سهیل شاهین د ملګرو ملتونو او برېتانیا ځانګړو استازو سره د بشري حقونو په تړاو خبرې کړې دي

هغه خبریالان چې جلاوطنۍ ته اړ شوي

دغه سازمان د سې‌شنبې په ورځ (د لېندۍ ۱۹مه) خپل کلنی راپور خپور کړ. په راپور کې راغلي، چې د جګړو او د خبریالانو پر وړاندې د ځپونکو پالیسیو له امله زیات شمېر د رسنیو کار کوونکي جلاوطنۍ ته اړ شوي دي. د یاد سازمان په وینا؛ د افغانستان، روسیې او بېلاروس په څېر هېوادونه خپلې سیمې د ټولو خپلواکو رسنیو څخه پاکوي.

هغه خبریالان چې بېرته راستانه شوي یا خوشې شوي دي

هغه خبریالان چې د کابل تر سقوط او د طالبانو له سختې ځپنې وروسته جلاوطنۍ ته اړ اېستل شوي وو، د ګڼو هېوادونو له‌خوا یې د ویزو غوښتنلیکونه رد شوي. د بې‌پولې خبریالانو سازمان ویلي، چې پاکستاني چارواکو نه یوازې د افغان خبریالانو د ویزو له غځولو انکار کړی؛ بلکې د جبري ستنېدنې پالیسي یې هم پلي کړې ده. په ۲۰۲۵کال کې د هغو افغان خبریالانو له ډلې چې په پاکستان کې ژوند کوي او د بې‌پولې خبریالانو د سازمان ملاتړ لري، له ۲۰ څخه ډېر یې بېرته افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.

له هغو خبریالانو سره مرسته چې جلاوطنۍ ته اړ شوي دي

د بې‌پولې خبریالانو سازمان څرګنده کړې، چې له نیمایي څخه ډېر (۵۱٪)، خبریالان چې په ۲۰۲۵کال کې یې د دوی د بېړنیو مرستو غوښتنه کړې وه، د ۴۴ بېلابېلو هېوادونو څخه جلاوطنه خبریالان وو. له دې ډلې افغانستان، روسیه او سوډان هغه درې هېوادونه دي، چې تر ټولو ډېر غوښتنلیکونه یې لاره.

د بې‌پولې خبریالانو ټولنې ویلي، چې د هغو لویو ننګونو سره، سره چې دوی ورسره مخ دي؛ د دغه خبریالانو ۵۵ سلنه یې په جلاوطنۍ کې کار ته دوام ورکړی. سربېره پردې، په تېرو ۱۲ میاشتو کې د بې‌پولې خبریالانو له‌خوا ملاتړ شوي له ۴۰ زیاتو رسنیو څخه ۱۹ یې په جلاوطنۍ کې د خبرونو او منځ پانګو تولید ته دوام ورکړی دی.

په راپور کې راغلي، چې لږترلږه اووه خبریالان اوس‌مهال د طالبانو په زندانونو کې بندیان دي. د راپور په پای کې راغلي: « ۲۰۲۵ کال به د هغه کال په توګه یاد شي، چې زموږ د سترګو په وړاندې د مطبوعاتو ازادي له منځه لاړه.» د بې‌پولې خبریالانو ټولنې د هغو چارواکو او ادارو پر وړاندې د بندیزونو غوښتنه کړې، چې د خبریالانو د څارنې، ځپنې او نیونې مسوولیت لري.

یوناما د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې حقونه یوازې نظریاتي اصول نه‌دي؛ بلکې هغه ورځني شرایط دي چې خلک ورسره په بشپړ درناوي او عزت ژوند کولای شي.

خبرپاڼه کې راغلي: «په افغانستان کې لا هم ګڼ خلک دغه بنسټیزو حقونو ته لاسرسی نه‌لري. ښځې او نجونې د زده‌کړو، کار او په عامه ژوند کې د ګډون له سختو محدودیتونو سره مخ دي، چې نه یوازې د دوی اساسي حقونه نقضوي؛ بلکې د هېواد راتلونکی هم له ننګونو سره مخ کوي.»

یوناما دارنګه خبرداری ورکړی، چې لاهم ګڼ شمېر افغان کډوال په جبري توګه هېواد ته ستنول کېږي، په ځانګړي ډول ښځې، د پخواني حکومت او امنیتي ځواکونو سره تړلي کسان، د مدني ټولنې فعالان او خبریالان چې په بېرته ستنېدو له ګڼو ګواښونو سره مخ دي.

د افغانستان لپاره د یوناما د چارو مسوولې جورجېټ ګانیون هم ویلي:« بشري حقونه اختیاري نه‌دي. دا هغه بنسټیز شرایط دي، چې ژوند پرې دوام کوي. په افغانستان کې د ښځو او نجونو لپاره د زده‌کړو، کار او بشپړ ګډون تضمین د هېواد د بیا رغونې لپاره نه یوازې اړین؛ بلکې حیاتي چاره ده. موږ د حاکمو چارواکو څخه غواړو، چې د نړۍوالو بشري حقونو ژمنو سره سم عملي ګامونه واخلي او افغانستان او ټولو خلکو ته د پرمختګ زمینه برابره کړي.»

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ د بشري حقونو استازې فیونا فریزر هم په دغه اعلامیه کې ویلي، چې د ټولو افغانانو لپاره باید بنسټیز حقونه ټینګ شي. نوموړې زیاتوي: «بنسټیز حقونه لکه زده‌کړې، روغتیا، ژوند او ازادي د ټولو افغانانو لپاره باید ټینګ شي. له بده مرغه ګڼو دغه حقونو ته ښځې او نجونې لاسرسی نه‌لري.»

