سیګار: امریکا د روان کال په درېیو لومړیو میاشتو کې افغانستان ته ۱۲۰ مېلیونه ډالر لېږدولي

پنج‌شنبه د (لېندۍ ۱۳مه) د اېسکپرېس ټرېبیون ورځپاڼې د راپور له مخې؛ هغه بهرنيان چې قانوني اسناد ونه لري، نه‌شي کولای کار ترلاسه کړي، کور يا هټۍ په کرايه ونيسي او د دوی د موبایل سيم‌کارتونو بندولو لړۍ هم پيل شوې ده. ځايي ادارو او پوليسو تر اوسه له ۲۵زرو زيات کورونه د کور په کور سروې کې پلټلي دي.

دغه موضوع د چهارشنبې په ورځ د اسلام‌اباد ښاروالۍ دننه «د بې‌اسناده مېشتو بهرنيانو د چارو د ګډې کاري ډلې» په ناسته کې هم څېړل شوې ده. دغه ناسته د پاکستان د پلازمېنې ښاروال محمدعلي رندهاوه او د کمېشنر په مشرۍ جوړه شوې وه. په غونډه کې د اسلام‌اباد د پولیسو قوماندان سيد علي ناصر رضوي، مرستيال کمېشنر عرفان نواز میمن او د ګاونډیو ولسوالیو امنیتي او اداري چارواکو د ویډیو کنفرانس له لارې ګډون وکړ.

چارواکو په ناسته کې وویل، چې د بې‌اسناده بهرنيانو د بېرته ستنولو بهير په بېلابېلو سيمو کې په چټکۍ روان دی او زياتره کسان «په خپله خوښه» پاکستان پرېږدي. چارواکو زیاته کړې، د هغو کورونو او هټیو خاوندانو پر ضد قانوني ګامونه اخيستل شوي چې بې‌اسناده بهرنیو وګړو ته یې ځای ورکړی دی.

ځايي کمېشنر لارښوونه وکړه، چې د بې‌اسناده بهرنيانو د تګ راتګ د مخنيوي لپاره دې جدي تدابير ونيول شي او د برېښنا او نورو اساسي خدماتو بندیز دې ژر تر ژره عملي شي. هغه ټینګار وکړ، چې هېڅ بهرنی باید له معتبرو اسنادو پرته د کار یا استوګنې اجازه ترلاسه نه‌کړي او ټول راټول شوي معلومات دې د کورنيو چارو وزارت له مرکزي دفتر سره شریک کړای شي.

له بلې خوا د اسلام‌اباد د پولیسو سرقوماندان سیدعلي ناصر رضوي وویل، د بې‌اسناده کسانو د غونډو او ډلو د ختمولو لپاره باید پرېکنده ګامونه پورته شي او هغو کسانو سره دې قانوني چلند وشي چې غواړي د جعلي اسنادو له لارې روغتيايي خدمات يا پېژندپاڼه ترلاسه کړي.

د پاکستان د مخابراتو ادارې مسؤولینو هم راپور ورکړ، چې د بې‌اسناده مېشتو کسانو د سيم‌کارتونو بندولو لړۍ روانه ده. د دوی په وينا؛ په اسلام‌اباد کې د کور په کور د معلوماتو ټولولو لړۍ چټکه روانه ده او په‌کې د کورنۍ د غړو پېژندنه، د شناختي کارت شمېرې او نور اړین جزیيات ثبتېږي.

د ایران د کورنیو چارو وزارت د بهرنیو وګړو څانګې مشر نادر یاراحمدي څرګنده کړه، دا مهال په یاد هېواد کې د قانوني مېشتو افغانانو شمېر له شپږ مېلیونه او ۱۰۰زرو څخه زیات دی چې یوازې نږدې ۳۳زره کسان په نړۍوالو پنډغالو کې ژوند کوي او نور ټول په ښارونو کې مېشت دي.

هغه زیاته کړه، تېر کال د ایران مېشتو افغانانو له ټولې ټولنې څخه ۱۲سلنه زده‌کوونکي وو چې د ایران د ټول ښوونیز نفوس نږدې ۱۶ سلنه جوړوي. د هغه په وینا؛ د نوو ښوونځیو په جوړېدو او د زده‌کړو په کیفیت کې د ښه‌والي له لارې به شته نیمګړتیاوې له‌منځه ولاړې شي.

