امرالله صالح: قطر له پاکستان نه د افغانستان د «څوکیدارۍ» رول اخیستی دی

یاد سازمان خبرداری ورکړی، چې د طالبانو بندیزنو د افغان نجونو او مېرمنو انساني کرامت هم له‌منځه وړی دی. د پښنې نړۍوال سازمان ټینګار کړی، چې د طالبانو پر دغو بندیزونو او محدودیتونو باید نړۍواله ټولنه غږ پورته کړي او باید ورسره حساب هم وکړي.

له تېرو څه باندې څلورو کلونو راهیسې پر افغانستان واکمنو طالبانو د ښځو پر کار، سفرونو، د نجونو پر زده‌کړو او د ژوند په بېلابېلو برخو د محدودیتونو تر څنګ ګڼ بندیزونه هم لګولي دي. د معلوماتو له مخې؛ ملا هبت الله د خپل واک په موده کې تر ۱۰۰ډېر فرمانونه د ښځو او نجونو خلاف صادر کړي او په ټولنه کې یې د هغوی ژوند لا پسې محدود کړی دی. دغه ډله د خپلو سختدریځه تګلارو له کبله نړۍوالې انزوا سره مخ ده او د جرمونو نړۍوالې محکمې یې د ځینو مشرانو د نیولو امر هم له همدې امله کړی دی.

د طالبانو ترمنځ دننه هم د نجونو زده‌کړو او د ښځو د کار په تړاو ژور مخالفتونه شته؛ خو دې درزونو هم د ملا هبت الله پر دریځ هېڅ ډول اغېز نه‌دی کړی او لا یې خپلو سختدریځه تګلارو ته زور ورکړی دی. نیوکې دا دي، چې یو شمېر لوېدیځو هېوادونو او د بشري حقونو ملاتړو پر طالبانو د فشارونو برعکس دې ډلې سره تعامل ته غاړه اېښې ده.

افغان ښځینه فعالانو هم په وار وار له هېوادونو او نړۍوالو سازمانونو غوښتي؛ څو د نجونو د زده‌کړو بندیزونو او پر ښځو د محدودیتونو له کبله پر طالبانو سخت محدودیتونه وضعه کړي. د ملګرو ملتونو سازمان له افغان نجونو او مېرمنو سره د طالبانو روان چلند د «جنسي اپارټایډ» په توګه هم پېژندلی دی.

هغه همدا راز د افغانستان انټرنشنل – پښتو خبریال سره چهارشنبه د (لړم ۲۱مه) ویلي، د اسلام‌اباد او طالبانو ترمنځ د جګړې پلوی نه‌دی او باید بیا ځل مذاکراتو ته مخه شي.

د هغه په خبره: «ضرور دا وایو، که د دوحې مذاکرات ناکام شول، که د استانبول ناکام شول؛ نو باید بل پړاو وشي او بیا پسې بل پړاو وشي». هغه زیاتوي: «که د دوو وزیرانو د ناولو خبرو په پایله کې دواړه قومونه وجنګېږي، دا ډېره د بدقسمتۍ خبره ده».

دغه پاکستانی سیاست‌وال وایي، که د طالبانو حکومت وغواړي؛ نو پاکستان کې روان کړکېچ او نا امنۍ ختمولای شي. د نوموړي په وینا؛ که پر کابل واکمن طالبان د پاکستاني طالبانو غورځنګ ته سپارښتنه وکړي، چې له جګړې لاس واخلي نو د جګړې د پای ته رسېدو امکان شته.

د پاکستان او طالبانو ترمنځ په دې وروستیو کې کړکېچ اوج ته رسېدلی دی. اسلام‌اباد دعوه لري، چې افغان طالبانو د پاکستاني طالبانو غورځنګ غړو ته په خپله خاوره کې ځای ورکړی او له هماغه ځایه پاکستان کې بریدونه پلانوي. د ترکیې په مذاکراتو کې لانجمن ټکي دا بلل شوي، چې اسلام‌اباد له طالبانو تضمینونه غوښتي؛ څو د «ټي‌ټي‌پي» وسله‌وال به نور پاکستان کې بریدونه نه کوي؛ خو طالبانو یې دې شرطونو ته غاړه نه‌ده اېښودلې.

