د طالبانو دفاع وزارت ویلي، په کونړ ولایت کې د زلزلهځپلو کورنیو د بیا مېشتېدو لپاره د ۳۳.۵ مېلیونه افغانیو په ارزښت د کورونو او جومات جوړولو چارې پیلوي چې موخه یې د طبیعي پېښو له امله اغېزمنو کورنیو ته د دوامدارې سرپناه برابرول دي.
د یاد وزارت لهخوا په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، دغه پروژه د کونړ ولایت نورګل ولسوالۍ په مزار دره کې پېلېږي چې پهکې د ۳۳.۵ مېلیونه افغانیو په ارزښت ۳۵ کورونه او یو جومات شامل دی.
خبرپاڼه کاږي، دغه پروژه هغه زلزلهځپلو کورنیو ته ځانګړې شوې چې استوګنځي یې په طبیعي پېښه کې له منځه تللي او بېړنۍ مرستې ته اړتیا لري. د یاد وزارت په باور؛ د دغه ډول بنسټیزو جوړښتونو رغول به په سیمه کې د خلکو د عادي ژوند د بېرته راګرځېدو لپاره مهم ګام وي.
ورته مهال د طالبانو تر کنټرول لاندې د افغاني سرې میاشتې ټولنې ویلي، د کونړ ولایت په نورګل ولسوالۍ کې د ۳۱۰۰ زلزله ځپلو کورنیو سره تر ۳۲ مېلیونه افغانیو ډېره نغدي مرسته شوې، چې هرې کورنۍ ته ۱۰،۵۰۰ افغانۍ رسېدلې دي.
د دغه ټولنې لهخوا په خپره شوې خپرپاڼه کې راغلي، د یادې مرستې په ترلاسه کولو سره به دغه کورنۍ وکولای شي چې بېړنۍ اړتیاوې لکه خوراکي توکي، درمل او سرپناه برابر کړي. د خبرپاڼې له مخې؛ څو ورځې وړاندې هم په همدې ولسوالۍ کې پر ۱۵۰۰ زلزله ځپلو کورنیو ۱۵ مېلیونه او ۷۵۰ زره افغانۍ نغدي مرسته وېشل شوې وه. یاده ټولنه ټینګار کوي، چې د زلزله ځپلو کورنیو ملاتړ به دوام ومومي او د اړونده اړتیاوو د پوره کولو لپاره به نورې مرستې هم ترسره شي.
له بل پلوه د ملګرو ملتونو د کډوالو اداره وايي، چې د افغانستان په ختیځ کې زلزله ځپلي لاهم له جدي ننګونو سره مخ دي او کورنۍ لا ډېرو مرستو ته اړتیا لري. دغه بنسټ خبرداری ورکړی، چې د ژمي په رارسېدو سره یوازې خیمې خلک له سختې یخنۍ څخه نهشي ساتلی.
تر ۲۵۰ ډېرې نړۍوالې بشري ډلې له جرمني حکومت غواړي، هغه نږدې ۱۸۰۰ افغانان دې ژر تر ژره جرمني ته انتقال کړي چې په پاکستان کې بند پاتې دي. واک ته د نوي محافظهکار ګوند له رسېدو راهیسې د کډوالو د پخواني پروګرام ځنډېدو له امله د دغه افغانانو برخلیک ناروښانه پاتې دی.
د بښنې نړۍوال سازمان، د ماشومانو د ژغورنې ادارې، د بشري حقونو څار بنسټ او د یو شمېر کلیسایي بنسټونو په ګډون نړۍوالو سازمانونو د سېشنبې په ورځ په یو ګډ لیک کې د برلین حکومت څخه غوښتنه کړې، چې یاد افغانان دې د روان کال تر پایه له پاکستان نه وباسي؛ څو افغانستان ته د احتمالي جبري ستنېدو له ګواښه وژغورل شي.
د راپور له مخې؛ دا هغه افغانان دي، چې د جرمني د پخواني حکومت لهخوا د کډوالۍ یوه ځانګړي پروګرام تر چتر لاندې منل شوي وو؛ خو له مئ میاشتې راهیسې چې نوی لومړی وزیر فریدریښ مېرڅ واک ته رسېدلی، پاکستان کې ایسار پاتې دي.