د همدې موضوع په تړاو، د ایران د پوهنې وزیر علي‌رضا کاظمي د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ له چارواکو سره په ناسته کې وویل، چې ایران د کرونا وبا پر مهال د «شاد» په نوم د لرې واټن یا انلاین زده‌کړو له پروګرامه پراخه تجربه لري.

هغه زیاته کړه: «موږ چمتو یو، چې د درې اړخیزې همکارۍ د هوکړې پر بنسټ ټول افغان زده‌کوونکي د خپلې کورنۍ ښوونیزې شبکې له لارې وروزو او د مجازي ښوونځیو د شورا له اساسنامې سره سم هغوی ته باوري ښوونیز اسناد ورکړو».

له دې وړاندې هم په افغانستان کې د ایران سفیر علي‌رضا بېکدلي او په کابل کې د ایران کلتوري سلاکار سید روح‌الله حسيني د طالبانو د پوهنې وزارت له مشرانو سره په لیدنو کې د ښوونیزو همکاریو پر دوام ټینګار کړی و.

د یاد وزارت د خبرپاڼې له مخې؛ له دې ډلې ۱۷۱ کسان چې د پاکستان په زندانونو کې له تېرو دوو میاشتو راهیسې بندیان وو، د سپین بولدک له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي. په خبرپاڼه کې راغلي، ۱۹ نور کسان چې د عراق په زندانونو کې له ۶ تر ۹ میاشتو پورې بندیان وو؛ د نیمروز له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي.

په خبرپاڼه کې د دغه کسانو د جرمونو په اړه څه نه‌دي ویل شوي؛ خو په پاکستان کې افغانان تر ډېره په دغه هېواد کې د اوسېدو قانوني اسنادو نه لرلو له امله د پولیسو له‌خوا نیول کېږي.

همدا وړمه اونۍ د پاکستان پولیسو د اسلام‌اباد په «ارجنټاین پارک» کې تر نیمې شپې چاپې وروسته د ښځو او ماشومانو په ګډون ۵۳۹ نیول شوي افغان کډوال افغانستان ته په جبري توګه ستانه کړل. د افغانستان انټرنشنل د راپور له مخې؛ په نیول شویو کسانو کې د بشري حقونو فعالان، خبریالان او د پخواني حکومت کارکوونکي شامل وو.

د وایومېنګ ایالت جمهوري‌ پاله استازې هیریت هېګمن د بایډن د حکومت د کډوالۍ پر تګلارو نیوکه وکړه او ویې ویل: «د افغانستان له پېښې وروسته د بایډن د ادارې پرېکړو د ملي امنیت د یوه احتمالي کړکېچ دروازه پرانیستې ده. اړینه ده، چې له سره څېړنې وکړو چې چا ته د داخلېدو اجازه ورکړو او څوک باید له هېواده وباسو».

د فلورېډا ایالت جمهوري ‌پال استازي رینډي فاین بیا ان د قانوني کډوالۍ په تړاو هم سخت دریځ خپل کړ. د هغه په خبره: «حتا د قانوني کډوالۍ په برخه کې مو داسې کسان منلي، چې له دغه هېواده کرکه لري؛ خو ورته مو د استوګنې، تابعیت یا لیدنې اجازه ورکړې. موږ باید هغوی ټول خپلو هېوادونو ته ستانه کړو».

همدارنګه رېچ مک‌ کورمېک او اسټین سکاټ چې دواړه د جورجیا ایالت جمهوري ‌پال استازي دي، د کره اصلاحاتو غوښتونکي دي. دوی د قانوني کډوالۍ ملاتړ کوي؛ خو ټینګار یې دا دی چې باید هغه کسان د کډوالو په توګه ومنل شي، چې امریکا ته یې ګټه رسېږي.

مک ‌کورمېک وویل: «د کډوالۍ نظام باید هر کال د امریکا له اړتیاوو سره سم جوړ شي؛ ځینې کلونه موږ د ودانیزو چارو، معلوماتي ټېکنالوژۍ، روغتیا او کرنې په برخه کې زیات کاري ځواک ته اړتیا لرو او ځینې کلونه کمه».

سکاټ هم زیاته کړه: «قانوني کډوالي د هېواد لپاره یوه شتمني ده؛ خو بیا چې څوک د امریکا له کلتور سره د برابرېدو توان ولري باید پرې فکر وشي».

