د افغانستان انټرنشنل - پښتو خبریاله
نن د ډسمبر ۱۰مه د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې د تصویب له ۷۷مې کلیزې سره برابره ده. که څه هم دا ورځ په ټوله نړۍ کې په پراخه کچه نمانځل کېږي، خو په افغانستان کې بیا د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ دی.
د ۳۰مادو دغه نړۍواله اعلامیه چې ټول انسانان د کرامت او حقونو له مخې برابر ګڼي، د بشریت له سترو تاریخي لاسته راوړنو څخه بلل کېږي.
افغانستان کې دا ورځ په داسې حال کې نمانځل کېږي، چې ملګرو ملتونو په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ بللی او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتي، چې افغانان یوازې پرې نهږدي.
افغانستان په تېرو څه باندې څلورو کلونو کې د ډېموکراټیکو او مدني بنسټونو د لهمنځه وړلو، د اساسي ازادیو د سخت محدودیت، د ښځو، زیانمنو او محرومو ډلو پر وړاندې د سیسټماټیکې ځپنې او تبعیض او له اساسي خدماتو لکه زدهکړو، روغتیا او عدالت څخه د خلکو په پراخه کچه د محرومیت شاهد و.
په دغسې شرایطو کې د نړۍوالې ټولنې لومړیتوبونه نورو نړۍوالو ناورینونو ته اوښتي او د افغانستان مساله په اندېښمنوونکي ډول د نړۍوالې ټولنې د پام له مرکز څخه بهر پاتې شوې ده.
د دغه وضعیت دوام دا اړتیا رامنځته کوي، چې د بشري حقونو مدافعان، مدني بنسټونه او نړۍواله ټولنه د کره مستندولو، اغېزناکو غوښتنو او همغږو دوامدارو اقداماتو پر بنسټ د افغانستان د بشري حقونو موضوع یو ځل بیا په خپله کاري اجنډا کې ځای کړي.
د طالبانو د راستنېدو له لومړیو ورځو څخه په افغانستان کې له بشري حقونو د پراخې سرغړونې معتبر شواهد او مستندونه ثبت شوي دي؛ طالبانو د اساسي قانون او نورو قوانینو په تعلیق، د بشري حقونو نړۍوالو سندونو په تړاو د افغانستان د نړۍوالو ژمنو پر وړاندې بشپړې بېپامۍ او د ملي او بشري حقونو د بنسټونو په منحل کولو د هېوادوالو په ځانګړي ډول د ښځو پروړاندې د بشري حقونو پراخو او منظمو سرغړونو ته زمینه برابره کړې او داسې جوړښتونه یې رامنځته کړل چې د ځپلو، تبعیض او بېعدالتي پر اساس ولاړ دي. په دې موده کې د خپلسرو نیونو، جبري ورکېدو، شکنجې، صحرايي محاکمو، په عام محضر کې د بدني جزاګانو، جبري کډه کولو، خپلسرو وژنو او د بندیانو پر وړاندې غېرانساني چلندونو په ځانګړي ډول د ښځو حقونو د فعالانو، سیاسي مخالفانو، خبریالانو، مدني فعالانو او قومي او مذهبي زیانمنو ډلو په اړه ګڼ راپورونه خپاره شول.
په دې منځ کې ښځې د ټولنې تر ټولو د زیانمنې ډلې په توګه د طالبانو د ځپونکو اقداماتو تر ټولو دروند بار زغملی دی.
د ښځو د حقونو فعالې ازیتا نظیمي د بشري حقونو د نړۍوالې ورځې په مناسبت په یوه ویډیویي پیغام کې ویلي، چې په افغانستان کې د بشري حقوقو یوازې نوم پاتې دی. د نوموړې په وینا، په افغانستان کې ظلم، تاوتریخوالی او بېعدالتي اوج ته رسېدلي او نړۍ د افغانانو د کړاوونو پر وړاندې درنه چوپتیا غوره کړې ده.
اخوا، په جلا وطنۍ کې د افغانستان د ازادو رسنیو د ملاتړ بنسټ (نی) د بېپولې خبریالانو د تازه راپور په حواله ویلي، چې افغانستان د نړۍ د خبریالانو تر ټولو لوی زندان ګرځېدلی دی. دغه اداره خبرداری ورکوي، چې طالبان په کور دننه رسنۍ د خپلې تبلیغاتي وسیلې په توګه کاروي.
د بېپولې خبریالانو سازمان د سېشنبې په ورځ په نړۍ کې د رسنیو د ازادۍ کلنی راپور خپور کړ، چې پهکې یې په افغانستان، چین، روسیې او منځني ختیځ کې د خبریالانو سخت وضعیت څېړلی دی.
نی زیاته کړې: «افغانستان نن د خپلو خلکو په ځانګړي توګه د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو لپاره په یوه لوی زندان بدل شوی؛ داسې زندان چې چت نه لري، خو دومره لوړ دېوالونه لري چې هېڅ ډول د وتلو لار نه شته.»
بلخوا، د خبریالانو د خوندیتوب سازمان (سيپيجې) د اسیا د هېوادونو د حکومتونو مشرانو ته لیکلي، چې ټول هغه خبریالان چې د خپل مسلک د ترسره کولو په خاطر بندیان شوي، باید سمدستي خوشې شي.
دغه بنسټ ټینګار کوي: «په نړۍ کې هېڅ سیمه او هېڅ هېواد د افغانستان په اندازه د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو لپاره خطرناک او وژونکی نه دی.»
دغه سازمان د بشري حقونو له نړۍوالې ورځې مخکې لیکلي، چې د ډسمبر تر لومړۍ نېټې پورې په اسیا کې لږ تر لږه ۱۰۶خبریالان بنديان دي. دغه بندیان د افغانستان په ګډون د چین، میانمار، ویټنام، بنګلهدېش، کمبودیا، هند او فلیپین په زندانونو کې ساتل کېږي.
دغه سازمان په اوو جلا لیکونو کې له حکومتونو غوښتي، چې د بندي ژورنالېستانو د خلاصون لپاره عاجل ګامونه پورته کړي او هغوی ته د خوندي کار کولو زمينه برابر کړي. د خبریالانو د خوندیتوب سازمان طالبانو ته هم چې په افغانستان کې د فاعلي واک لرونکي چارواکو په توګه فعالیت کوي، یو پرانیستی لیک استولی او ورته سپارښتنې یې کړې دي.
همداراز د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنټ، قطر ته د خپل وروستي سفر وروسته وویل، چې په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ دی او نړۍواله ټولنه باید افغانان یوازې پرېنږدي.
ملګرو ملتونو تر دې وړاندې هم په افغانستان کې د بشري حقونو د خرابېدو په اړه اندېښنې څرګندې کړې وې، خو طالبان دغه راپورونه یو اړخیز او له واقعیت څخه لرې بولي.
بلخوا، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو سازمان ویلي، چې د یاد سازمان لوی کمېشنر وولکر تورک به د ډسمبر په ۱۰مه د اروپا پر وخت د سهار په ۱۰:۳۰ یوه خبري غونډه ترسره کړي او په ټوله نړۍ کې د بشري حقونو پر ننګونو به خبرې وکړي.