تر اوسه نږدې ۳۵۰ کسان د همدې پروګرام له لارې له حکومت سره له قانوني مبارزې وروسته جرمني ته رسېدلي دي. دغه سازمانونه وايي، چې د پاتې کسانو ډېری برخه ښځې او ماشومان دي.
په لیک کې راغلي: « موږ د جرمني له حکومته غواړو، هغه کسان خوندي ځای ته ورسوي چې جرمني ورته د ژغورنې ژمنه کړې ده.» په دغه اغېزمنو کسانو کې هغه کسان هم شامل دي، چې په افغانستان کې یې له جرمني ځواکونو سره همکاري کړې وه او یوشمېر خبریالان او د بشري حقونو فعالان هم پهکې شامل دي.
د جرمني حکومت وایي، له پاکستان نه یې ډاډ ترلاسه کړی چې دغه افغانان به د روان کال تر پایه نه اېستل کېږي؛ خو ټینګار کوي چې دغه ضربالاجل نهشي اوږدېدای. د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د تازه راپور له مخې؛ په پاکستان کې د افغانانو شمېر له ۲.۱۸ مېلیونه کسانو ډېر دی، چې له دې ډلې څخه ۱.۲۲ مېلیونه کسان ثبت شوي دي.
د ثبت شویو افغانانو له ډلې یوازې ۳۵ سلنه یې د کډوالو په پنډغالي کې ژوند کوي. راپور ښيي، چې له دې شمېرې «۱،۰۹ مېلیونه افغانان د PoR کارتونه» لري او شاوخوا «۱۳۸،۷۰۰ کسان» د همدغه ثبت شوو کورنیو غړي دي؛ خو انفرادي نوم لیکنه نهلري.
په پاکستان کې له یونسیار سره ټول «۱۱۵،۶۵۲ پناهغوښتونکي» ثبت شوي، چې له دې ډلې «۱۱۵،۳۹۰ افغانان» دي او پاتې نور بیا د یمن، ایران، سومالیا، میانمار او سوریې وګړي دي.
د افغانستان د یو شمېر سیاسي ګوندونو او جریانونو د ګډ دریځ له اعلان وروسته، پر نوي جوړ شوي اېتلاف پراخ غبرګونونه راپورته شوي دي. ځینې سیاسي څېرې او شنونکي وايي، چې دغه اېتلاف د واقعي اتحاد پر ځای یوازې په نوم همغږی دی او عملي پایله نهشي لرلی.
د دې غبرګونونو په لړ کې د پخواني ولسمشر ویاند شاهحسین مرتضوي پر خپلې اېکسپاڼې لیکلي: «د ازمویل شویو ازمویل تېروتنه ده.»
د هغه په باور، پخواني سیاستوال بیا هم د زړو تجربو د تکرار لور ته مخه کړې او د بدلون نښې نه څرګندېږي.
د جمهوري نظام پر مهال د خوست والي حلیم فدایي بیا د اېتلاف پر نوم نیوکه کوي او وایي، چې د «سیاسي احزابو د همغږۍ اېتلاف» تر عنوان لاندې جوړښت هېڅکله همغږي نهشي ترلاسه کولی. فدایي زیاتوي: «همغږي له اتحاد پرته د یو بېروحه جسد په څېر ده.»
فدایي وایي: «د اتحاد او یووالي وېره تر دې بریده ده چې د مولوي قرلق یوه ویاند په ښکاره وویل، موږ اتحاد نه دی کړی؛ دا یوازې یو غلط فهم دی؛ موږ یوازې همغږي کېږو.»
فدایي دې ته په اشارې سره چې دغه ډلې د رښتیني اتحاد څخه ولې وېره لري، زیاتوي: «که رښتیا هم د افغانستان په ګټه فکر کوئ او د ایران د معاملې موضوع منځ کې نه وي، نو بیا ولې نه یو موټی کېږئ؟
د هغه په اند، طالبان یو ځل بیا همدغه سیاستوال په لوبه بوخت ساتي، څو هغوی د پاکستان غېږې ته ونه ولوېږي او د دروغجنو ژمنو له لارې له دې ډلې سره د سولې هیله ژوندۍ وساتي.
