د طالبانو د ۲۱۵ قول اردو قوماندان او په نیمروز کې د یادې ډلې سیمه ییزو مسوولینو له ایران او پاکستان څخه د قاچاقي صادراتو او وارداتو، غیر قانوني سفرونو د مخنیوي او امنیتي مسایلو په په تړاو د همغږۍ ناسته کړې ده.
د طالبانو ۲۱۵ قول اردو د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د یادې قول اردو د قوماندان محمد ایوب خالد په مشرۍ پلاوي نیمروز ولایت ته سفر کړی او ددې ډلې د نیمروز والي او نورو سیمه ییزو طالب چارواکو سره یې کتلي دي.
طالبانو ویلي، په یاده ناسته کې افغانستان ته د بې کیفیته تیلو د وادرولو د مخنیوي، په سرحدي سیمو او د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د غیر قانوني صادراتو او وارداتو د مخنیوي او همدارنګه د انساني قاچاق د مخنیوي په اړه خبرې شوې دي.
طالبانو یاده ناسته پرداسې مهال کړې ده، چې له پاکستان سره د سوداګریزو لارو له بندېدو وروسته اوس ځینې توکي په قاچاقي ډول افغانستان ته واردیږي او په افغانستان کې د بې کارۍ له امله ګڼ ځوانان پر غیر قانوني لارو ایران ته سفرونه کوي.
د یادې ډلې د هند څانګې په خپل شپږ دقیقې نوي مستند « له دشت لیلې نه د کابل تر سوبې» کې هڅه کړې د طالبانو سقوط او پر کابل بیاتسلط او د جګړې اوږد مسیر په پاکستان، لیبیا، کشمیر، یمن، سوماليا او نورو ترهګرۍ او جګړو سره ښکیلو هېوادونو کې بوختو جنګیالیو ډلو ته د یوه موډل په توګه وښيي.
د القاعدې برصغیر یا هند نیمه لویې وچې څانګې په خپل نوي مستند « له دشت لیلې نه د کابل تر سوبې»کې، چې تازه خپور شوی هڅه کړې چې پر کابل د طالبانو بیا واکمنېدل د خپلو تبلیغاتي اړتیاوو له زاویې بیا تعریف کړي.
مستند، چې ددې ډلې د السحاب خپرنیز مرکز لهخوا په پښتو، اردو، عربي او انګلیسي ژبو خپور شوی، په پاکستان، کشمیر، لیبیا، یمن، مالي، سومالیا او نورو هېوادونو کې د جنګیالیو ډلو د ورته بري وړاندوینه کوي.
افغانستان انټرنشنل ددغه مستند یوه نسخه وکتله چې خپله کیسه د دشت لیلې له صحنې او په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د ماتې له مرحلې پیلوي.
د مستند په روایت کې د طالبانو بنسټګر ملا محمد عمر ته نسبت شوی د ۲۰۰۳میلادي کال د جهاد اعلان مرکزي ځای لري.
دغه اعلان په پاکستان او قبایلي سیمو کې د نویو وسلهوالو ډلو دراپورته کېدو او د طالبانو د خورو ورو ډلو په راټولېدو کې ټاکونکی رول درلود.
دغه سیمې، چې د امریکا د بېپیلوټه بریدونو تر سخت فشار لاندې وې، د القاعدې او طالبانو د ګډ مقاومت د پټ مرکز په توګه په مستند کې انځور شوې دي.
په مستند کې د القاعدې شبکې د وژل شویو مشرانو یادونه او د هغوی ویناوې راخېستل شوې دي.
د شیخ ابویحی اللیبي هغه وینا پکې رانقل شوې چې د خپل وژل شوي ملګري او د القاعدې د جګپوړي قوماندان ابو لیث اللیبي په اړه یې کړې وه او اورېدونکي یې جګړې ته هڅول.
مستند د برصغیر څانګې د پخواني مشر مولانا عاصم عمر د وژل کېدو انځورونه ښيي، چې ورسره د اردو ژبې ترانې هم په بک ګرونډ کې راخېستل شوې دي.
دغه راز د پنجابي طالبانو مشهور قوماندانان احمد فاروق، چې په شمالي وزیرستان کې یې مرکزونه درلودل، اوشیخ احسن عزیز هم په مستند کې تصویربندي شوي، چې د القاعدې د برصغیر څانګې په جوړولو او د افغانستان په جګړه کې یې مهم رول درلود.