د طالبانو د مذاکراتي پلاوي یوه غړي او د کورنیو چارو وزارت مرستیال یې حاجي نجیب الله تېره ورځ چهارشنبه د (لړم ۲۱مه) یوې خبري غونډه کې ویلي، دوی په دوحې او استانبول کې پاکستاني پلاوي ته په ډاګه کړې چې د دوی د کورني امنیت مسوول نه‌دي او نه هم په دې تړاو تضمین ورکولای شي.

هاخوا طالبان بیا ادعا لري، چې د داعش ترهګره ډله پاکستان کې پناه ځایونه لري او د دغه هېواد پوځ یې د افغانستان پر ضد کاروي. دوی وایي، په دې تړاو یې شواهد هم منځګړو هېوادونو ته سپارلي دي. ورسره هم‌مهاله د طالبانو د ریاست الوزا اقتصادي مرستیال له پاکستان سره په هره ډول سوداګریزې راکړې ورکړې هم بندیز ولګاوه او افغان سوداګرو ته یې سپارښتنه وکړه، چې په بدیلو لارو غور وکړي.

د چارو کارپوهانو په وینا؛ په نږدې راتلونکي کې د طالبانو او اسلام‌اباد ترمنځ د اړیکو ښه والي لپاره کوم څرک نه لیدل کېږي او ښايي دغه کشاله لا پسې اوږده او نوره هم کړکېچنه شي.

د خراسان رضوي د ولايتي ادارې د عامه اړيکو رياست د معلوماتو له مخې، دغه ټانکرونه د دوغارون پولې له لارې افغانستان ته ننوتي وو؛ خو د یو لړ ستونزو له کبله هلته ایسار کړای شوي دي. نبي‌پور وایي، د دغه ټانکرونو نږدې ۷۰سلنه د ايراني شرکتونو دي او پاتې ۳۰ سلنه د افغان موټرچلوونکو اړوند دي.

نوموړي زياته کړه، د دغه ستونزې د حل لپاره په ولايتي کچه څو ناستې ترسره شوې دي او د حل لارې لپاره یې مثبت پرمختګونه هم شوي دي. د ایران د خراسان رضوي ولايت د انرژۍ او تېلو اړوند ادارې هڅه کوي، چې د قانوني لارو له مخې د دغو ټانکرونو د بېرته ور وړل کېدو بهير بشپړ کړي.

دغه چارواکي ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې د ایراني تېلو ټانکرونو درېدنې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ په بهیر کې خنډونه رامنځته کړي دي.

په همدې تړاو، د ایران د تايباد ولسوالۍ ولسوال حسين جمشيدي هم ويلي، د ټانکرچلوونکو او د مالو خاوندانو شکايتونه جدي دي؛ ځکه د اوږدې مودې بند پاتې کېدو له امله سوداګر اندېښمن شوي دي. د ده په وينا؛ د پرله‌پسې هڅو پر مټ د بند پاتې ټانکرونو شمېر له ۲زرو څخه ۷۳۶ ته راکم شوی، چې شاوخوا ۲۵ مېليونه ليټره پټرول یې لېږدولي وو.

هغه زياته کړه، د دوغارون د ازادې سوداګريزې صنعتي سيمې د تېلو د زېرمه کولو تاسيسات او زېربناوې د بند پاتې ټانکرونو په برخه کې مهم رول لري. د معلوماتو له مخې؛ ایران یوازې د دوغارون له لارې افغانستان ته ۲۰سلنه تېل صادروي.

د روان کال په لومړۍ نيمايي کې ۴۷۱زره او ۷۴۶ ټنه توکي د نږدې ۵۹۶ مېليونه ډالرو په ارزښت له دې لارې افغانستان ته صادر شوي، چې د تېر کال د ورته مودې پرتله په دې کچه کې ۳۰ او په ارزښت کې ۶۰ سلنه زياتوالی ښيي.

طالبانو څو، څو ځله ویلي چې د ایران څخه یې د بې‌کېفیته تېلو صادرولو په لړ کې د ځینو شرکتونو کانټینرونه ضبط کړي او همدا راز یې ځینې بېرته ایران ته واپس کړي دي.

