یوناما وایي، د ملګرو ملتونو امنیت شورا راتلونکې چهارشنبه د ډسمبر په ۱۰مه نېټه د افغانستان د روان وضعیت او بشري ستونزو د ارزونې لپاره ځانګړې غونډه ترسره کوي، څو د نړۍوالې ټولنې د همغږۍ او احتمالي اقداماتو لارې چارې وڅېړي.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا به د چهارشنبې په ورځ د افغانستان د وضعیت په اړه غونډه ولري.
دغه غونډه به د متحده ایالاتو د نیویارک پر وخت د سهار په ۱۰ بجو پیل شي، چې د کابل محلي وخت له ۱۹:۳۰ برابره دی.
ګډونوال به په غونډه کې د افغانستان د روان وضعیت ارزونه وکړي او د نړۍوالو اقداماتو د پیاوړتیا او همغږۍ په اړه به بحث وکړي.
د طالبانو تر واک لاندې د افغاني سرې میاشتې ټولنې رییس شهاب الدین دلاور د ارويايي ټولنې د ملکي ساتنې او بشري مرستو عمومي رییس سره په لېدنه کې د راستانه شویو کډوالو او طبیعي پېښو له امله اغېزمن شویو کسانو لپاره د بېړنو مرستو په برخه کې د همکارۍ غوښتنه کړې ده.
د طالبانو تر واک لاندې د افغاني سرې میاشتې ټولنې له خوا خپره شوې خبرپاڼه کې ویل شوي، چې شهاب الدین دلاور د اروپايي ټولنې د ملکي ساتنې او بشري مرستو د عمومي رییس اندریاس پاپاکنستانتینو سره کتلي او دواړو لوریو روغتيايي خدماتو او بېړنیو مرستو په اړه خبرې کړې دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې شهاب الدین دلاور د اروپايي ټولنې د ملکي ساتنې او بشري مرستو عومي رییس څخه د ژمي په رارسېدو سره د راستنېدونکو کډوالو او زیانمو شویو کسانو سره د پراخ ملاتړ او همکارۍ غوښتنه کړې ده.
طالبانو ویلي، د اروپايي ټولنې د ملکي ساتنې او بشري مرستو عمومي رییس ژمنه کړې چې د طبیعي پېښو او اقلیمي بدلون له امله زیانمنو شویو کسانو سره به خپلو همکاریو ته دوام ورکړي.
د تېر جمهوري نظام پر مهال د ولسمشر لومړي مرستیال امرالله صالح ادعا کوي چې یوازې د افغانستان انټرنشنل بانک (AIB) له لارې امریکا طالبانو ته شپږ میلیارده ډالر لېږلي. هغه یکشنبه د (لیندۍ ۱۶مه) پر اېکس لیکلي، له دې ټولو سره سره افغانستان د واشنګټن په ۲۰۲۵ ستراتېژیک سند کې ځای نه لري.
امرالله صالح زیاتوي، د افغانستان انټرنشنل بانک (AIB) ویلي چې متحده ایالاتو د ۲۰۲۱ د اګسټ له تحول وروسته طالبانو ته یوازې د همدې بانک له لارې ۶ میلیارده ډالر نقد ورکړل شوي دي.
نوموړي په خپل ایکس پوسټ کې لیکلي:«د AIB له معلوماتو سره سم، یادې پیسې تل په نوې چاپ شوې نوټونو کې راوړل کېږي او د نیویارک یا واشنګټن له هوايي ډګرونو څخه کابل ته لېږدول کېږي، چې د منځني ختیځ په یوه هېواد کې د الوتکې د بدلون لنډ تم ځای لري».
صالح زیاته کړې چې د نغدو پیسو نورې لېږد لارې هم کارول شوې دي، خو AIB هغه اصلي ادرس دی چې له لارې یې لوی مقدار نقدي پیسې طالبانو ته رسېدلې دي.