په ورته وخت کې، دیني عالم او د تېر جمهوري دولت پرمهال د ملي امنیت ویاند رحمتالله اندړ د بهرنیانو پر رول نیوکه کوي او وایي، چې د امریکا راتګ او نه راتګ د افغانستان د ستونزو د حل کیلي نه ده. هغه ټینګار کوي، چې د هېواد اساسي معضلې «کورني فکټورونه» دي او ترڅو چې افغانان د یوه ملت په توګه خپلې ستونزې حل نهکړي، بهرنیان هېڅکله دایمي حل نهشي وړاندې کولی. اندړ زیاتوي، چې نظامونه د ولس پر بشپړه اراده نه دي رامنځته شوي، له همدې امله تل له بېثباتۍ سره مخ وي.
بل لور ته په پاکستان کې د افغانستان پخواني سفیر عاطف مشعل د نړۍوال نظم د بدلون په رڼا کې د افغانستان لپاره دا وخت یو «فرصت» بولي. هغه له پخوانیو تیکنوکراتانو غواړي، چې د تور او سپین د بحثونو پر ځای عملي او واقعي حل لارې وړاندې کړي. د مشعل په وینا: «افغان نسل به هغه سیاستوال وستایي چې د دین، وطن او ثبات لپاره رېښتینی دریځ غوره کړي، نه هغه چې د پردیو اجنډاوې عملي کوي او خپلې تېرې تجربې په سیاسي بازار کې د معاملهګرۍ وسیله ګرځوي.»
د احمد مسعود، عبدالرشید دوستم، محمد اسماعیل خان، محمد حنیف اتمر او محمد یونس قانوني په ګډون یو شمېر سیاسي څېرو د ملګرو ملتونو او نړۍوالې ټولنې تر څار لاندې د افغانانو ترمنځ د سولې د خبرو اترو د پیل غوښتنه وکړه.
د افغانستان د سیاسي احزابو د همغږۍ اېتلاف نن سېشنبه (د لیندۍ ۱۸مه) په یوه انلاین غونډه کې وویل، چې موخه یې په افغانستان کې د اوسني ناورین د حل لپاره د ګډ پلان وړاندې کول دي.
د دې سیاسي احزابو په اعلامیه کې راغلي، چې د افغانستان کړکېچ باید د خبرو اترو او د افغانانو ترمنځ د تلپاتې تړون له لارې حل شي، چې د ملګرو ملتونو تر څار لاندې او د امنیت شورا، د سیمې هېوادونو او نړۍوالې ټولنې ملاتړ څخه برخمن وي.
په اعلامیه کې ویل شوي، چې سیاسي تړون باید د تلپاتې سولې، ملي پخلاینې او د مشروع نظام د جوړولو ډاډ ورکړي.
دا هم ټینګار شوی، چې د تړون شرایطو ته درناوی باید په افغانستان کې د هر حکومت د مشروعیت پېژندلو لپاره اصلي شرط وي او په خبرو اترو کې د ښځو او ځوان نسل رول باید تضمین شي.
په اعلامیه کې د یو مشروع نظام له لارې د ملي حاکمیت رامنځته کېدو او یوې جامع هوکړې ته د رسېدو او د ټاکنو د ترسره کولو غوښتنه شوې ده.
په اعلامیه کې د نوي اساسي قانون د مسودې جوړولو، د خپلواکۍ او ځمکنۍ بشپړتیا د ساتنې او د بهرنیو سیالیو په ډګر د افغانستان د بدلېدو د مخنیوي غوښتنه هم شوې ده.
په اعلامیه کې له طالبانو غوښتل شوي، چې د ملي حاکمیت بیا رغونې، د بینالافغاني خبرو اترو له لارې د ناورین د حل او د بشري حقونو په ځانګړې توګه ښځو حقونو ته د درناوي لپاره د خلکو غوښتنو ته ځواب ووایی.
د ډسمبر ۹مه نېټه په ټوله نړۍ کې د اداري فساد پر وړاندې د مبارزې د نړۍوالې ورځې په توګه نمانځل کېږي. موخه یې د فساد د مخنیوي لپاره د حکومتونو، بنسټونو او خلکو پام رااړول، د شفافیت ارزښت څرګندول، د قانون حاکمیت ته وده ورکول او د زیانمنو کړنو پر وړاندې ګډ غږ پورته کول دي.
ملګري ملتونه هم د خلکو د پوهاوي لپاره ځکه دغه ورځ نمانځي، چې وښیي فساد یوازې اقتصادي ستونزه نه، بلکي د ټولنې د تخریب سرچینه ده.
