړې دي.
د پېښې له ځایه خپرې شوې ویډیوګانې ښيي چې الوتکه ټوټې شوې او سوځېدلې ده.
د ترکیې دفاع وزارت د وژل شویو شلو سرتېرو نوملړ خپور کړی دی.
د کاناډا د بهرنیو چارو وزیرې انیتا انند د سېشنبې په ورځ په کاناډا کې د جي ۷ د بهرنیو چارو وزیرانو د دوه ورځنۍ غونډې د پیل په درشل کې وویل، چې د بحث اصلي موضوعات به د شمالي قطب امنیت، د اوکراین جګړه او په منځني ختیځ کې د سولې ټینګښت وي.
انند د سېشنبې په ورځ (د لړم ۲۰مه) د اوسني نړۍوال وضعیت «سیاسي او جیوپولیټیکي بدلونونو» ته په اشاره سره د منځني ختیځ د سولې د ټینګښت لپاره د امریکا له هڅو مننه وکړه او ویې ویل، چې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو په دې غونډه کې «ډېر اغېزمن او رغنده غړی» دی.
د امریکا، کاناډا، برېتانیا، فرانسې، جرمني، ایټالیا او جاپان د بهرنیو چارو وزیران به د سېشنبې او چهارشنبې (د لړم ۲۰مه او ۲۱مه) غونډه وکړي.
سږکال د اسټرالیا، برازیل، هندوستان، سعودي عربستان، مکسیکو، سوېلي کوریا، سوېلي افریقا او د اوکراین د بهرنيو چارو وزیران هم دې غونډې ته بلل شوي دي.
دا غونډه په داسې حال کې ترسره کېږي، چې امریکا د کاناډا سره سوداګریزې خبرې ځنډولي ځکه چې د انتاریو ایالتي حکومت د تعرفو پر وړاندې یو تبلیغاتي اعلان خپور کړی و.
د اسراییل د دفاع وزارت د ۲۰۲۶ کال لپاره د ۴۴.۵ میلیارده ډالرو بودیجې غوښتنه کړې ده. له دې بودیجې څخه شاوخوا ۲.۱۷ میلیارده ډالره د امنیتي چمتووالي د پیاوړتیا لپاره په ځانګړي ډول د ایران د ګواښونو پر وړاندې ځانګړې شوې ده.
د اسراييل د ماليې وزارت دا غوښتنه د ۲۰۲۵ کال د تایید شوې بودیجې له حد څخه زیاته وبلله او له همدې امله د دفاع او ماليې وزارتونو ترمنځ د پوځي بودیجې په اړه تاوتریخوالی زیات شوی دی.
دفاع وزارت په یوې خبرپاڼه کې ماليې وزارت تورن کړی، چې د «لسګونو حیاتي تړونونو د تصویب مخنیوی کوي او په دې سره د هېواد بنسټیز امنیت له ګواښ سره مخ کوي.»
په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې دغه قراردادونو کې د مهماتو رانیول، د ټانکونو پرزې، د جنګي واحدونو لپاره بې پیلوټه الوتکې او د غزې او لبنان سره نږدې پولو کې د سرحدي ښارګوټو د امنیتي جوړښتونو پیاوړتیا شاملې دي.
د دفاع وزارت عمومي مشر امیر بارعام د یاد وزارت د بورډ په غونډه کې وویل: «له دوه کلنې بېسابقې څو اړخیزې جګړې وروسته، د مالیې وزارت خپله پاملرنه له واقعي ګواښونو په ځانګړي ډول هغو چې له ایران څخه راولاړېږي، بل لور ته اړولې او پر کمارزښته مسایلو تمرکز کوي.»
هغه زیاته کړه: «له دې سره چې دوښمنان په خپلو پوځي وړتیاوو کې ورځ تر بلې پیاوړي کېږي، اسراييل باید د بېړني حالت په چوکاټ کې د خپلو ځواکونو په پراخ تجهیز پانګونه وکړي او کمزورې شوې پوځي وړتیاوې بېرته بشپړ چمتو حالت ته راولي.»
د اسراييل د ماليې وزارت ویلي، چې د ۲۰۲۶ کال لپاره یوازې ۹۳ میلیارده شکل د دفاعي بودیجې په توګه ځانګړې کوي او زیاته یې کړه، چې د پوځ د نویو غوښتنو منل «کېدای شي د لګښتونو د پوره کولو لپاره د مالیاتو د زیاتوالي لامل شي.»
ماليې وزارت په خبرپاڼه کې ټینګار کړی، چې دوی په تېرو دوو کلونو کې د اسراييل د پوځي هڅو ملاتړ کړی او «د امنیتي ننګونو د مدیریت لپاره» لا هم د دفاع وزارت سره د همکارۍ هرکلی کوي.