مستند په فلسطین، پاکستان، چیچنیا، سومالیا، یمن، الجزایر، کشمیر، لیبیا، مالي او نورو جګړه ځپلو او له ترهګرۍ سره لاس او ګریوان سیمو کې د القاعدې او جهادي سازمانونو اړوندو ډلو غیر مستقیمه یادونه کوي، چې په افغانستان کې واک ته د طالبانو بیا رسېدل، د نورو ډلو لپاره هم یو موډل کېدای شي.
سره له دې چې طالبانو د ۲۰۲۰میلادي کال د دوحې تړون له مخې نړیوالو ته ډاډ ورکړی چې القاعدې ته به ځای نه ورکوي، خو دغه مستند ښيي چې د دواړو ډلو ترمنځ اړیکې لاهم پیاوړې دي او القاعده طالبان د جهادي ډلو لپاره د بري د یوه موډل په توګه وړاندې کوي.
په مستند کې په انځوریز ډول د منځني ختیځ او سوریې بدلونونه هم ښودل شوي دي.
خو په مستند کې د پاکستاني طالبانو او حقاني شبکې په اړه، چې د دې جګړې په پرمخ بیولو کې یې ټاکونکی رول درلود، یادونې نه دي شوې.
د افغان طالبانو د ځینو مشرانو ملا اخترمحمد منصور، ملا دادالله اخوند او ملا عبدالمنان یادونه شوې ده، چې وروستيو دوو کسانو یې له القاعدې سره په جګړو کې خورا نږدې همکاري درلوده.
په بدخشان کې ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د طالبانو یو شمیر امنیتي چاوراکي په دغه ولایت کې د نشه یي توکو د کښت او د کانونو غیرقانوني کیندنې د مخنیوي او له تاجکستان سره د پولې د امنیت ټینګولو په تړاو دغه ولایت ته سفر کړی.
په بدخشان کې ځايي سرچینو نن یکشنبه، د لیندۍ ۱۶مه وویل، چې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت امنیتي مرستیال ابراهیم صدر، د کانونو وزیر هدایت الله بدري او ددې ډلې لوی درستیز فصیح الدین فطرت بدخشان ته د نشه يي توکو د کر او قاچاق د مخنیوي او له تاجکستان سره د ګډې پولې د امنیت ټینګولو په موخه تللی دی.
د سرچینو په وینا، په دې وروستیو کې په بدخشان کې د کوکنارو کښت زیات شوی او د سرو زرو د کانونو د غیر قانوني کیندنې او قاچاق په اړه رپوټونه د طالبانو مشر ملاهبت الله ته رسېدلي دي.
سرچینې دغه راز وايي، چې د تاجکستان پر پوله وروستیو امنیتي پيښو او د چینایانو وژل کېدو هم د طالبانو د مشرانو ترمنځ اندېښنې زیاتې کړې دي.
د طالبانو د کورنیو چارو، دفاع او کانونو او پټرولیم وزارتونو ددې سفر په اړه په رسمي ډول څه نه دي ویلی.
د رارسېدلو معلوماتو له مخې، د بدخشان ارګو، کشم او جرم هغه ولسوالۍ دي، چې یوځل بیا د کوکنارو کښت پکې زیات شوی دی او ددې چارې د مخنیوي لپاره د طالبانو تللی پلاوی له ځايي خلکو او چارواکو سره په خبرو بوخت دی.
په بدخشان کې ځايي سرچینې وايي، چې د سرو زرو یو شمیر کانونه د ځايي چارواکو په ولکه کې دي او طالبان هڅه کوي ددې کانونو کنټرول په بشپړ ډول تر خپل کنټرول لاندې راولي.
د طالبانو د کانونو وزارت په دې لټه کې دی چې په بدخشان ولایت کې د کانونو رسمي قراردادونه ورکړي ، ځکه یاده ډله په تېرو څلورو کلونو کې په دې کار کې بریالۍ نه ده.
سرچینې زیاتوي، چې د افغانستان او تاجکستان پر پوله وروستیو بریدونو د طالبانو د مشرانو اندېښنې راپورته کړې دي او دغه ډله هڅه کوي ددغو امنیتي ګواښونو د مخنیوي لپاره ځايي چارواکو ته راتلونکې تګلاره وټاکي څو په راتلونکي کې پر ګډه پوله د امنیتي پېښو مخنیوی وشي.