ډېری کارپوهان باور لري، چې فساد د پراختیا مخه نیسي، بېعدالتي زیاتوي، د دولت باور زیانمنوي، د عامه خدمتونو کیفیت کمزوری کوي او د خلکو حقونه تر پښتو لاندې کوي.
د نړۍ قدرتمند هېوادونه، ملګري ملتونه او د بشري حقونو سازمانونه د همدې لپاره هر کال د دې ورځې په نمانځلو سره پر حکومتونو غږ کوي، چې روڼتیا زیاته، د حسابورکونې سیسټمونه پیاوړي او د خلکو باور ته عملي ارزښت ورکړي.
افغانستان د نړۍ د هغو هېوادونو په کتار کې راځي، چې د اداري فساد د ادراک له مخې یې نمرې ډېرې ټیټې دي.
د تېر کال په نړۍوال فساد ضد شاخص کې افغانستان یوازې محدودې نمرې ترلاسه کړې وې او د ۱۸۰ هېوادونو د نوملړ په وروستیو کې وو.
دا درجه بندي ښيي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان لا هم له ژور اداري فساد، کمزوري حساب ورکونې، غېرشفافو اداري کړنو او د قانون د نهپلي کېدو سره مخ دی.
د طالبانو له لورې د شفافیت نشتوالی، کمزوری اداري جوړښت، د څار خپلواکو بنسټونو محدودیت، د اقتصادي ستونزو له امله د فساد د خطر لوړېدل او داسې نور هغه عوامل دي، چې لا یې هم افغانستان په فساد ککړو هېوادونو په سر کې راوستلی دی.
په پخواني جمهوري حکومت کې چې د دوو لسیزو لپاره واکمن وو، پراخې هڅې وشوې ترڅو اداري بنسټونه تقویه شي؛ خو له دې ټولو سره-سره د فساد ستونزه یوه داسې موضوع وه، چې په ډېرو برخو کې یې د دولت وړتیاوې او د خلکو باور دواړه زیانمن کړل.
په رغنیزو، امنیتي، سړک جوړونې او لوژستیکي پروژو کې داسې قراردادونه ورکول کېدل، چې اکثره د سیالۍ پر ځای د سیاسي اړیکو پر بنسټ وو.
ډېرې پیسې ولګول شوې، خو پایلې یې نیمګړې یا بېکیفیته وې.
د ځینو پروژو په اړه راپورونه ښيي، چې پیسې لګېدلې؛ خو پروژه له اصلي هدف سره په سم تناسب نه وه ترسره شوې.
په امنیتي سکټور کې د خیالي پرسونل موضوع د فساد یوه روښانه بېلګه وه، تنخواوې د هغو کسانو په نوم اخیستل کېدې چې په حقیقت کې موجود نه وو.
دا نه یوازې پراخ مالي زیان وو، بلکې امنیتي ځواکونه یې هم په کمزوري حالت کې وساتل.
رشوت، د دوسیو د حل په بدل کې د پیسو غوښتنه، د پولیسو او محاکمو لهخوا د غېرقانوني فشارونو رامنځته کول، د خلکو تر ټولو عام شکایتونه وو.
سره له دې چې په وروستیو کلونو کې د فساد پر وړاندې د عدالت مرکز جوړ شو، د شتمنیو د ثبت سیستم رامنځته شو او اصلاحاتي اقدامات پیل شول؛ خو د فساد ریښې دومره ژورې وې، چې دغه اصلاحات یې د پام وړ اغېزمن نهکړل.
د طالبانو په واکمني کې د اداري فساد وضعیت؛ تازه شکایتونه او عملي بېلګې
کله چې طالبان په ۲۰۲۱ کال کې واک ته ورسېدل، دوی اعلان وکړ چې فساد به صفر ته راکم کړي؛ خو د خلکو شکایتونه، د سوداګرو خبرې او د څار بنسټونو عمومي ارزونې ښيي، چې اداري فساد لا هم یوه جدي ستونزه ده، ان ځینې کسان وايي چې ستونزه په ځینو برخو کې نوره هم زیاته شوې ده.