پنج‌شنبه د (لړم ۲۲مه) د ایران د بهرنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې راغلي: «د سيمې د هېوادونو ترمنځ دوامداره خبرې او همغږي د تاوتريخوالي د خپرېدو د مخنيوي او د ګډ امنيت د تضمين کیلي ده». عباس عراقچي زياته کړه، چې ايران غواړي له مسکو او د سيمې له نورو هېوادونو سره منظمې سلا مشورې وشي؛ څو د افغانستان د ډیورنډ په اوږدو کې د لا زياتو شخړو د رامنځته کېدو مخه ونيول شي او د ثبات لپاره لارې چارې ولټول شي.

د ټليفوني خبرو پر مهال دواړو لوريو د خپلو دوه اړخيزو اړيکو جاج واخيست او پر دې يې ټينګار وکړ، چې تهران او مسکو د ټولو هغو برخو د پراختيا هوډ لري چې دواړو لورو ته د علاقې وړ دي.

عراقچي وويل، امريکا او يو شمېر اروپايي هېوادونه د فلسطين د مسلې په اړه په ملګرو ملتونو کې داسې نوې هڅې کوي، چې اندېښنې يې راپورته کړې دي. ده وويل، د امنيت شورا دغه طرحه به د غزې او فلسطين خلک د پرديو تر واک لاندې کړي.

له بلې خوا، د روسيې د بهرنيو چارو وزير سرګي لاوروف د سيمې د هېوادونو ترمنځ د همکارۍ پر اهميت ټينګار وکړ. خبرپاڼه کې د هغه په حواله لیکل شوي، چې مسکو چمتو دی له تهران او نورو سيمه‌ييزو لورو سره د ثبات او امنيت د ټينګښت لپاره خپلې سلامشورې او همغږي ته دوام ورکړي.

دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ کړکېچ تازه پر سوداګریزې جګړې هم بدل شوی. همدا راز د قطر او ترکیې په منځګړتوب د دواړه خواوو له لوري درې پړاوه مذاکرات هم ناکام شوي او په نږدې وختونو کې دغه کړکېچ حل کېدونکی نه ښکاري.

پاکستان ادعا لري، چې پر کابل واکمنو طالبانو د دوی مخالفو ډلو «ټي‌ټي‌پي» یا د پاکستاني طالبانو غورځنګ په ګډون یو شمېر نورو ډلو ته پناه ځایونه ورکړي؛ خو طالبان بیا دغه ادعاوې ردوي. پر کابل واکمن دعوه لري، چې اسلام‌اباد د دوی خلاف داعش وسله‌وال روزي او خپله خاوره کې یې مرکزونه هم ورکړي دي.

غریب‌ ابادي د چهارشنبې په ورځ (د لړم ۲۱مه) پر اېکس پاڼې لیکلي، چې د طالبانو له سفیر سره یې په لیدنه کې د کابل د وروستي سفر پر مهال د شویو هوکړو د تعقیب او د هلمند د اوبو د حق په اړه بحث کړی دی.

هغه زیاته کړې: «په دې لیدنه کې مې په ځانګړې توګه ټینګار وکړ، چې د سلما بند اوبه باید خوشې شي، تر څو د مشهد ښار د څښاک د اوبو یوه برخه چې د ډېرو افغان کډوالو کوربه هم دی د دوستي بند له لارې تامېن شي.»

سلما بند د هرات په ولایت کې د افغانستان د پخواني حکومت پر مهال د هند په مالي ملاتړ د شاوخوا ۳۰۰ میلیونه ډالرو په ارزښت جوړ شوی و.

په تهران کې د طالبانو سفارت هم ویلي، چې دواړو خواوو د افغان بندیانو د وضعیت، د کونسلګریزو همکاریو د اسانه کولو او په ایران کې د مېشتو افغان کډوالو د ستونزو د حل په اړه بحث او نظرونه تبادله کړي‌ دي.

ایران دا مهال له یوې بې‌ سارې وچکالۍ سره مخ دی. د ایران چارواکي وخت ناوخت د هلمند د سیند د اوبو په اړه له طالبانو سره خبرې کوي. ایراني چارواکي وايي، طالبان د اوبو حق په برخه کې په خپلو ژمنو عمل نه‌ دی کړی؛ خو طالبان وایي، چې افغانستان د سختې وچکالۍ له امله د اوبو له کمي سره مخ دی.