په کندهار کې د طالبانو د کرنې، اوبو لګونې او مالدارۍ ریاست خبر ورکړی، چي د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام په مالي ملاتړ یې په کندهار ښار او ۱۲ ولسوالیو کې د ۱۲ مېلیونه او ۱۶۶زره افغانیو په لګښت ۱۰۰ شنې خونې جوړې کړې دي.
د یاد ریاست په وینا؛ دغه جوړې شوې شنې خونې ګټې اخیستنې ته سپارل شوې دي.
د افغانستان د مخکېني جمهوري نظام مرستیال ولسمشر امرالله صالح وایي، پاکستان يا د قطر هغه رول نهدی درک کړی چې د طالبانو د جوړونې په بهير کې يې لاره او يا يې قصداً له پامه غورځولی دی. هغه وایي، د افغانستان د څوکیدارۍ رول اوس د پاکستان له لاسه وتلی دی.
صالح پر اېکس پاڼه په یوه پوسټ کې لیکلي، اسلاماباد هيلهمن و چې يو ځل بيا د افغانستان «څوکيدار» شي او د طالبانو له لارې د امريکا او اروپا د بشري مرستو د ترلاسه کولو وسيله پيدا کړي. صالح وایي، پاکستان د هغه رول په تمه و چې په ۱۹۹۰ لسيزه کې يې لاره. د هغه په خبره؛ دا ځل قطر وتوانېد، چې دغه رول له پاکستان نه واخلي.
نوموړي زياته کړې ده، قطر د لوېديځو هېوادونو څخه د ښکاره مالي مرستو ترلاسه کولو پرته د طالبانو د بودجې يوه برخه په پټه تمويلوي؛ څو د یادې ډلې له ړنګېدو مخنيوی وکړي. د صالح په وينا؛ دوحه په دې کار سره د طالبانو د واکمنۍ په ټينګښت کې ځانګړې برخه لري او په غيرمستقيم ډول د نجونو د ښوونځيو د تړلو او د طالبانو د ځپونکو تګلارو ملاتړ هم کوي.
صالح خبرداری ورکړی، ښایي قطر د پاکستان هغه وړانديز ومني چې غواړي په خپله خاوره کې د پاکستاني طالبانو غورځنګ «ټيټيپي» دفتر پرانېزي؛ ځکه قطر د طالبانو د ملاتړ تجربه لري او ښايي يو ځل بيا ورته رول د سيمې په کچه تکرار کړي.
صالح دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې د اسلاماباد او افغان طالبانو ترمنځ د «ټيټيپي» وسلهوالو پر سر کړکېچ ورځ تر بلې زیاتېدونکی دی او د دوحې په ګډون استانبول کې یې درې ځله ترمنځ مذکرات ناکام شول. پاکستان له افغان طالبانو غواړي، چې په خپله خاوره کې د «ټيټيپي» وسلهوالې ډلې پناه ځایونه ختم کړي او په مقابل کې یې طالبانو بیا له اسلاماباد غوښتي چې په خپله خاوره کې د داعش مرکزونه ختم کړي.
د بښنې نړۍوال سازمان پنجشنبه د (لړم ۲۲مه) ویلي، طالبانو په سیسټماټیک ډول افغان نجونې او ښځې د ژوند له ټولو برخو حذف کړې او له حقونو یې محرومې کړې دي. دغه سازمان وایي، نړۍواله ټولنه باید د افغان نجونو او ښځو د حقونو لپاره مبارزه وکړي.
یاد سازمان خبرداری ورکړی، چې د طالبانو بندیزنو د افغان نجونو او مېرمنو انساني کرامت هم لهمنځه وړی دی. د پښنې نړۍوال سازمان ټینګار کړی، چې د طالبانو پر دغو بندیزونو او محدودیتونو باید نړۍواله ټولنه غږ پورته کړي او باید ورسره حساب هم وکړي.