له بېلابېلو ولایتونو راپورونه ښيي، چې بشري مرستې ډېری وخت اړمنو کسانو ته نه رسېږي، خلک شکایت کوي، چې د وېش پروسه روڼتیا نهلري، ځایي چارواکي په انتخابي ډول مرستې وېشي او مستحقې کورنۍ محرومې پاتې کېږي.
د کانونو سکټور چې د افغانستان لوی اقتصادي فرصت ګڼل کېږي، د شفافیت له نشتوالي سره مخ دی، د کانونو قراردادونه، عواید، د استخراج څرنګوالی او د عوایدو د مصرف په اړه عام معلومات نه خپرېږي او خلکو ته په دې اړه هېڅ رسمي حساب نه ورکول کېږي.
د طالبانو د دولتي ادارو پرېکړې، عواید، بودیجه، لګښتونه، قراردادونه او نور رسمي اسنادونه نه عام کېږي، د دې وضعیت له امله خلک نه پوهېږي چې دولت څه کوي، پیسې له کومه راځي او چېرې لګول کېږي.
سوداګر، موټر چلوونکي او عام خلک وايي، چې په ګمرکاتو او ځینو ادارو کې د خدماتو د ترلاسه کولو لپاره غېر رسمي پیسې غوښتل کېږي. د جوازونو، سوداګریزو فعالیتونو او ان د ساده اداري خدماتو په برخه کې د نفوذ کارول عامه ستونزه ده.
د طالبانو اوسنۍ اداره که څه هم له فساد سره د مبارزې شعارونه ورکوي، خو عملي شفافیت کمزوری دی او خلک شکایت کوي، چې په ډېرو برخو کې پراخ فساد لا هم دوام لري.
له دې سره هممهاله، د طالبانو مرستیال ویاند ملا حمدالله فطرت بیا له اداري فساد سره د مبارزې د نړۍوالې ورځې په مناسبت ادعا کړې، چې په تېرو کلونو کې په افغانستان کې د فساد کچه «صفر ته نږدې شوې» ده. نوموړي ویلي، چې د طالبانو له اساسي موخو څخه یو دا وو، چې فساد له منځه یوسي او په اداري جوړښتونو کې د پخوانیو ستونزو له امله اصلاحات راولي.
خو د دغه ډول ادعاوو تر څنګ ګڼ شمېر خلک، سوداګر، سیمهییز اوسېدونکي او فعالان لا هم د نه شفافیت او د حساب ورکونې د کمزورۍ څخه شکایت کوي.
نیوکه کوونکي وايي، چې یوازې له ادعاوو سره فساد نه کمېږي؛ بلکې د شفافو سیستمونو، د حساب ورکونې د خپلواکو بنسټونو، د قراردادونو د عامه خپرونې او د خلکو پر وړاندې د مسوولیت احساس ته اړتیا ده.
نن د ډسمبر ۱۰مه د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې د تصویب له ۷۷مې کلیزې سره برابره ده. که څه هم دا ورځ په ټوله نړۍ کې په پراخه کچه نمانځل کېږي، خو په افغانستان کې بیا د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ دی.
د ۳۰مادو دغه نړۍواله اعلامیه چې ټول انسانان د کرامت او حقونو له مخې برابر ګڼي، د بشریت له سترو تاریخي لاسته راوړنو څخه بلل کېږي.
افغانستان کې دا ورځ په داسې حال کې نمانځل کېږي، چې ملګرو ملتونو په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ بللی او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتي، چې افغانان یوازې پرې نهږدي.
افغانستان په تېرو څه باندې څلورو کلونو کې د ډېموکراټیکو او مدني بنسټونو د لهمنځه وړلو، د اساسي ازادیو د سخت محدودیت، د ښځو، زیانمنو او محرومو ډلو پر وړاندې د سیسټماټیکې ځپنې او تبعیض او له اساسي خدماتو لکه زدهکړو، روغتیا او عدالت څخه د خلکو په پراخه کچه د محرومیت شاهد و.
په دغسې شرایطو کې د نړۍوالې ټولنې لومړیتوبونه نورو نړۍوالو ناورینونو ته اوښتي او د افغانستان مساله په اندېښمنوونکي ډول د نړۍوالې ټولنې د پام له مرکز څخه بهر پاتې شوې ده.