هغه په انتقادي بڼه پوښتنه مطرح کړې:«سره د دې چې دا کچې مالي بهیر روان دی، افغانستان بیا هم د امریکا د ۲۰۲۵ ملي امنیت په نوې ستراتېژۍ کې ځای نه لري؟ دا څنګه امکان لري؟ ژور حکومت (Deep State) ښايي تر هغه هم ژور وي چې موږ یې فکر کوو».
یاده دې وي چې تر دې وړاندې امریکا ویلي چې دغو نغدو پیسو موخه د افغانستان د بشريبحران مخنیوی او د مرکزي بانک له کنټرول پرته د بازار ثبات ساتل دي، خو د طالبانو مخالفان وایي چې دغه پروسه د طالبانو واک او مالي ځواک پیاوړی کوي.
هیره دې نه وي چې متحده ایالاتو د ۲۰۲۵ کال نوې ملي امنیت سټراټيژي په نړیواله کچه د امریکا د سټراټيژیک لید پراخوالی ښيي، خو په دې سند کې د افغانستان نوم په ښکاره توګه ندی یاد شوی.
دغه سټراټيژي د امریکا د لومړیتوبونو، اقتصادي او پوځي نفوذ، او نړیوالو اړیکو د مدیریت لارې چارې بیانوي، خو د افغانستان او د هغې د خلکو وضعیت یا امنیتي اړتیاوې په ځانګړي ډول په نظر کې نه دي نیول شوي.
د امریکا د نړیوالې امنیت پالیسۍ شنونکي وايي، دا د افغانستان د وضعیت له پامه غورځول ښيي، په داسې حال کې چې د دې هیواد جغرافیه، امنیتي وضعیت، او د بشري حقونو وضعیت لاهم د سیمه ییزو او نړیوالو ګټو لپاره مهم دی.
تحلیلګران ټینګار کوي چې د امریکا سټراټيژي په ښکاره ډول د پراخه نړیوال نفوذ تمرکز لري، خو د افغانستان په اړه یې ځانګړې تګلاره نه ده مشخصه کړې، چې ممکن دی د سیمه ییزو خطرونو د مدیریت لپاره ستونزې رامنځته کړي.
په بلخ ولایت کې د پلاستیکي بوجیو او تارونو نوې فابریکه فعاله شوې، چې طالب چارواکي یې د اقتصادي ځانبساینې او کارموندنې لپاره مهم ګام بولي. په دې فابریکه کې په ورځنۍ کچه د ۲۰ټنه تولید ظرفیت شته او ۲۰۰ کسانو ته پهکې د کار زمینه برابره شوې ده.
د بلخ ولایت مقام د مالوماتو له مخې، په دې فابریکه کې شاوخوا شپږ مېلیونه افغانۍ پانګونه شوې او د ورځي شل ټنه تولید ظرفیت لري. د فابریکې د عمومي مدیر محمد عاصم انصاري په وینا، په دې کارخونه کې ۲۰۰ کسانو ته د کار زمینه برابره شوې چې بازار ته خپل تولیدات وړاندې کړي.
ددغه نوې فابرېکې په تړاو په بلخ کې د طالبانو والي محمدیوسف وفا ویلي: «د هېواد اقتصادي ثبات د حکومت لومړیتوب دی، د هرې نوې فابریکې په پرانیستل کېدو سره ګڼو کسانو ته د کار زمینې برابرېږي او هېواد اقتصاد په حرکت راځي».
بلخ کې د طالبانو د والي ویاند حاجي زید د دغه فابریکې په اړه په ایکس لیکي: «دا بورۍ او فارسلان مخکې د نورو هېوادونو لهخوا راوړل کېدې، اوس یې بلخي ولسونه او مسولین سره یو لاس شول، او د خودکفایې لپاره یې بلخ کې دا ستره د فارسلانو او بوریو فابریکه فعاله کړه، چې شاوخوا ۳ میلیونه بورۍ او فارسلان په کال کې تولیدوي او بازار ته یې وړاندې کوي».
د یادونې ده چې په وروستیو کې په بلخ ولایت کې ګڼې نوې فابریکې فعالې شوې چې د صنعت د پیاوړتیا او د کارموندنې په پراختیا کې یې مهم رول لوبولی دی.