له تېرو څه باندې څلورو کلونو راهیسې پر افغانستان واکمنو طالبانو د ښځو پر کار، سفرونو، د نجونو پر زدهکړو او د ژوند په بېلابېلو برخو د محدودیتونو تر څنګ ګڼ بندیزونه هم لګولي دي. د معلوماتو له مخې؛ ملا هبت الله د خپل واک په موده کې تر ۱۰۰ډېر فرمانونه د ښځو او نجونو خلاف صادر کړي او په ټولنه کې یې د هغوی ژوند لا پسې محدود کړی دی. دغه ډله د خپلو سختدریځه تګلارو له کبله نړۍوالې انزوا سره مخ ده او د جرمونو نړۍوالې محکمې یې د ځینو مشرانو د نیولو امر هم له همدې امله کړی دی.
د طالبانو ترمنځ دننه هم د نجونو زدهکړو او د ښځو د کار په تړاو ژور مخالفتونه شته؛ خو دې درزونو هم د ملا هبت الله پر دریځ هېڅ ډول اغېز نهدی کړی او لا یې خپلو سختدریځه تګلارو ته زور ورکړی دی. نیوکې دا دي، چې یو شمېر لوېدیځو هېوادونو او د بشري حقونو ملاتړو پر طالبانو د فشارونو برعکس دې ډلې سره تعامل ته غاړه اېښې ده.
افغان ښځینه فعالانو هم په وار وار له هېوادونو او نړۍوالو سازمانونو غوښتي؛ څو د نجونو د زدهکړو بندیزونو او پر ښځو د محدودیتونو له کبله پر طالبانو سخت محدودیتونه وضعه کړي. د ملګرو ملتونو سازمان له افغان نجونو او مېرمنو سره د طالبانو روان چلند د «جنسي اپارټایډ» په توګه هم پېژندلی دی.
د پاکستان د جماعت اسلامي ګوند پخواني مشر سراج الحق په پښتونخوا کې د امن جرګې پر مهال وینا کې ویلي، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ جګړه د هند په ګټه ده. هغه زیاته کړې، چې دواړه لوري باید د خبرو اترو له لارې سره مسایل حل کړي.
هغه همدا راز د افغانستان انټرنشنل – پښتو خبریال سره چهارشنبه د (لړم ۲۱مه) ویلي، د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ د جګړې پلوی نهدی او باید بیا ځل مذاکراتو ته مخه شي.
د هغه په خبره: «ضرور دا وایو، که د دوحې مذاکرات ناکام شول، که د استانبول ناکام شول؛ نو باید بل پړاو وشي او بیا پسې بل پړاو وشي». هغه زیاتوي: «که د دوو وزیرانو د ناولو خبرو په پایله کې دواړه قومونه وجنګېږي، دا ډېره د بدقسمتۍ خبره ده».
دغه پاکستانی سیاستوال وایي، که د طالبانو حکومت وغواړي؛ نو پاکستان کې روان کړکېچ او نا امنۍ ختمولای شي. د نوموړي په وینا؛ که پر کابل واکمن طالبان د پاکستاني طالبانو غورځنګ ته سپارښتنه وکړي، چې له جګړې لاس واخلي نو د جګړې د پای ته رسېدو امکان شته.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ په دې وروستیو کې کړکېچ اوج ته رسېدلی دی. اسلاماباد دعوه لري، چې افغان طالبانو د پاکستاني طالبانو غورځنګ غړو ته په خپله خاوره کې ځای ورکړی او له هماغه ځایه پاکستان کې بریدونه پلانوي. د ترکیې په مذاکراتو کې لانجمن ټکي دا بلل شوي، چې اسلاماباد له طالبانو تضمینونه غوښتي؛ څو د «ټيټيپي» وسلهوال به نور پاکستان کې بریدونه نه کوي؛ خو طالبانو یې دې شرطونو ته غاړه نهده اېښودلې.