خو یاد وزارت وايي، تر هغه چې مالي چوکاټونه بېرته منظم او د بودیجې لومړیتوبونه روښانه نه شي، هغه نوي قراردادونه چې مالي تضمین نه لري نه شي امضا کولی.
د امریکا د مرستو له بندېدو وروسته درې افغانې ښځې چې په قطر کې د اېستلو له ګواښ سره مخ وې، اوس یې د کاناډا د رېجاینا پوهنتون کې پناه اخيستې. په پلان کې ده، چې شاوخوا ۳۰ افغانې زدهکړیانې رېجاینا ته ولېږدول شي، خو اداري خنډونو او اوږدو پروسو د دې کار بهیر ځنډولی.
د کاناډا رېجاینا پوهنتون له څو میاشتو راهیسې د ښځو د حقونو د یوې مدافع ډلې سره په ګډه هڅه پيل کړې، څو ۳۰ افغانې زدهکړیانې چې د امریکا د مالي مرستو له پرې کېدو وروسته په قطر کې بند پاتې دي، کاناډا ته ولېږدوي.
کاناډا ته له درېیو لېږدول شویو ښځو بیا سپوږمۍ هاشمي وايي: «کله چې رېجاینا هوايي ډګر ته ورسېدم د وطن یاد مې را په زړه شو، ځکه کاناډا او افغانستان دواړه ساړه ژمي لري.»
سپوږمۍ زياتوي، چې کاناډا ته په رسېدو د خوندیتوب احساس لري: «زه پوهېږم چې زه چیرې ولاړه یم. زه په یوې خوندي خاوره کې یم، د حقونو او ازادیو په خاوره.»
دغه افغان ښځينه زده کوونکو خپل د لوړو زده کړو سفر د کابل په امریکايي پوهنتون کې هغه مهال پيل کړی و، کله چې طالبان بیا پر افغانستان واکمن شول.
د ۲۰۲۱ کال د افغانستان تر سقوط او د نجونو پر مخ د زده کړو د بندېدو وروسته سپوږمۍ او ګڼ شمېر محصلینې اړ شوې، چې د خپلو زده کړو د دوام لپاره قطر ته ولاړې شي.
دوی او لسګونو نورو افغان نجونو په قطر کې په هغو پوهنتونونو کې زده کړې کولې، چې ټول لګښت یې د امریکا نړۍوالې پراختیایي ادارې «یو اېس ای ډي» د بورسونو له لارې ورکړل کېدل، خو د امریکا د مرستو له بندېو سره سم، دغه پروګرام هم سږ کال وتړل شو او یادې زده کړه یالانې افغانستان ته د لېږولو له ګواښ سره مخ شوې.
سپوږمۍ هاشمي وايي: «حتی هغه وخت چې زه په الوتکه کې ناسته وم، بیا مې هم فکر کاوه چې کېدای شي کومه ستونزه رامنځته شي.»
د هغې په خبره، د رېجاینا په الوتنه کې یې د کډوالۍ د پروسو په اړه لا هم اندېښنه لرله.
هاشمي او دوې نورې افغانې محصلینې د رېجاینا هوايي ډګر کې د همدې هڅو د مخکښې فریبا رضايي او د پوهنتون د کارکوونکو له تود هرکلي سره مخ شوې.
دغه درې افغانې محصلینې به په جنوري میاشت کې د رېجاینا پوهنتون کې خپلې زده کړې پیل کړي.
د «ښځې د سبا رهبرانې» بنسټ مشره فریبا رضايي وايي: «دوی په یو خورا سخت، بحراني او ناوړه وضعیت کې وې.» هغې زیاته کړه، چې قطر د کډوالو د بیا مېشتېدو لپاره هېڅ قانوني لاره نه لري.
نوموړې وویل، چې هلته د یوې ښځې لپاره کار کول هم ډېر سخت دی.
رېجاینا پوهنتون د (پياوړتیا پروژه) د هغو محصلانو ته د زده کړو زمینه برابروي، چې د جګړې یا سیاسي تاوتریخوالي له امله په خپلو هېوادونو کې زده کړې نه شي کولی.
«ښځې د سبا رهبرانې» بنسټ سسکاچوان ښار ته د هغو شاوخوا ۳۰ افغان ښځو چې دا مهال په قطر کې دي د لېږد لپاره تر دې مهاله ۸۱۵ زره ډالره مرسته ټوله کړې.
