پاکستاني رسنیو خبر ورکړی، چې نن ماښام مهال د پاکستان د بلوچستان ایالت په نوکنډي سیمه کې د پاکستاني ځواکونو پر یو مرکز باندې ځامرګی برید شوی دی. سیمه ییزو چارواکو یاد برید تایید کړی او وايي، چې د امنیتي ځواکونو په مرکز کې دننه ډزې روانې دي.
تر اوسه د یادې پیښې له امله د اوښتو تلفاتو په اړه جزییات نه دي ورکړل شوي.
د پاکستان د جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضل الرحمان وايي، چې د پاکستان افغان پالیسي ناکامه ده او په تېرو ۷۸ کلونو کې پاکستان ونه کړای شوای، چې افغانستان خپل دوست جوړ کړي. نوموړي زیاته کړه، چې دی د جګړې خلاف دی او باید د افغانستان او پاکستان ترمنځ جګړه ونه شي.
د پاکستان د جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضل الرحمان نن یکشنبه، د لیندۍ ۹مه د خیبرپښتونخوا په مردان ولسوالۍ کې الجامعه الاسلامیه مدرسې کې په خبرو کې وویل، چې پاکستان او افغانستان دې پر خپلو پالیسو له سره غور وکړي.
د پاکستان یاد مذهبي مشر نیوکه وکړه، چې پاکستان د خپلې ډيپلوماسۍ له لارې ونه شوای کړی، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ اړیکې ښې کړي.
مولانا فضل الرحمان وویل:« ما افغانستان ته د یوې اونۍ لپاره دوره وکړه، عالمانو له ماسره ملتیا کوله، په یوه اونۍ کې موږ یوه اجنډا مکمل کړه او بېرته راغلو له بریالیتوب سره، خو هغه زموږ له خوا جوړ شوی کار له تاسې «پاکستان» څخه خراب شو او تاسې هغه هم پرمخ یونه وړای شوای.»
نوموړي د پاکستان پر تکلارې نیوکه وکړه، چې د جګړې پالیسي پرمخ وړي او د اسلام اباد حکومت ته یې په خطاپ کې وویل، چې دا مساله داسې نه شي حل کولی.
مولانا فضل الرحمن وايي، دی د جګړې خلاف دی او دواړو هېوادونو ترمنځه هم جګړه نه غواړي.
هغه دغه راز وویل، چې « په پاکستان کې هم د وسله والې جګړې حلاف یو او وسله والو ډلو ته وایو چې په سیمه کې ناامني نه غواړو باید په خپلې تګلارې بیا له سره کتنه وکړي».
مولانا فضل الرحمان د وینا په یوه برخه کې وویل:« وسله والې ډلې دې جګړه بنده کړي او افغانستان هم په دې برخه کې مرسته وکړي او پاکستان هم په دې برخه کې پرمختګ وکړي او قوم دوستي غواړي.»
دا څرګندونې په داسې مهال دي، چې په ظاهر د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې ترینګلې دي او په وروستیو اونیو کې د ټي ټي پي او د پاکستان پوځ ترمنځ جګړو او بریدونو زور اخیستی دی.
واشنګټن پوسټ په یوه رپوټ کې ویلي، چې د هند او طالبانو ترمنځ وروستۍ نږدې اړیکې په اسلام اباد کې د اندېښنې لامل شوې دي او د افغان طالبانو او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ کرښه مرګونو بریدونو ته په کتو سره ښايي افغانستان او پاکستان د یوې نوې شخړې پر لور ولاړ شي.
په راپور کې ویل شوي، چې افغان طالبانو د افغانستان په ختیزو ولایتونو کې د تیرې اونۍ مرګونو هوايي بریدونو تور پر اسلام اباد لګولی او ژمنه یې کړې، چې د یادو بریدونو غچ به اخلي، خو پاکستان ویلي، چې پر افغانستان یې هوايي بریدونه نه دي کړي.
