د ایران سفیر: له افغانستان سره د بانکي چېنل د جوړېدو لپاره نویو ګامونو ته اړتیا ده

امنه محمد د دوشنبې په ورځ (د لړم ۲۶مه) امنیت شورا ته وویل، جګړه یوازې تاسیسات نه‌ورانوي، بلکې خلکو ته د خوړو د برابرولو وړتیا هم له‌منځه وړي او دا د سلګونو میلیونو انسانانو ژوند له ګواښ سره مخ کوي.

نوموړې زیاته کړه چې وسله‌والو جګړو د نړۍ په ۱۴ هېوادونو کې د خوړو ناامني جدي کړې او تېر کال نږدې ۲۹۵ میلیونه انسانان له سختې لوږې سره مخ وو، چې دا د وړم کال پرتله ۱۴ میلیونه زیات دي.

د ملګرو ملتونو پرمختیايي پروګرام تېره اونۍ په خپل یوه راپور کې وویل، افغانستان کې ۹۰ سلنه کورنۍ د خپلوډوډۍ له وختونو تېرېدو ته اړ کېږي. په وروستي یوه کال کې له ګاونډيو هېوادونو د افغانانو په بېرته ستنېدو، د نړۍوالو د مرستو په کمېدو او پر ښځو د محدودیتونو په لګول کېدو سره په دغه هېواد کې بشري ناورین لاپسې جدي کړی دی.

په افغانستان کې د یوناما مرستیال او د ياد سازمان د بشري چارو همغږي کوونکی ايندريکا راتوته تېره اونۍ (یکشنبه د لړم ۱۸مه) د طالبانو د رييس الوزرا‌ء له اداري مرستیال عبدالسلام حنفي سره په کتنه کې ویلي، له ۲۰۲۳ تر ۲۰۲۵ کال پورې ۴.۵ميليونه کډوال بېرته هېواد ته ستانه شوي دي.

د ملګرو ملتونو د پرمختیايي پروګرام راپور کاږي، دمګړۍ له هرو لسو کورنیو نهه هغه یې مجبور دي چې د ډوډۍ له یوه وخت څخه تېر شي او د ژوندي پاتې کېدو لپاره د خپل کور وسایل پلوري او یا هم له نورو پور کوي.

له دې سره سم، د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق «یونېسف» ویلي، چې په افغانستان کې ۳،۵ میلیونه ماشومان په شدیده خوارځواکۍ اخته دي. دغې ادارې په افغانستان کې د تغذیې ناورین په نړۍ کې تر ټولو په بد وضعیت کې یاد کړی دی.

د خوړو نړۍوال پروګرام بیا ویلي، د افغانستان د خوړو ناورین د میندو او ماشومانو ژوند له جدي ګواښ سره مخ کړی دی. دا اداره زیاتوي، د نړۍوالو مرستو کمېدو او د طالبانو د بندیزونو له امله په هېواد کې د لوږې او خوارځواکۍ کچه بې‌سارې لوړه شوې او دې وضعیت اوس د انساني ناورین بڼه خپله کړې ده.

د ملګرو ملتونو د سر منشي مرستیالې امنه محمد همداراز وویل:«چیرې چې خلک وږي وي، هلته سوله نه‌شي ټینګېدای او چیرې چې لوږه جګړې ته لمن وهي، هلته امنیت نه شي راتللی.»

هغې زیاته کړه: «موږ لا هم په وسلو پانګونه کوو، نه د لوږې په پای ته رسولو.»

هغې په پای کې وویل چې د لوږې او جګړې اړیکه د بشریت لپاره یو هستوي ګواښ دی او نړۍ باید اجازه ورنه‌کړي چې خواړه بیا د جګړې په وسیله بدل شي.

انوارالحق احدي په سویس کې د افغانستان د اماني صندوق غړی دی. نوموړي د دوشنبې په ورځ (د لړم۲۶مه) افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې دغه صندوق تر اوسه پورې له نیم میلیارده ډالرو څخه زیاته ګټه کړې. هغه زیاته کړه، چې د صندوق نغدې پیسې چې پخوا درې نیم میلیارده ډالره وې اوس څلور میلیارده او ۲۰ میلیونه ډالرو ته رسیدلې دي.

