نصیر احمد اندېشه: د طالبانو مشر نورو ته بشري حقونه غواړي، خو خپله یې نقضوي

فرید حمیدي‌ د جمعې په ماخوستن (د لړم ۲۳مه) پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې فارسي، دري او ترکې ژبې په تېرو ۱۴۰۰ کلونو کې د اسلامي تمدن دویمې او درېیمې ژبې وې.

د هغه په خبره په همدې ژبو زرګونه کتابونه، رسالې او همداراز علمي، فقهي، ادبي، عرفاني، کلتوري، ټولنیزې او سیاسي مقالې لیکل شوې دي.

نوموړي زیاته کړې: «دغه ډله نه پوهېږي چې د مجلة الاحکام قانوني ـ فقهي مجموعه، چې د دوی د رسمي پرېکړو او احکامو اصلي مرجع جوړوي لومړی په ترکي ژبه لیکل شوې وه او وروسته عربي، فارسي، اردو او نورو ژبو ته ژباړل شوې ده.»

نوموړي اندېښنه ښودلې، چې له تاريخي، کلتوري، هویتي او ملي مسایلو سره د طالبانو روښانه دښمنۍ د هېواد د خلکو پر ګډ ژوند، یووالي او همدردۍ منفي اغېزې کوي.

د افغانستان يوه پخواني جنرال عبدالمالک پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې فارسي او ازبکي ژبې د ملتونو تاریخي‌ هویت دی او هېڅکله له‌منځه نه ځي.

هغه زیاته کړې: «یوه لوحه چې په ازبکي یا فارسي ژبه لوړه شي یا ښکته شي، هېڅ اصلي درد نه‌شي دوا کولی. موږ باید د حل لپاره منطقي لارې ولټوو.»

ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبانو د جوزجان پوهنتون هغه لوحه چې له نورو ژبو سربېره په‌کې ازبکي هم کارول شوې وه، لرې کړې او پر ځای یې یوه نوې لوحه نصب کړې چې په پښتو، دري او انګلیسي ژبو لیکل شوې ده.

د محکمې لپاره نومول شوي قاضیان له هسپانیا څخه اراسلي ګارسیا ډل سوتو، الیسیندا کالوټ مارټینز او ایمیلیو رامیرز ماتوس، له افغانستان څخه غزال حارس، له مصر څخه مای ال-سدانی، امریکا څخه می السیډاني، له ایټالیا څخه مارینا فورټي، له سویلي افریقا څخه راشده مانجو او له هند څخه کلپنا شرما ټاکل شوې وې.

په دې ولسي محکمې کې له هېواد او له هېواده بهر ۲۴ښځو د طالبانو له‌خوا د ظلم او ځپنې په اړه شهادت ورکړ.

په دې ولسي محکمه کې۲۴ښځو په خپلو شهادتونو کې وویل، چې طالبانو نیولي، شکنجه کړي، سپکې سپورې یې ورته ویلي او ان په سنګسار یې محکومې کړې وې.

په دې ولسي محکمه کې یوې افغانې ښځې چې طالبانو نیولې وه، د شهادت‌ ورکولو پرمهال څرګنده کړې وه، چې دې ډلې هغې ته برېښنايي شکنجه ورکړې او سپکې سپورې یې ورته ویلې دي.

د افغانستان د ښځو ولسي محکمې کې یوې بلې مېرمنې عاطفه حمیدي ویلي و، چې طالبانو له خپل دفتر څخه اختطاف کړه او یوه ناڅرګند ځای ته یې ولېږدوله. هغه وایي، طالبانو په خبرو کې هغې ته ښکنځلې کولې او دې ته یې د «فاحشې» خطاب کاوه.

دې محکمې ته یوې بلې افغانې مېرمنې هم ویلي، چې د طالبانو په زندان کې یې څو ځله د ځان وژنې هڅه کړې وه.

نوموړې وایي، طالبانو هغه د لاریونونو په تړاو نیولې وه او په سنګسار محکومه وه.