رضایي وایي، د سیاسي اداري خنډونو او په کاناډا کې د نړۍوالو محصلانو د شمېر د محدودیت له امله د دغو درېیو لومړیو محصلانو راوستل «ډېر سخت» وو.
فعالانو له کاناډا غوښتي، چې د هغو افغانو ښځو مرسته وکړي چې د ټرمپ د حکومت د پرېکړو له امله د شړل کېدو له خطر سره مخ دي.
رضایي خپله هم افغانه ده او د افغانستان د لومړنیو دوو ښځینه المپیکي لوبغاړو له ډلې څخه ده، چې د کاناډا په وینکوور کې «ښځې د سبا رهبرانې» په نوم سازمان جوړ کړی او هڅه کوي، چې افغانې نجونې د امریکا او کاناډا د زده کړې له بورسونو سره ونښلوي.
هغې زیاته کړه، چې په اروپایي هېوادونو کې د امکاناتو محدودیت او د امریکا د نړۍوال سیاست بدلون ته په کتو «کاناډا د دغو ښځو وروستۍ هیله ده.»
هغې وویل: «نړۍ افغان ښځې او نجونې یوازې پرېږدي. دا بېعدالتي ده او ما غوسه کوي.»
د یادولو ده، چې د ډونالډ ټرمپ له بیا واکمنېدو وروسته، د ښځو په ګډون ګڼ شمېر افغانان اوسمهال په قطر، ابوظبي، پاکستان او یو شمېر نورو هېوادونو کې بېبرخلیکه پاتې دي.
په پاکستان کې د روسیې سفارت د سې شنبې په ورځ په یوې خبرپاڼه کې په اسلاماباد کې د «جي ۱۱» په سیمه کې وروستی ځانمرګی برید غندلی دی. د روسیې سفارت د پېښې د عاملینو د پېژندلو او عدالت ته د سپارلو هیله ښودلې ده.
د روسیې سفارت د سې شنبې په ورځ (د لړم ۲۰مه) په اسلاماباد کې د ځانمرګي برید وروسته په یوې خبرپاڼه کې د پېښې له قربانیانو سره خپله خواخوږي ښودلې او ټپیانو ته یې د عاجلې شفا غوښتنه کړې ده.
د روسیې سفارت لیکلي: «موږ هیله لرو چې د دې برید عاملین وپېژندل شي او قانون ته وسپارل شي.»
د پاکستان د پلازمېنې اسلاماباد ښار په جي۱۱ سیمه کې د ځانمرګي برید له امله لږترلږه ۱۲ کسان وژل شوي او ۲۰ نور ټپیان دي.
د پولیسو په وینا، ځانمرګی بریدګر چې په موټرسایکل سپور و، د پولیسو موټر ته نږدې یې ځان پورې تړلو چاودېدونکو توکو ته چاودنه ورکړه.
پولیس وايي، چې د چاودنې په ځای کې یې د ځانمرګي بریدګر سر هم موندلی دی.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د سې شنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې د جورجیا او اذربایجان پولې ته نېږدې د ترکیې د پوځي الوتکې د لوېدو پېښه غندلې او په دې اړه یې خواشیني څرګنده کړې ده. طالبانو د پېښې د قربانیانو کورنیو ته تسلیت هم ویلی دی.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د سې شنبې په ورځ (د لړم ۲۰مه) په یوې خبرپاڼه کې د ترکیې د پوځ اړوند د یوې الوتکې د لوېدو پېښه غندلې او لیکلي یې دي: «د دې دردناکې پېښې له امله د ترکیې ورور دولت، ملت او د قربانیانو کورنیو ته د زړه له کومې د تسلیت او خواخوږۍ مراتب وړاندې کوو او شهیدانو ته د فردوس جنت دعا کوو.»
د ترکیې د پوځ یوه C-130 بار وړونکې الوتکه د سې شنبې په ورځ له اذربایجان څخه د الوتنې وروسته په جورجیا کې ولوېده. د راپورونو له مخې، په دې الوتکه کې ۲۰ تنه سپاره ول.
د پېښې له اعلان وروسته، د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان د «شهیدانو» د روح لپاره دعا وکړه او د ژغورنې ډلې د پېښې ځای ته ولاړې.
تر اوسه د الوتکې د سقوط لامل او د مرګژوبلې کره شمېر لا نه دی څرګند شوی، خو ځایي رسنیو خبر ورکړی چې په الوتکه کې د ترکیې او اذربایجان سرتېري سپاره وو.
د ترکیې د کورنیو چارو وزیر علي یرلیکایا ویلي، چې له جورجیايي سیال سره یې ټلیفوني خبرې کړي او د جورجیا وزیر د پېښې ځای ته د تګ په حال کې دی.