په سرېلنکا کې د افغانستان پخواني سفیر محمد اشرف حیدري د طالبانو پر ضد د اسټرالیا تازه بندیزونو ته په غبرګونه کې ویلي چې دغه هېواد داسې مهال د نړیوالو سیاستونو په مرحله کې زړور او اخلاقي ګام پورته کړی چې ډېری حکومتونه د لنډمهالو سیاسي ګټو لپاره د بشري حقونو موضوع څنډې ته کوي.
محمد اشرف حیدري په اېکس لیکلي چې دا پرېکړه نه یوازې د اسټرالیا «اصولي او انسانمحوره سیاست» څرګندوي، بلکې د افغانانو لپاره هم د هیلې یوه نوې نښه ده.
پخواني سفیر په خپل تازه اېکس پوسټ کې ټینګار کړی: «نړۍ وال مشرتابه د زبرځواک مقام ته اړتیا نه لري، استرالیا وښوده چې اخلاقي روښانتیا او سټراټیژیک لید کولی شي د نړیوال سیستم د رامنځته شوې تشې ځای ونیسي.»
نوموړي د افغانانو په استازیتوب له اسټرالیا مننه کړې او ویلي یې دي چې د افغانستان اکثریت خلک د طالبانو واکمني ردوي او د هغوی د بهرنیو ملاتړو اجنډاوې نه مني.
هغه زیاتوي: «افغانان به هېره نه کړي چې استرالیا په هغه وخت کې د خپلو بشري او قانوني مسولیتونو ملاتړ وکړ چې نورو هېوادونو پرې سترګې پټولې یا یې تر پښو لاندې کول».
حیدري دا پرېکړه د «عادلانه او سولهیزې نړۍ لپاره اړین مشرتابه» بللې او زیاته کړې یې ده چې نړیوالو ته اوس د داسې هېوادونو اړتیا ده «چې د ازادۍ له پلویانو سره ودرېږي».
د افغانستان د مخکېني اسلامي جمهوریت د ډېپلوماټیکو او قونسلګریو ماموریتونو همغږۍ شورا د اسټرالیا له لوري د طالبانو پر مشرتابه د هدفمندو بندیزونو او سفري محدودیتونو اعلان ستایلی او دا یې د بشري حقونو او عدالت لپاره یو تاریخي او الهامبښونکی ګام بللی دی.
د همغږۍ شورا په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې اسټرالیا د نړۍ په کچه د لومړي ځل لپاره د افغانستان لپاره خپلواکه بندیزي چوکاټ رامنځته کړ او پر هغو طالب مشرانو یې بندیزونه ولګول چې د ښځو او نجونو د سیستماتیکو ازادیو مخه یې نیولې، عدالت یې له منځه وړی او د ښې حکومتولۍ د له منځه وړلو مسؤلیت هم لري.
شورا ټینګار کړی چې دا پرېکړه د اسټرالیا د «ثابت دریځ، بشري ارزښتونو او د قانون حاکمیت» ښکاره نښه ده او نړۍ ته دا پیغام ورکوي چې د افغانانو پر ضد شوي ظلمونه به بې ځوابه نه پرېښودل کېږي.
شورا همداراز هغو هېوادونو مننه څرګنده کړې چې د طالبانو پر ضد د حسابورکونې په برخه کې ګډو هڅو ته دوام ورکوي.
په خبرپاڼه کې ویل شوي چې په داسې وخت کې چې افغانستان د استبداد له امله چوپ کړی شوی، هغه سفارتونه چې د طالبانو له نفوذه ازاد پاتې دي، د «قانوني استازولۍ، ډېموکراټیکو ارزښتونو او د ازادۍ او سولې د هیلو» بېلګه دي.
د همغږۍ شورا په پای کې ډاډ ورکړی چې دوی به د افغانانو د حقونو د ساتنې، د عادلانه او ټولګډونه راتلونکي د لید د ژوندي ساتلو، او د نړیوالو شریکانو سره د ګډو ارزښتونو د دفاع لپاره خپله ډېپلوماټیکه مبارزه جاري وساتي.