امریکا د افغانستان بانک له شتمنیو څخه ۳،۵ میلیارده ډالره په سویس کې اماني صندوق ته لیږدولي څو د افغانستان په اقتصادي برخه کې وکارول شي.

د انورالحق احدي په وینا، دغه صندوق تر اوسه هېڅ لګښت نه‌لري او یوازې ګټه لري.

د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان بانک په تېرو کلونو کې اعلان کړی و، چې درې میلیارده او ۱۴۰ میلیونه او اته سوه زره افغاني بانک نوټونه چاپ شوي دي. د دغه بانک د پولي پالیسۍ مشر ویلي وو، چې له دغو پیسو څخه، شاوخوا یو میلیارد او ۱۰۰ میلیونه افغانۍ بانک نوټونه وېشل شوې دي.

په افغانستان کې د امریکا پخواني استازي ټام ویسټ ویلي وو، چې دغه بانک نوټونه د امریکا په همکارۍ چاپ شوي دي.

احدي د طالبانو د هغه ادعا په اړه چې اقتصاد محوره پالیسي لري وویل، دا لومړی ځل نه‌دی چې له طالبانو دغه خبره اوري. هغه وايي چې د اقتصاد پر بنسټ بهرنۍ پالیسي، مسلکي‌توب او کورني قانونیت ته اړتیا لري.

د حامد کرزي او اشرف غني د ولسمشرۍ په دورو کې هم د افغانستان سیاست د اقتصاد پر بنسټ ولاړ و.

د افغانستان د اماني صندوق دغه غړي د سوداګرۍ او ترانزیت پر مخ د لارو تړل «د پاکستان له‌خوا تپل شوې جګړه» وبلله او په وینا یې پاکستان د جمهوریت پر وخت هم ورته کړنې کولې.

د افغانستان د مالیې پخواني وزیر وویل، چې د سوداګریزو بدیلو لارو موندل د طالبانو نوښت نه‌دی، بلکې د طالبانو له راتګ مخکې ورته کار شوی و او په وینا یې طالبان د جمهوریت ډیری سیاستونه تعقیبوي.

احدي وایي، چې افغانستان له اقتصادي ښکیلاک څخه د خلاصون وړتیا لري، خو په وینا یې دغه کړنه یوازې یو مشروع او منل شوی حکومت کولای شي.

احدي یادونه وکړه، چې د طالبانو اقتصاد محوره پالیسیو، د افغانستان په اقتصاد کې هېڅ د پام وړ بدلون نه‌دی راوستی. د هغه په وینا، سیاسي انزوا د افغانستان پر اقتصاد هم منفي اغېز کړی دی.

د تېر حکومت دغه پخوانی چارواکی وایي، چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د افغانستان اقتصادي راتلونکي ته خوش‌بینه نه دی، ځکه چې اقتصادي پرمختګ ځانګړي شرایط غواړي چې طالبان یې نه‌شي پوره کولای.

هغه د قانون پلي کول او له پانګو ساتنه دوه هغه شرطونه په ګوته کړل، چې د اقتصادي پرمختګ لپاره اړین دي.

هغه ټینګار وکړ چې د یوه هېواد اقتصاد له مسلکي کسانو پرته د مدرسو په فارغانو پر مختګ نه‌شي کولای.

محمد خالد حنفي د دوشنبې په ورځ (د لړم ۲۶مه) د شیعه ګانو عالي کمېسیون له دغه ۱۴ کسیز پلاوي سره په کتنه کې زیاته کړه: «بهرنیو کړیو تل هڅه کړې څو د مسلمانانو ترمنځ اختلافات راوپاروي، خو موږ باید د هغوی پر وړاندې په کلکه ودرېږو او د اسلامي نظام ريښتينی انځور تر ټولې نړۍ ورسوو.»

حنفي په ډاګه کړه، که څوک له کوم طالب مسوول څخه شکایت لري، نو کولی شي په زغرده دغه وزارت ته شکایت وکړي او په وینا یې ورته به رسېدنه وشي.

هغه له یاد پلاوي د همکارۍ له غوښتنې سربېره زیاته کړه: «اوس یې وخت رارسېدلی څو یو موټی شو او ټولنه کې شته ناخوالې له منځه یوسو.»