د لېندۍ په ۵مه نېټه یو افغان کډوال رحمان‌الله لکڼوال په واشنګټن کې د امریکا د ملي ګارډ پر عسکرو برید وکړ، چې په پایله کې یې یوه ښځینه سرتېرې ووژل شوه او یو بل عسکر ټپي شو. د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د دغه برید په غبرګون کې اعلان وکړ، چې د افغانستان په ګډون د ۱۹ هېوادونو د هغو وګړو پر راتګ بندیز لګول شوی، چې د امریکا لپاره د «لوړ خطر سیمې» ګڼل کېږي.

ولسمشر ټرمپ ټینګار وکړ: «دغه جنایت موږ ته راپه یادوي، چې زموږ د ملي امنیت تر ټولو ستره دنده دا ده چې پر هغو کسانو بشپړ کنټرول ولرو چې زموږ هېواد ته راځي او دلته پاتې کېږي».

د ملګرو ملتونو یاده اداره زیاتوي، که څه هم دغه شمېر د ۲۰۲۵کال پرتله نږدې څلور سلنه راټیټ شوی؛ خو افغانستان لاهم د هغو هېوادونو په کتار کې دی، چې د جګړې له نشتوالي سره، سره د بشري اړتیاوو تر ټولو لوړه کچه کې دی.

اوچا څرګندوي، چې دغه اړتیاوې د ژورو جوړښتي کمزوریو، د خوراکي خونديتوب د خرابېدو او د پرله‌پسې طبیعي افتونو او ټولنیزو ناخوالو پایله ده. دې لړ کې وچکالي، د کډوالو پراخه ستنېدنه، زلزلې، سېلابونه، د ناروغیو خپرېدل او د خوندیتوب له پلوه د ګواښونو زیاتوالی شامل دی.

د اوچا د راپور له مخې؛ په افغانستان کې خوراکي خونديتوب د اندېښنې وړ کچې ته رسېدلی دی.

د راپور له مخې؛ اټکل کېږي چې راتلونکی کال به ۱۷.۴ مېلیونه کسان له سختې خوراکي ناامنۍ سره مخ وي، چې له دې ډلې ۵.۲ مېلیونه په بېړني حالت کې دي.

د یاد سازمان په باور؛ افغانستان کې وچکالي لاهم روانه ده او ۱۲ ولایتونه یې سخت ځپلي دي، چې تر اوسه ۳.۴ مېلیونه وګړي ترې اغېزمن شوي دي. د هوا پېژندنې وړاندوینې ښيي، چې د «لا نینیا» اقلیمي بدلون له امله به د ۲۰۲۶کال په لومړیو میاشتو کې بارانونه له معمول څخه کم او تودوخه له اوسطه لوړه شي.

راپور کې راغلي، پر ښځو او نجونو سخت بندیزونه، د چاودېدونکو توکو پاتې شوني، د جنسیتي تاوتریخوالي پېښې، د ماشومانو کار او د نجونو ژر ودونه له جدي ستونزو څخه دي. د راپور پر بنسټ؛ هره میاشت شاوخوا ۵۰ کسان د چاودېدونکو توکو د پاتې شونو له امله وژل کېږي يا هم ټپيان کېږي.

پر دې سربېره، د کډوالو پراخې ستنېدنې د خلکو وضعیت لا پېچلی کړی. یوازې په ۲۰۲۵کال کې له ایران او پاکستان نه تر ۲.۵۲ مېلیونه ډېر افغانان بېرته خپل هېواد ته ستانه کړای شوي، چې پر کوربه ټولنو، بنسټیزو خدمتونو او د خلکو پر روزګار یې فشارونه ډېر کړي دي.

اوچا وایي، د ۲۰۲۶کال لپاره یې پلان دا دی چې ۱۷.۵ مېلیونه اړمنو کسانو ته مرستې ورسول شي. دغه مرستې به د خوړو، سرپناه، روغتیايي خدمتونو، تغذیې، پاکو اوبو، د حفظ‌الصحې توکو او څو اړخیزو نغدي مرستو په بڼه وي. د دغه پروګرام د پلي کېدو لپاره ۱.۷۲ مېلیارد ډالرو ته اړتیا ده او تمرکز به یې پر هغو سیمو وي، چې د بشري اړتیاوو کچه په‌کې لوړه او د خلکو ژوند له جدي ګواښ سره مخ دی.