بدخشان ته له کابل نه د طالبانو د ځینو امنیتي چارواکو سفر په داسې حال کې دی، چې څو ورځې وړاندې په شمال لوېدیځ زون کې د طالبانو والیانو او نورو سیمهییزو چارواکو د بلخ د والي محمد یوسف وفا په مشرۍ په شمالي ولایتونو کې د سرحدي سیمو د امنیت د ټینګښت لپاره د زر کسیزې قطعې د جوړولو په موخه ناسته کړې وه.
د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې (UN Women)وايي، له تېرو ۳میاشتو راهیسې د طالبانو له لوري د دوی د سازمان اړوند ښځینه کارکوونکې خپلو دفترونو ته نه دې پرېښودل شوي. وایي، دا بندیزونه د ژغورونکو مرستو د فلج کېدو خطر زیاتوي او هغو ښځو او نجونو ته چې تر ټولو ډېره اړتیا لري مرستې نهشي رسېدی.
د افغانستان لپاره دملګرو ملتونو د ښځو ادارې استازې سوزان فرګوسن په یوې تازه خبرپاڼه کې ویلي چې د «فعلي واکمنې» له لوري لګول شوي محدودیتونه درې میاشتې کېږي چې افغان ښځینه کارکوونکې او قرارداديانې د ملګرو ملتونو دفترونو ته له ننوتلو منع کوي.
د نوموړې په وینا، سره له دې بندیزه، د افغان ښځو کارکوونکو هڅې نه دي درېدلي. فرګوسن وايي: «زموږ افغان ښځینه همکارانو په دې ۹۱ ورځو کې کورونو او ټولنو کې خپل حیاتي کار ته دوام ورکړی او زرګونه اړمن افغانان یې تر پوښښ لاندې راوستي».
هغې زیاته کړې چې دغه ښځینه کارکوونکو د ختیځ او شمال وروستیو زلزلو له اغېزمنو کورنیو سره مرسته کړې، د پاکستان او ایران له لوري راستانه شویو کسانو ته یې لاسرسی برابر کړی او ګڼ شمېر افغانانو ته د اوبو، خوړو، روغتیا، سرپنا، زراعت، اقلیمي مقاومت او معیشت په برخه کې ملاتړ کړی.
د ملګرو ملتونو دغه اداره خبرداری ورکوي چې «څومره چې دا محدودیتونه اوږدېږي، همغومره د ژغورونکو مرستو د بندېدو خطر لوړېږي».
دغه اداره ټینګار کوي چې افغان ښځې د ملګرو ملتونو د عملیاتو نهجلا کېدونکې برخه ده.
فرګوسن په خپل بیان کې څرګندوي:«مرسته باید د ښځو له لوري ښځو ته ورسېږي. یوازې د هغوی په حضور سره کولای شو چې ښځو او نجونو ته په خوندي او فرهنګي توګه مناسب خدمت وړاندې کړو».
ملګري ملتونه دا محدودیتونه د بشري حقونو او برابرۍ د بنسټیزو اصولو ښکاره سرغړونه بولي او وایي چې دا حالت د سازمان د ماموریت پلي کولو وړتیا کمزورې کوي.
د دې وضعیت له املهملګرو ملتونوادارو خپلو عملیاتو ته ځینې لنډمهاله بدلونونه ورکړي او لا هم د دوامدارو بدیلو لارو ارزونه کوي.
دد ملګرو ملتونو د ښځو ادارېد بیان کې په پای کې غوښتنه شوې چې پر افغان ښځینه کارکوونکو د دفترونو بندیز باید «په بیړنۍ توګه لېرې شي» او دوی ته باید د دفترونو او ساحوي فعالیتونو لپاره خوندي لاسرسی ورکړل شي، څو مرستې هغو ښځو او نجونو ته ورسېږي چې تر ټولو ډېرې ورته اړتیا لري.
د تېر جمهوري نظام پر مهال د چارو ادارې مشر فضل محمود فضلي وایي، د پاکستان پوځ له بریدونو سره د ځینو افغان سیاستوالو ملاتړ او د طالبانو لهخوا د ملتپالنې دعوې، دواړه «فریبکارانه روایتونه» دي. هغه وایي، د افغانستان د ستونزو ریښتینی حل یوازې د ولس ارادې کې دی، نه د پردیو په ټوپک.
فضل محمود فضلي په تازه فېسبوکي لیکنه کې ویلي چې د جګړې د تېرې جبهې دوه پخواني ویندویان په رسنیزو مرکو کې د پاکستان د پوځ له بریدونو سره «په ښکاره ډول هرکلی او ملاتړ» کړی.