یاد بریدونه چې د ښځو او ماشومانو په ګډون پکې شاوخوا ۱۰ کسان ووژل شول، طالبان داسې انګیري چې پاکستان د هغه برید په غبرګون کې کړی، چې له یادو بریدونو څخه یوه ورځ وړاندې په پېښور کې د نیمه نظامي ځواکونو پر مرکز وشو.
پر همدغه مهال اسلام اباد پر نوي ډیلي او کابل له ټي ټي پي سره د اړیکو تور پورې کړی، خو نوی ډیلي او کابل دغه ډول ادعاوې ردوي.
واشنګټن پوسټ ویلي، چې له ټي ټي پي سره د کابل او نوي ډیلي اړیکو په اسلام اباد کې ویره رامنځته کړې، چې ګواکي ګاونډیان یې پر وړاندې دسیسې جوړي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت یو لوړ پوړي چارواکي واشنګټن پوسټ ته د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، چې «موږ له دې اړیکو ژوره اندېښنه لرو.»
هند لا هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پیژندلی، خو خپل ډیپلوماټیک ماموریت یې سفارت ته لوړ کړی.
کاناډا کې د اسیا پسیفیک بنسټ غړی مایکل کوګلمن وايي:« افغانستان له ډېره وخته د هند او پاکستان د نفوذ لپاره د میدان په څېر پاتې شوی دی. پاکستان چې اوس له طالبانو سره په اړیکو کې شاتې پاتې شوی، هند ورسره د اړیکو فرصت ویني.»
پر همدغه مهال ځینو شنونکو ویلي، چې طالبان ښايي د هند لپاره ګټور ملګري ثابت شي.
په ډیلي کې د ستراتیژیکو او دفاعي مطالعاتو بنسټ مشر هیپیمون جېکب وايي:« د نوي ډیلي له خوا د ظالمانه رژیم سره نږدې کېدل، چې نړیواله ټولنه یې د ښځو او نورو په وړاندې په سختو محدودیتونو نیوکه کوي، له دې درک څخه سرچینه اخلي چې طالبانو ته په سیمه کې نور ملګري نه دې ورپاتې. که موږ له شمالي کوریا سره اړیکې لرلی شو، نو له طالبانو سره اړیکه درلودل هم معقول ګڼم.»
واشنګټن پوسټ ویلي، چې طالبانو له هند سره د ګرمیدونکو اړیکو هرکلی کړی او دا اړیکې د مهمو اقتصادي مرستو په توګه ګڼي.
اوس له نږدې دوو میاشتو راهیسې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګریزې اړیکې بندې دي او طالبان سوداګر هڅوي چې د ایران او مرکزي اسیا هېوادنو سره سوداګري پراخه کړې او نوې لارې ولټوي.
واشنګټن پوسټ له ۱۹۹۰ کلونو څخه د افغان طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکو یادونه کړې او وايي، چې په ۲۰۲۱ کال کې د دوهم ځل لپاره واک ته د طالبانو له رسېدو سره د پاکستان پخواني لومړي وزیر عمران خان د طالبانو هرکلی وکړ، خو طالبانو د پاکستان هیلې پوره نه کړې او په یاد هېواد کې د ټي ټي پي برېدونه زیات شول.
پاکستان د افغان کډوالو په شړلو، افغانستان کې بمبار کولو او د سوداګریزو لارو په تړلو سره د ټی ټي پي د مهار لپاره پر افغان طالبانو فشارونه اچولي خو لا هم اسلام اباد او کابل د ټی ټي پي په اړه کومې پریکنده پایلې ته نه دي رسیدلي.
پاکستاني سرچینو ویلي، اسلام اباد د خیبر پښتونخوا والي فیصل کریم کنډي پر ځای پر نوي والي غور کوي. د اې این پي طالبانو ضد دریځ ته په پام امیر حیدرخان هوتي پیاوړی نوماند ګڼل کیږي. دغه راز د افتاب شیرپاو، پرویز خټک او دریو متقاعدو جنرالانو نومونه هم د ولایت څوکۍ لپاره وړاندیز شوي.