د ښځو ولسي محکمې په لړ کې دوو شاهدانو د قاضیانو پوښتنو ته په ځواب کې وویل، چې طالبان معترضې ښځې د موبایل له لارې تعقیبوي.

د افغان ښځو ولسي محکمه کې یوې بلې شاهدې هم ویلي، چې د کورني تاوتریخوالي له امله یې طالبانو ته شکایت وکړ، خو هغوی وویل چې کومه ښځه له مېړه شکایت کوي باید په مرمۍ وویشتل شي. نوموړې وویل، چې مېړه یې ددې د وژلو هوډ درلود.

د مادرید د ولسي محکمې یوې بلې افغانې شاهدې افشا کړه، چې د طالبانو غړي به د ژورنالیستانو په بڼه د ښځو د اعتراضونو منځ ته ورتلل او د هغوی انځورونه یې اخیستل، څو وروسته یې ونیسي.

یوې بلې شاهدې وویل، چې طالبانو نه یوازې هغه، بلکې د هغې ماشومان هم ربړولي دي.

دغه ښځه چې د سنګسار له ګواښ سره مخ شوې وه، وایي: «په افغانستان کې قانون نشته، قوانین د نارینه‌و په ګټه جوړ شوي او درې کاله کېږي چې د خپلو ماشومانو څېرې مې نه دي لیدلي.»

د دغې محکمې جوړوونکي وايي، اصلي موخه یې په افغانستان کې په سیستماتیک ډول د ښځو د ځپنې مستندول او په دې برخه کې ځواب ورکړې ته د طالبانو اړ کول دي او زیاتوي، «له رسمي قضايي بنسټونو سربېره د افغان ښځو د حقونو ورکړې د تقویت او ځواب ورکړې ته د طالبانو د اړ کولو لپاره د دغه ډول ولسي میکانیزم رامنځته کول ډېر مهم و.»

دغه ولسي محکمه سره له دې چې الزامي قانوني اجرايي واک نه‌لري او غیر رسمي ده، خو کېدای شي د طالبانو لپاره په سیاسي، اخلاقي او ان حقوقي برخو کې سرخوږی جوړ او همداراز به د طالبانو په تړاو د رسمي قضايي بنسټونو پر پرېکړو اغېز وکړي.

د شنونکو په باور، په دغې محکمې کې به د طالبانو تر ولکې لاندې افغانستان کې د ښځو د کړاونو او ناخوالو په تړاو د نړۍوالو معلومات ډېر او ورسره به پر نړۍوالې ټولنې فشارونه زیات شي، څو د طالبانو پر وړاندې لا ډېر اقدامات وکړي.

د طالبانو عامې روغتیا وزارت د جمعې په ورځ (د لړم ۲۳مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې د دغه وزارت د خوړو او درملو مرستیال حمدالله زاهد د دغه ډلې د اقتصادي مرستیال ملا برادر د فرمان د تطبیق په موخه د درملو ټولنې له مسوولینو سره په کتنه کې ویلي، د درملو د وارداتو په برخه کې به لازمې اسانتیاوې هم رامنځته کړي.

هغه ویلي: « د بدیلو لارو موندلو لپاره به یو مناسب میکانیزم رامنځته، د سوداګرو د اندېښنو پر حل، د شرکتونو د ثبت او د درملو د بدیلو وارداتو برخه کې به لازمې اسانتیاوې رامنځته کړو.»

نوموړي په دې برخه کې له سوداګرو غوښتي، چې له احتکار څخه ډډه وکړي او د بیو په کنټرول کې له دوی سره همکاري وکړي.

د طالبانو په خبرپاڼه کې راغلي، چې د درملو سوداګرو هم ددې پرېکړې ملاتړ کړی او د بدیلو لارو اړوند یې خپل نظرونه شریک کړي دي.