د دغه وضعیت دوام دا اړتیا رامنځته کوي، چې د بشري حقونو مدافعان، مدني بنسټونه او نړۍواله ټولنه د کره مستندولو، اغېزناکو غوښتنو او همغږو دوامدارو اقداماتو پر بنسټ د افغانستان د بشري حقونو موضوع یو ځل بیا په خپله کاري اجنډا کې ځای کړي.
د طالبانو د راستنېدو له لومړیو ورځو څخه په افغانستان کې له بشري حقونو د پراخې سرغړونې معتبر شواهد او مستندونه ثبت شوي دي؛ طالبانو د اساسي قانون او نورو قوانینو په تعلیق، د بشري حقونو نړۍوالو سندونو په تړاو د افغانستان د نړۍوالو ژمنو پر وړاندې بشپړې بېپامۍ او د ملي او بشري حقونو د بنسټونو په منحل کولو د هېوادوالو په ځانګړي ډول د ښځو پروړاندې د بشري حقونو پراخو او منظمو سرغړونو ته زمینه برابره کړې او داسې جوړښتونه یې رامنځته کړل چې د ځپلو، تبعیض او بېعدالتي پر اساس ولاړ دي. په دې موده کې د خپلسرو نیونو، جبري ورکېدو، شکنجې، صحرايي محاکمو، په عام محضر کې د بدني جزاګانو، جبري کډه کولو، خپلسرو وژنو او د بندیانو پر وړاندې غېرانساني چلندونو په ځانګړي ډول د ښځو حقونو د فعالانو، سیاسي مخالفانو، خبریالانو، مدني فعالانو او قومي او مذهبي زیانمنو ډلو په اړه ګڼ راپورونه خپاره شول.
په دې منځ کې ښځې د ټولنې تر ټولو د زیانمنې ډلې په توګه د طالبانو د ځپونکو اقداماتو تر ټولو دروند بار زغملی دی.
د ښځو د حقونو فعالې ازیتا نظیمي د بشري حقونو د نړۍوالې ورځې په مناسبت په یوه ویډیویي پیغام کې ویلي، چې په افغانستان کې د بشري حقوقو یوازې نوم پاتې دی. د نوموړې په وینا، په افغانستان کې ظلم، تاوتریخوالی او بېعدالتي اوج ته رسېدلي او نړۍ د افغانانو د کړاوونو پر وړاندې درنه چوپتیا غوره کړې ده.
اخوا، په جلا وطنۍ کې د افغانستان د ازادو رسنیو د ملاتړ بنسټ (نی) د بېپولې خبریالانو د تازه راپور په حواله ویلي، چې افغانستان د نړۍ د خبریالانو تر ټولو لوی زندان ګرځېدلی دی. دغه اداره خبرداری ورکوي، چې طالبان په کور دننه رسنۍ د خپلې تبلیغاتي وسیلې په توګه کاروي.
د بېپولې خبریالانو سازمان د سېشنبې په ورځ په نړۍ کې د رسنیو د ازادۍ کلنی راپور خپور کړ، چې پهکې یې په افغانستان، چین، روسیې او منځني ختیځ کې د خبریالانو سخت وضعیت څېړلی دی.
نی زیاته کړې: «افغانستان نن د خپلو خلکو په ځانګړي توګه د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو لپاره په یوه لوی زندان بدل شوی؛ داسې زندان چې چت نه لري، خو دومره لوړ دېوالونه لري چې هېڅ ډول د وتلو لار نه شته.»
بلخوا، د خبریالانو د خوندیتوب سازمان (سيپيجې) د اسیا د هېوادونو د حکومتونو مشرانو ته لیکلي، چې ټول هغه خبریالان چې د خپل مسلک د ترسره کولو په خاطر بندیان شوي، باید سمدستي خوشې شي.
دغه بنسټ ټینګار کوي: «په نړۍ کې هېڅ سیمه او هېڅ هېواد د افغانستان په اندازه د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو لپاره خطرناک او وژونکی نه دی.»
دغه سازمان د بشري حقونو له نړۍوالې ورځې مخکې لیکلي، چې د ډسمبر تر لومړۍ نېټې پورې په اسیا کې لږ تر لږه ۱۰۶خبریالان بنديان دي. دغه بندیان د افغانستان په ګډون د چین، میانمار، ویټنام، بنګلهدېش، کمبودیا، هند او فلیپین په زندانونو کې ساتل کېږي.