د طالبانو د مذاکراتي پلاوي یوه غړي او د کورنیو چارو وزارت مرستیال یې حاجي نجیب الله تېره ورځ چهارشنبه د (لړم ۲۱مه) یوې خبري غونډه کې ویلي، دوی په دوحې او استانبول کې پاکستاني پلاوي ته په ډاګه کړې چې د دوی د کورني امنیت مسوول نهدي او نه هم په دې تړاو تضمین ورکولای شي.
هاخوا طالبان بیا ادعا لري، چې د داعش ترهګره ډله پاکستان کې پناه ځایونه لري او د دغه هېواد پوځ یې د افغانستان پر ضد کاروي. دوی وایي، په دې تړاو یې شواهد هم منځګړو هېوادونو ته سپارلي دي. ورسره هممهاله د طالبانو د ریاست الوزا اقتصادي مرستیال له پاکستان سره په هره ډول سوداګریزې راکړې ورکړې هم بندیز ولګاوه او افغان سوداګرو ته یې سپارښتنه وکړه، چې په بدیلو لارو غور وکړي.
د چارو کارپوهانو په وینا؛ په نږدې راتلونکي کې د طالبانو او اسلاماباد ترمنځ د اړیکو ښه والي لپاره کوم څرک نه لیدل کېږي او ښايي دغه کشاله لا پسې اوږده او نوره هم کړکېچنه شي.
د پاکستان پوځ یو متقاعد جنرال انعامالحق په یوه تازه تحلیلي لیکنه کې چې «د افغانستان پوځي جغرافیه، د واک مرکزونه او زموږ سیاست» نومېږي، لیکلي چې افغان طالبانو د اسلاماباد د پخوانۍ دوستۍ او ملاتړ سره، سره اوس له پاکستان سره د دښمنۍ لاره نیولې ده.
جنرال انعامالحق په خپل تحلیل کې ویلي، طالبانو نه یوازې د اسلامي ورورولۍ او ښه ګاونډیتوب اصول نهدي مراعت کړي؛ بلکې د پاکستاني طالبانو تحریک (TTP) غړو ته یې پناه ورکړې او د پاکستان ملي امنیت یې له ګواښ سره مخ کړی دی.
هغه زیاته کړې، په اسلاماباد کې وروستی ځانمرګی برید او د وزیرستان په سویلي سیمه کې د پېښور د پوځي ښوونځي د ناورین د تکرار هڅه ده چې د «ټيټيپي» اړونده ډلو لهخوا طرحه شوې وه. د هغه په وینا، د طالبانو پر وړاندې د اسلاماباد اوږد زغم هېڅ پایله نهده ورکړې او اوس په سیاسي او ډېپلوماتیکو کړیو کې د نوو انتخابونو په اړه خبرې روانې دي.
انعامالحق د مقالې په یوې برخه کې د طالبانو دننه د پوځي جغرافیې او قومي درزونو یادونه کړې او ویلي یې دي، چې د هندوکش غرونه افغانستان په دوو برخو وېشي: «سوېل چې زیاتره پښتانه پهکې مېشت دي او شمال چې نور قومونه پهکې اوسېږي. د هغه په باور؛ دغه تاریخي درزونه د افغانستان د اوږدمهاله بېثباتۍ یو اساسي لامل دی».
هغه لیکلي، د اوسني افغانستان د قدرت څلور اصلي مرکزونه کندهار، لويه پکتیا، شمال او هرات دي او پاکستان تر دې مخکې هڅه کړې وه چې د پښتنو سیمو په تمرکز سره د ثبات ساتنه وکړي. خو نوموړي خبرداری ورکړی، چې قومي اختلافات، د اقتصادي فرصتونو نشتوالی او د خلکو نارضایتي کولای شي د نوي تاوتریخوالي او نا کراریو لامل شي.
جنرال انعامالحق د طالبانو هغه روایت ناسم بللی، چې ګواکې دوی د شوروي او امریکا پر وړاندې په خپله بریالي شوي دي. د هغه په وینا؛ طالبان بې د پاکستان له پوځي او سیاسي مرستو به هېڅکله نه وای توانېدلي له دغو دوو زبرځواکونو سره مقابله وکړي.