طالبانو ویلي، دا مهال په افغانستان کې د درملو د تولید زياتې فابریکې فعالې دي، چې له ۶۵۰ ډوله څخه زیات درمل وړاندې کوي او همداراز یې ډاډ ورکړی، چې دا تولیدات د لا پراختیا په حال کې دي.

د افغانستان او پاکستان تر ترینګلتیا، د لارو د بندېدو او په ترکیه کې د دواړو هېوادونو د استازو له بې پایلو ناستو وروسته د طالبانو د رییس الوزرا اقتصادي مرستیال ملا برادر افغان سوداګرو او صنعت‌کارانو ته ویلي، هغه کسان چې له پاکستان سره قراردادونه لري؛ درې میاشتې وخت لري، چې خپل حسابونه تصفیه کړي.

هغه ویلي، د پاکستان د وارداتو د ټیټ کیفیت له امله باید صادرات او واردات له بدیلو لارو ترسره شي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي هم په کابل کې د سوداګرو یوې غونډې ته ویلي و، چې د لارو له پرانېستلو او بشپړ ضمانت پرته افغانستان له پاکستان سره سوداګري نه کوي. هغه وویل افغانستان ګڼې نورې بدیلې لارې لري.

راپورونه وايي چې د سفیر د اعتبار د ختمېدو په صورت کې به زرګونه افغان کډوال د پاسپورټ، ویزې، نکاح‌خط او نورو اړینو اسنادو په ترلاسه کولو کې له ستونزو سره مخ شي. ویسي د جمهوریت له سقوط وروسته له طالبانو سره له همکارۍ ډډه کړې وه.

طالبانو تازه اعلان کړی چې په ۱۴هېوادونو کې د افغانستان سفارتونه د دوی له خوا نه پېژندل کېږي، چې استرالیا هم پکې شامل ده. د دې پرېکړې وروسته ځینو هېوادونو لکه بریتانیا د افغانستان سفارت تړلی دی.

دا په داسې حال کې ده چې استرالیا وايي طالبان د افغانستان د مشروع استازیتوب په توګه نه مني او سفارت یې نه دی مجبور کړی چې وتړل شي. خو خبرداری ورکوي چې د کانبرا سفارت له لوري صادر شوي اسناد ښايي په سفر کې ستونزې جوړې کړي.

د طالبانو چارواکو رویټرز خبري اژانس ته ویلي، چې دا ډله د چابهار بندر لاره کاروي او د ټرانزیټ قراردادونه نورو لارو ته لیږدوي ترڅو په پوله کې د تکراري تمځایونو څخه مخنیوی وشي او د پاکستان سیاسي فشار کم شي.

د طالبانو د سوداګرۍ وزارت ویاند عبدالسلام جواد اخوندزاده وویل چې په تیرو شپږو میاشتو کې، د ایران سره د افغانستان د سوداګرۍ حجم ۱.۶ ملیارد ډالرو ته رسیدلی، چې د پاکستان سره د سوداګرۍ حجم ۱.۱ ملیارد ډالرو څخه ډیر دی.

هغه زیاته کړه چې د چابهار بندر خدماتو ځنډ کم کړی او د بار وړلو په نه دریدوونکي جریان کې د سوداګرو باور زیات کړی دی.

مخکې له دې د طالبانو ریاست الوزرا د اقتصادي چارو مرستیال ملا عبدالغني برادر سوداګرو ته درې میاشتې وخت ورکړ چې په پاکستان کې خپل قراردادونه تصفیه کړي او لارې بدلې کړي. هغه پر پاکستان تور ولګاوه چې "سوداګریز او بشري مسایل په سیاسي فشار بدلوي" او چارواکو ته یې امر وکړ چې د "خراب کیفیت" له امله د پاکستاني درملو د وارېدولو مخه ونیسي.

د طالبانو د چارواکو په وینا، ایران د بندري تعرفو کمولو، د ذخیره کولو لګښتونو کمولو او د بار وړلو پروسې ګړندي کولو سره د چابهار کارول زیات کړي دي.

په بندر کې نوي تجهیزات او سکینرونه هم نصب شوي دي.