د پاکستان د جیو نیوز د رپوټ له مخې، د دغه هېواد مرکزي حکومت تر اوسه د درې سیاسي شخصیتونو او درې پخوانيو پوځي جنرالانو نومونه تر غور لاندې نیولي خو تر اوسه لا د خیبر پښتونخوا د والي د پوست لپاره د هېڅ یوه کس نه دی وروستی شوی.
د سرچینې د معلوماتو له مخې، په احتمالي نوملړ کې د عوامي نېشنل ګوند د رهبرۍ غړی امیر حیدرخان هوتي، د قومي وطن ګوند مشر افتاب احمد خان شېرپاو او د عمران خان له ګوند نه جلا شوی پخوانی اعلی وزیر پرویز خټک او همدارنګه په پخوانيو نظامیانو کې جنرال خالد رضا رباني، جنرال غیور محمود او جنرال طارق شامل دي.
یو شمېر شنونکي په دې باور دي، چې د خیبر پښتونخوا اوسني امنیتي وضعیت او د طالبانو پر وړاندې د عوامي نېشنل ګوند سیاسي دریځونو ته په پام، ډېر احتمال دی، چې امیر حیدرخان هوتي د نوي والي په توګه وټاکل شي، خو تر اوسه هیڅ رسمي سرچینې د نوموړي ګومارل کېدل نه دي تایید کړي.
د خیبر پښتونخوا لپاره د نوي والي ګمارلو په اړه په داسې حال کې راپورونه ورکړل شوې، چې د ایالتي حکومت او فیصل کریم کنډي ترمنځ د ځینو پالیسیو په اړه مخالفتونه راپورته شوي او په دې وروستیو کې یاد ایالت له سختو نا امنیو سره مخ دی.
پخوانی ایرانی ډېپلوماټ او سیمهییز تحلیلګر سید رسول موسوي وايي چې د افغانستان او پاکستان درېیمه دوره مذاکرات، که بریالي شي، د دواړو هېوادونو ترمنځ د تاوتریخوالي مدیریت او د «ټيټيپي» د فعالیتونو کنټرول ممکن کوي.وایي، د شخړو بشپړ حل اوږدمهاله خبرو او قوي سیاسي ارادې ته اړتیا لري.
سید رسول موسوي په خپل تحلیل کې وايي: «ريښتنی حلوفصل یوازې په محدودو مذاکراتو نه راځي؛ د دواړو هېوادونو لپاره اړینه ده چې اوږدمهاله، ژورې او د باور پر بنسټ خبرې وکړي».
هغه ټینګار کوي چې د تحریک طالبان پاکستان د فعالیتونو مخنیوی یو مهم ګام دی، خو دډيورنډ کرښې، امنیت، نفوذ سیمهییزه، او د اوبو شخړې تر دې ساده مسلو ډېر ژورې او پېچلې دي.
پاکستان دعوه لري چې طالبانو د تحریک طالبان پاکستان ډلې ته په افغانستان کې ځای ورکړی او له هغه ځایه په پاکستان کې بریدونه پلانوي.
طالبانو بیا د تحریک طالبان پاکستان حضور په افغانستان کې رد کړی او دا مساله د پاکستان داخلي موضوع ګڼي، خو وايي چمتو دي چې د پاکستان حکومت او مخالفینو ترمنځ د سولې رامنځته کولو لپاره همکاري وکړي.
په ټولیزه توګه، د سیمې کارپوهان باور لري چې حتی که مذاکرات بریالي هم شي، نو یوازې د شخړو مدیریت ممکن دی، او د دواړو هېوادونو د ژورو اختلافاتو حل لا هم وخت او د پیاوړې سیاسي ارادې غوښتنه لري.