هغه لیکلي، د افغانستان په تړاو د پاکستان سیاست په جدي توګه بیا کتنې ته اړتیا لري. د نوموړي په باور؛ اسلاماباد باید د افغانستان د راتلونکي لپاره د سوېلي پښتنو او شمالي قومونو له ګډ ترکیب څخه د یو ټولګډونه او پراخې حکومتدارۍ ملاتړ وکړي، خو له بلې خوا باید د فشار وسایل هم له لاسه ورنه کړي.
هغه ټینګار کړی، د افغانستان دوامداره سوله یوازې هغه وخت شونې ده چې دغه هېواد له خپلو ګاونډیانو، په ځانګړي ډول له پاکستان سره، متوازنه او دوستانه اړیکه ولري.
انعامالحق په پای کې لیکلي: «ارام افغانستان د سیمې د سولې لپاره ګټور دی او د افغانستان ثبات د پاکستان د ثبات معنا لري».
د ايران د خراسان رضوي ولايت سياسي او ټولنيز مرستيال محمدعلي نبيپور ويلي، له تېرو شپږو میاشتو راهیسې په افغانستان کې د ایران د تېلو ۷۳۶ټانکرونه ایسار کړای شوي او دوی په جدي توګه دغه مسله څېړي.
د خراسان رضوي د ولايتي ادارې د عامه اړيکو رياست د معلوماتو له مخې، دغه ټانکرونه د دوغارون پولې له لارې افغانستان ته ننوتي وو؛ خو د یو لړ ستونزو له کبله هلته ایسار کړای شوي دي. نبيپور وایي، د دغه ټانکرونو نږدې ۷۰سلنه د ايراني شرکتونو دي او پاتې ۳۰ سلنه د افغان موټرچلوونکو اړوند دي.
نوموړي زياته کړه، د دغه ستونزې د حل لپاره په ولايتي کچه څو ناستې ترسره شوې دي او د حل لارې لپاره یې مثبت پرمختګونه هم شوي دي. د ایران د خراسان رضوي ولايت د انرژۍ او تېلو اړوند ادارې هڅه کوي، چې د قانوني لارو له مخې د دغو ټانکرونو د بېرته ور وړل کېدو بهير بشپړ کړي.
دغه چارواکي ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې د ایراني تېلو ټانکرونو درېدنې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ په بهیر کې خنډونه رامنځته کړي دي.
په همدې تړاو، د ایران د تايباد ولسوالۍ ولسوال حسين جمشيدي هم ويلي، د ټانکرچلوونکو او د مالو خاوندانو شکايتونه جدي دي؛ ځکه د اوږدې مودې بند پاتې کېدو له امله سوداګر اندېښمن شوي دي. د ده په وينا؛ د پرلهپسې هڅو پر مټ د بند پاتې ټانکرونو شمېر له ۲زرو څخه ۷۳۶ ته راکم شوی، چې شاوخوا ۲۵ مېليونه ليټره پټرول یې لېږدولي وو.
هغه زياته کړه، د دوغارون د ازادې سوداګريزې صنعتي سيمې د تېلو د زېرمه کولو تاسيسات او زېربناوې د بند پاتې ټانکرونو په برخه کې مهم رول لري. د معلوماتو له مخې؛ ایران یوازې د دوغارون له لارې افغانستان ته ۲۰سلنه تېل صادروي.
د روان کال په لومړۍ نيمايي کې ۴۷۱زره او ۷۴۶ ټنه توکي د نږدې ۵۹۶ مېليونه ډالرو په ارزښت له دې لارې افغانستان ته صادر شوي، چې د تېر کال د ورته مودې پرتله په دې کچه کې ۳۰ او په ارزښت کې ۶۰ سلنه زياتوالی ښيي.
طالبانو څو، څو ځله ویلي چې د ایران څخه یې د بېکېفیته تېلو صادرولو په لړ کې د ځینو شرکتونو کانټینرونه ضبط کړي او همدا راز یې ځینې بېرته ایران ته واپس کړي دي.