د نوموړي په وینا، دغه کسان دا دریځ «په بشپړ مسولیت او د رښتیني وجدان له مخې» خپلوي.
فضلي ټینګار کړی چې له پردیو د وسلو او ځواک غوښتل د افغانستان غم ته حل لاره نه شي جوړولای.
نوموړي ویلي، هغه ډلې چې د پاکستان د پوځ ملاتړ کوي، «هویتي حربه هم کاروي»، خو د فضلي په باور، دا دواړه عناصر، یعنې هویتي جنجالونه او د پردیو په زور جګړه، په خپله د «پردیو د پلان برخه او زموږ د بربادۍ اساسي عوامل» دي.
نوموړي د طالبانو پر حکومت هم نیوکه کړې او ویلي یې دي چې حاکمه ډله د پاکستان له ښکاره اختلافاتو ناوړه استفاده کوي او د ملتپالنې «کاذبه پروژه» پر مخ وړي.
هغه زیاتوي: «که دوی رښتیا هم پښیمانه وي، باید راولپېنډۍ سره خپلې ټولې پخوانۍ اړیکې وغندي او د ښځو پر زدهکړو او کار بندیزونه لرې کړي.»
هغه په څرګندو ټکو ویلي چې طالبان دا «افغاندوسته ګامونه» نشي اخیستی.
فضلي همداراز لیکلي چې ملتپال افغانان نه د جګنسالارانو «په هویتي انحرافاتو غولېږي» او نه د طالبانو په «کاذب تبلیغاتي کمپاین».
د چارو ادارې پخواني مشر دواړه لوري، یعنې هغه کسان چې د پاکستان له بریدونو ملاتړ کوي، او طالبان «نیابتي جوړښتونه» بللي.
فضلي لیکلي: «دوی تر منځ اختلاف پر واک دی، نه پر اصولو. که اصول وای، جنګسالاران او لبرالان به د طالب واکمنۍ ته تسلیمېدل، ځکه دا واکمنۍ د راولپېنډۍ او امریکا په ملاتړ رامنځته شوې ده».
فضلي په پای کې د حل ریښتینې لاره «ولس ته مراجعه» بللې ده او ویلي چې د افغانستان راتلونکی باید د لویې جرګې، ملي ډیالوګ، ملي اجماع یا ولسي مبارزې له لارې مشخص شي، نه د پردیو په وسله.
فضلي ټینګار کړی: «همدا زموږ یوازینۍ او رښتینې لاره ده!»
په پاکستان کې د روسیې سفیر البرت خورف او د طالبانو سفیر احمد شکیب په اسلاماباد کې یو له بل سره لیدلي دي. البرت خورف د شنبې په ورځ د لیندۍ په ۱۵مه په اېکس کې ویلي چې په دغه لیدنه کې د امنیتي چارو او په سیمه کې د سولې او ټیکاو د پیاوړتیا پر اړینو ګامونو ځانګړی بحث شوی دی.
د خورف د څرګندونو له مخې، دواړو لورو د روسیې او د طالبانو د ادارې د اوسنیو اړیکو اوسنی وضعیت وڅېړه او ټینګار یې وکړ چې باید په هغو برخو کې ګډ کار نور هم پیاوړی شي چې دواړه لورو ته ګټور دی. دغه لیدنه وروسته له هغې شوې چې د پاکستان او طالبانو د ځواکونو ترمنځ یو ځل بیا تازه په سپین بولدک کې نښته شوې ده.
مېشتو سرچینو افغانستان انټرنیشنل ته تر دې وړاندې ویلي وو چې د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ د لیندۍ په ۱۴مه نېټه د کندهار د سپین بولدک په پوله، چې د پاکستان د چمن سیمې سره نښلیږي، جګړه شوې ده. د روسیې سفیر مخکې ویلي و چې مسکو چمتو دی د طالبانو او پاکستان ترمنځ د شخړو د هوارولو لپاره منځګړیتوب وکړي.
د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین ویلي چې افغانستان د طالبانو تر واک لاندې له ځانګړو ستونزو سره مخ دی. پوتین پرته له دې چې د دغو ستونزو جزییات وړاندې کړي، زیاته کړې: «افغانستان څو لسیزې په کورنۍ جګړه کې تېرې کړي او دا یو ډېر دردوونکی حالت دی».