په تېر جمهوري نظام کې په پاکستان کې د افغانستان پخوانی سفیر عاطف مشعل د افغانستان او تاجکستان په پوله کې د درېیو چیناییانو وژل کېدو ته په اشارې وايي، پاکستانی نظامي «رژیم» په نوي نړۍوال نظم کې د راولاړېدونکو سیمهییزو واقعیتونو پرځای لا هم د نفوذ او تهدید زړې نقشې تعقیبوي.
د تېرې چهارشنبې په ورځ د تاجکستان د ختلان ولایت په شمسالدین شاهین سیمه کې ۳ چیناييان په یوه هوايي (بې پيلوټه الوتکې) برید کې وژل شوي او یو بل یې ټپي شوی دی.
چین په تاجکستان کې د خپلو دریو وګړو وژل کېدل تایید کړل | افغانستان انټرنشنل پښتو
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت هم د جمعې په ورځ (د لېندۍ ۷مه) د تاجکستان د ختلان ولایت په شمسالدین شاهین سیمه کې د درېیو چینایي وګړو وژنه وغندله او زیاته یې کړه: «د لومړنۍ ارزونې او معلوماتو پر بنسټ په دې کې هغه کړۍ لاس لري، چې په سیمه کې د ګډودۍ، بېثباتۍ او هېوادونو ترمنځ د بېباورۍ رامنځته کولو لپاره هڅې کوي.»
طالبانو په تاجکستان کې د درېیو چینایي وګړو وژنه وغندله | افغانستان انټرنشنل پښتو
دغې پېښې ګڼ غبرګونونه راوپارول او په پاکستان کې د افغانستان پخوانی سفیر عاطف مشعل بیا په تاجکستان کې پر چینایي وګړو وروستی برید تصادفي نهګڼي او وايي: «داسې څرګندې نښې شته چې ځینې بهرنۍ کړۍ هڅه کوي، د بدخشان- واخان په حساسو سیمو کې د بېثباتۍ فضا رامنځته او سیمهییز باور زیانمن کړي.»
د عاطف مشعل په باور، د داسې کړنو له لارې هڅه کېږي چې چین او تاجکستان د افغانستان په اړه په مصنوعي شک او ناسمو برداشتونو کې راګیر کړي او سیمه د بېباورۍ پر لوري سوق کړي او زیاتوي: «بدخشان د افغانستان د جغرافیې او هویت مهم رکن دی او افغانان به هېڅکله اجازه ورنهکړي چې دا سیمه د جیوپولیټیکي لوبو یا د تکفیري افراطیت د انتقال د لارو په توګه وکارول شي.»
د مشعل په باور، د چترال- بدخشان احتمالي دهلېز او هغه تحرکات د پاکستان له لوري د سختدریځو داعیشیانو او ځینو ځانمنسوبو «مقاومت» کړیو د نفوذ لپاره تعقیبېږي او په وینا یې، دغه خوځښتونه د سیمې لپاره د اندېښنې څرګند زنګ دی او چین، منځنۍ اسیا او روسیه هم اغېزمنوي.
هغه زیاتوي: «پاکستانی نظامي رژیم په نوي نړۍوال نظم کې د راولاړېدونکو منطقوي واقعیتونو پرځای لا هم د نفوذ او تهدید زړې نقشې تعقیبوي، چې نه یوازې د دوی پر ظرفیت دروند فشار دی، بلکې د سیمې د زغملو وړ هم نه ښکاري.» او په وینا یې، نوی منطقوي نظم د اتصال، ټرانزیټ او اقتصادي همکاریو پر بنسټ ولاړ دی او د ثبات دوام د همدې اصولو غوښتنه کوي.
نوموړي همداراز څرګنده کړې، چې افغانستان، چین خپل تاریخي او د باور وړ شریک ګڼي او باوري دی چې د سیمې امنیت د متقابل اعتماد، همغږۍ او واقعبینانه همکاریو پایله ده. افغانستان د بېثباتۍ هره هڅه ردوي او د سیمهییزو شریکانو ترمنځ د همغږۍ پیاوړتیا ته ژمن دی او همداراز سیمهيیز ثبات کې خپلې ملي ګټې ویني.