ټرمپ دغه څرګندونې په پنسلوانیا کې یوې غونډې ته د وینا پر مهال کړې دي. د امریکا حکومت یوه اونۍ وړاندې اعلان وکړ، چې د افغان کډوالو په ګډون یې د ۱۹ هېوادونو وګړو لپاره د کډوالۍ ټولې غوښتنې له ګرین‌کارټ نیولې تر تابعیته پورې په بشپړه توګه درولې دي.

په دې ډله کې د افغانستان، میانمار، چاد، کانګو جمهوریت، استوایی ګینه، اریتریا، هایتي، ایران، لیبیا، سومالیا، سوډان، یمن، کیوبا، لاوس، سیرالیون، توګو، ترکمنستان او وېنزویلا شامل دي.

هغه رسمي یادښت چې د ټرمپ ادارې نوې پالیسي بیانوي، تېره اونۍ په واشنګټن کې د یوه افغان له لوري د امریکا د ملي ګارد پر دوو عسکرو برید ته اشاره کوي. چارواکي وایي، ۲۹ کلن افغان رحمان‌الله لکڼوال چې په اپریل میاشت کې یې پناه اخیستې وه، د یاد برید په تړاو نیول شوی دی.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د روان کال په جنورۍ میاشت کې واک ته له رسېدو راهیسې د کډوالۍ پرضد سختې پالیسۍ غوره کړې دي. په واشنګټن کې پر امریکايي عسکرو تر برید وروسته د ټرمپ ادارې د کډوالو او په ځانګړې توګه د افغانانو پر وړاندې خپل اقدامات ګړندي کړي دي.

دغه غورځنګ نن چهارشنبه (د لېندۍ ۱۹مه) په یوه بیان کې چې د بشري حقونو د نړۍوالې ورځې په مناسبت خپور شوی ویلي، د طالبانو د بشریت‌ضد جرمونه باید په رسميت وپېژندل شي او دا کار یې د عدالت او په ځانګړي ډول د افغان ښځو لپاره ریښتینی او اغېزمن ګام بللی.

دغه غورځنګ له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې له طالبانو سره هر ډول رسمي اړیکې پرې کړې، د طالبانو تبعیضي چلند په رسمیت وپېژني، پر طالبانو لا سخت بندیزونه ولګوي، طالب مشران محاکمه کړي، د افغان ښځو د مبارزو او پاڅونونو ملاتړ وکړي او د طالبانو پر ځای د یوه مشروع او ډیموکراتیک بدیل حکومت جوړېدو ملاتړ وکړي.

نن د (ډسمبر ۱۰مه) د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې د تصویب له ۷۷مې کلیزې سره برابره ده. که څه هم دغه ورځ په ټوله نړۍ کې په پراخه کچه نمانځل کېږي؛ خو په افغانستان کې بیا د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ دی.

افغانستان کې دغه ورځ داسې مهال نمانځل کېږي، چې ملګرو ملتونو په‌کې د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ بللی او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتي چې افغانان یوازې پرې نه‌ږدي.

د یاد وزارت له‌خوا په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، دغه پروژه د کونړ ولایت نورګل ولسوالۍ په مزار دره کې پېلېږي چې په‌کې د ۳۳.۵ مېلیونه افغانیو په ارزښت ۳۵ کورونه او یو جومات شامل دی.

خبرپاڼه کاږي، دغه پروژه هغه زلزله‌ځپلو کورنیو ته ځانګړې شوې چې استوګنځي یې په طبیعي پېښه کې له منځه تللي او بېړنۍ مرستې ته اړتیا لري. د یاد وزارت په باور؛ د دغه ډول بنسټیزو جوړښتونو رغول به په سیمه کې د خلکو د عادي ژوند د بېرته راګرځېدو لپاره مهم ګام وي.

ورته مهال د طالبانو تر کنټرول لاندې د افغاني سرې میاشتې ټولنې ویلي، د کونړ ولایت په نورګل ولسوالۍ کې د ۳۱۰۰ زلزله ځپلو کورنیو سره تر ۳۲ مېلیونه افغانیو ډېره نغدي مرسته شوې، چې هرې کورنۍ ته ۱۰،۵۰۰ افغانۍ رسېدلې دي.

د دغه ټولنې له‌خوا په خپره شوې خپرپاڼه کې راغلي، د یادې مرستې په ترلاسه کولو سره به دغه کورنۍ وکولای شي چې بېړنۍ اړتیاوې لکه خوراکي توکي، درمل او سرپناه برابر کړي. د خبرپاڼې له مخې؛ څو ورځې وړاندې هم په همدې ولسوالۍ کې پر ۱۵۰۰ زلزله ځپلو کورنیو ۱۵ مېلیونه او ۷۵۰ زره افغانۍ نغدي مرسته وېشل شوې وه. یاده ټولنه ټینګار کوي، چې د زلزله ځپلو کورنیو ملاتړ به دوام ومومي او د اړونده اړتیاوو د پوره کولو لپاره به نورې مرستې هم ترسره شي.

له بل پلوه د ملګرو ملتونو د کډوالو اداره وايي، چې د افغانستان په ختیځ کې زلزله ځپلي لاهم له جدي ننګونو سره مخ دي او کورنۍ لا ډېرو مرستو ته اړتیا لري. دغه بنسټ خبرداری ورکړی، چې د ژمي په رارسېدو سره یوازې خیمې خلک له سختې یخنۍ څخه نه‌شي ساتلی.