دغه سازمان په اوو جلا لیکونو کې له حکومتونو غوښتي، چې د بندي ژورنالېستانو د خلاصون لپاره عاجل ګامونه پورته کړي او هغوی ته د خوندي کار کولو زمينه برابر کړي. د خبریالانو د خوندیتوب سازمان طالبانو ته هم چې په افغانستان کې د فاعلي واک لرونکي چارواکو په توګه فعالیت کوي، یو پرانیستی لیک استولی او ورته سپارښتنې یې کړې دي.
همداراز د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنټ، قطر ته د خپل وروستي سفر وروسته وویل، چې په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت د اندېښنې وړ دی او نړۍواله ټولنه باید افغانان یوازې پرېنږدي.
ملګرو ملتونو تر دې وړاندې هم په افغانستان کې د بشري حقونو د خرابېدو په اړه اندېښنې څرګندې کړې وې، خو طالبان دغه راپورونه یو اړخیز او له واقعیت څخه لرې بولي.
بلخوا، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو سازمان ویلي، چې د یاد سازمان لوی کمېشنر وولکر تورک به د ډسمبر په ۱۰مه د اروپا پر وخت د سهار په ۱۰:۳۰ یوه خبري غونډه ترسره کړي او په ټوله نړۍ کې د بشري حقونو پر ننګونو به خبرې وکړي.
په جلا وطنۍ کې د افغانستان د ازادو رسنیو د ملاتړ بنسټ (نی) د بېپولې خبریالانو د تازه راپور په حواله ویلي، چې افغانستان د نړۍ د خبریالانو تر ټولو لوی زندان ګرځېدلی دی. دغه اداره خبرداری ورکوي، چې طالبان په کور دننه رسنۍ د خپلې تبلیغاتي وسیلې په توګه کاروي.
د بېپولې خبریالانو سازمان د سېشنبې په ورځ په نړۍ کې د رسنیو د ازادۍ کلنی راپور خپور کړ، چې پهکې یې په افغانستان، چین، روسیې او منځني ختیځ کې د خبریالانو سخت وضعیت څېړلی دی.
نی زیاته کړې: «افغانستان نن د خپلو خلکو په ځانګړي توګه د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو لپاره په یوه لوی زندان بدل شوی؛ داسې زندان چې چت نه لري، خو دومره لوړ دېوالونه لري چې هېڅ ډول د وتلو لار نه شته.»
دغه بنسټ ټینګار کوي: «په نړۍ کې هېڅ سیمه او هېڅ هېواد د افغانستان په اندازه د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو لپاره خطرناک او وژونکی نه دی.»
نی زیاتوي، چې په افغانستان کې پاتې خبریالان هڅه کوي له دې «ستر زندان» څخه ځان وباسي، خو نه توان لري او نه ورته د وتلو اجازه ورکول کېږي.
د دې ادارې په وینا، د بیان ازادي په افغانستان کې عملاً له منځه تللې ده.
نی وایي، چې طالبان په داخل کې له خبریالانو او رسنیو یوازې د خپلو تبلیغاتي موخو او ټولییزو ګټو لپاره استفاده کوي.
دغه اداره د نړۍوالو سازمانونو چوپتیا یا بېپامۍ ته په نیوکه کې وايي، چې دا کار په غېرمستقیم ډول طالبانو ته «مشروعیت» ورکوي.
دا په داسې حال کې ده، چې اوسمهال د طالبانو په زندانونو کې شاوخوا لس خبریالان بندیان دي.
نی له بېپولې خبریالانو سازمان او نورو نړۍوالو ادارو چې د بیان د ازادۍ ملاتړ کوي غوښتنه وکړه، چې په سیمهییزو او نړۍوالو راپورونو کې دې د افغانستان وضعیت هېر نهکړي او په بشپړ ډول دې د رسنیو سیسټماټیک ځپل ښکاره کړي.
د بې پولې خبریالانو سازمان د خپل کلني راپور په خپرولو سره ویلي، چې په افغانستان کې ژورنالیزم د طالبانو تر واک لاندې د سخت سانسور له امله ځپل شوی دی. د دې ادارې په وینا، له هغه مهاله چې طالبان بېرته واک ته رسېدلي، له ۱۶۵ ډېر رسنیز فعالان نیول شوي دي، چې یوازې په ۲۰۲۵ کال کې ۲۵ تنه نیول شوي دي.