دا په داسې حال کې ده، چې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو سازمان د راپورونو له‌مخې،په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره سم، د مذهبي لږکیو حقونه په بې‌سارې توګه نقض شوي او ان هغوی ته د ځانګړو ورځو د نمانځلو اجازه نه‌ورکول کېږي.

څه موده مخکې طالبانو په بدخشان کې د اسماعیلیه مذهب لارویان هم د خپل مذهب پریښودلو ته اړ کړي وو.

د دغه وزارت مسوولینو ویلي، یوازې سږ کال په څو ولایتونو کې ۲۵۰ کسان د جادو اړوند چارو په تړاو نیول شوي او همداراز عدلي او قضایي بنسټونو ته هم معرفي شوي دي.

دوی ټینګار کړی، چې په ټولنه کې به له منکراتو او فساد څخه مخنیوي ته دوام ورکړي او له هغو کسانو سره به جدي چلند وکړي چې د «فاسدو» اعمالو د پراخېدو لامل ګرځي.

نورالدین عزیزي په دې مراسمو کې د پاکستان له لوري د ګډو بندرونو پر تړلو په نیوکو سره ډاډ ورکړ، چې دوی هڅه کوي د دې ستونزې د حل لپاره د چابهار بندر له لارې سوداګرو ته اړینې اسانتیاوې برابرې کړي.

عزیزي زیاته کړه: «زموږ ۱۲ زره کانټینره په کراچۍ او نورو بندرونو کې بند دي او ډېر شمېر افغانان زیانمن شوي،څو څو ځله یې تاوان کړی دی. هغه پرېکړه چې څو ورځې وړاندې ملا برادر صاحب وکړه، په رښتیا هم د مجبوریت له مخې وه.»

د طالبانو د رييس الوزرا اقتصادي مرستیال څو ورځې مخکې د پاکستان له لوري د سوداګریزو لارو د بندېدو په غبرګون کې له پاکستان سره سوداګریزه راکړه ورکړه بنده کړه او همداراز یې سوداګرو ته ۳ میاشتې وخت ورکړ، چې په دې موده کې په پاکستان کې خپل سوداګریز معاملات تصفیه کړي.

د طالبانو د کرنې، اوبولګولو او مالدارۍ وزارت سرپرست عطاالله عمري بیا په دې مراسمو کې وویل، کابل له نړۍ سره د ښې راکړې ورکړې او سالمو معاملاتو لپاره چمتو دی او په ټينګار سره یې زیاته کړه: «د کرنې، اوبولګولو او مالدارۍ برخه سیاسي او پوځي نه ده، بلکې یو اقتصادي سکتور دی چې له سیاست او پوځي چارو لرې ولاړ دی.»

په کابل کې د ایران سفارت سرپرست علي‌رضا بېکدلي په دې مراسمو کې څرګنده کړه، چې تهران به د افغانستان په اقتصادي ثبات او پرمختګ کې خپل رول ولوبوي او همداراز یې ټینګار وکړ، چې کابل او تهران باید د بانکي چینل د جوړولو، د اسعارو د لیږد د لګښتونو د کمولو، د ترجیحي سوداګرۍ او د سرحدي بازارونو د پراختیا لپاره نوي ګامونه واخلي.

د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې او همداراز د کانونو او صنایعو خونو په دې مراسمو کې له طالبانو وغوښتل چې له خصوصي سکتور څخه خپل ملاتړ ډېر کړي او همداراز د ورته نندارتونونو پر جوړولو له ټينګار سربېره وویل، په دې سره به د هېواد تولیدات او محصولات نورو ته وپېژندل شي او همداراز د پانګونو له جلب سربېره به افغاني تولیداتو او محصولاتو ته بازار موندنه هم وشي.

د امام ابو حنیفه څلورم ملي او نړۍوال نندارتون نن (دوشنبه د لړم ۲۶مه) د کابل په چمن حضوري کې د طالب چارواکو، د سوداګرۍ او پانګونې او همداراز د کانونو او صنایعو خونو، متشبثو او بهرنیو ډیپلوماتانو په حضور کې پرانیستل شو او یوه اونۍ به د لیدونکو پر مخ پرانېستی وي.

په دې نندارتون کې د ښځینه متشبثو د ۲۰۰ غرفو په ګډون سوداګرو په ۸۰۰ غرفو کې خپل تولیدات او محصولات نندارې ته اېښې دي.