ملګري ملتونه: دا مهال شاوخوا ۱۳.۸ مېلیونه افغانان د خوړو ناامنۍ سره مخ دي

د دغې محکمې په لومړۍ خبرپاڼه کې راغلي، چې په غزني ولایت کې یې دوو کسانو ته د «لواطت او زنا» په تور د يوـ یو کال تنفيذي بند او ۳۵ـ ۳۹ دُرو سزا ورکړې ده. د یادې محکمې په یوې بلې خبرپاڼه کې راغلي، چې د یوې ښځې په ګډون یې په بدخشان ولایت کې دوه کسانو ته د ۲۵ـ ۲۵ دُرو سزا ورکړې ده.

طالبانو په تېرو درېیو میاشتو کې د افغانستان په ۱۹ ولایتونو کې د بېلابېلو تورونو په تړاو ۲۸۱ کسان په عام محضر کې په دُرو وهلي دي. د طالبانو د سترې محکمې د خبرپاڼو پربنسټ؛ یاد کسان «د نشه‌یي توکو د کارو بار، زنا، لواطت، غلا، له کوره د تېښتې او اخلاقي فساد په تورونو مجازات شوي.»

د خبرپاڼو له مخې؛ دغه کسان په ننګرهار، خوست، فراه، پکتیا، فاریاب، پروان، غور، لوګر، جوزجان، تخار، غزني، بلخ، کابل، لغمان، میدان‌وردګ، پکتیکا، کاپیسا او زابل ولایتونو کې په دُرو وهل شوي دي.

د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ دغه کډوال د کندهار د سپین بولدک، د ننګرهار د تورخم، د هلمند د بهرامچې، د هرات د اسلام‌کلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه کړای شوي دي.

په راپور کې راغلي، د دغه کسانو له ډلې د ننګرهار ولایت د تورخم له لارې ۲۹۹ کورنۍ، د کندهار د سپین بولدک له لارې ۱۵۵ کورنۍ، د هلمند د بهرامچې له لارې ۷۵ کورنۍ، د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ۱۶ کورنۍ او د هرات د اسلام‌کلا له لارې ۳۲ کورنۍ افغانستان ته ستنې شوې دي.

راپور زیاتوي، د ټرانسپورټ، لېږد او مالي چارو د کمېټې له لوري دغه ستنېدونکو کورنیو ته شاوخوا ۷.۸ مېلیونه افغانۍ مالي مرسته او کرایه ورکړل شوې ده. دا په داسې حال کې ده، چې په پاکستان او ایران کې د افغان کډوالو وضعیت د اندېښنې وړ دی.

راپورونه ښيي، چې د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې د پولیسو د عملیاتو په لړ کې افغان کډوال د پلټنو، نیولو او جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي.

په ډېرو سیمو کې پولیسو د هغو کورونو دروازې هم ماتې کړې، چې ګومان کېده افغانان په‌کې ژوند کوي. همدا راز په ایران کې هم د کډوالو پر وړاندې سخت اقدامات روان دي، چې له امله یې افغانان په بې‌باوره او ناامنه فضا کې ژوند تېروي.
له تېرو درېیو کلونو راهیسې له ګاونډیو هېوادونو د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ چټکه شوې ده. د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت هم خبر ورکړی، چې د یادې ډلې له واکمنېدو راهیسې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو ۵۹۷۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴ مېلیونه او ۲۸۳زرو ته رسېږي او له ۲ مېلیونه ډېر مجردان په جبري ډول او خپله خوښه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

د راپورنو له مخې؛ په افغانستان کې د څښاک پاکو اوبو ناورین ورځ تر بلې جدي کېږي او اروپایي ټولنې د روغتیا په برخه کې د احتمالي ګواښونو په اړه خبرداری ورکړی دی. په راپور کې راغلي، چې د اروپایي ټولنې د معلوماتو پر بنسټ د افغانستان شاوخوا ۸۰ سلنه وګړي له ککړو اوبو کار اخلي چې دغه وضعیت د اوبو له لارې د ناروغیو د خپرېدو ګواښ د پام وړ زیات کړی دی.

اروپایي ټولنې ویلي، چې د اوبو د ککړتیا له امله د ناروغیو خپرېدل زیات شوي او دغه وضعیت د عامې روغتیا لپاره جدي ګواښ دی. یونېسف هم راپور ورکړی، چې له ۲۱۲زره ډېر افغان ماشومان د اوبو له لارې د ناروغیو ښکار شوي او د روغتیا نړۍوال سازمان (WHO) د ټول هېواد په کچه ۹،۵۴۸ قضیې ثبت کړې دي.

راپورونه په ډاګه کوي، چې د زېربنایي ستونزو خرابوالي او د طالبانو اداري ستونزو د ناورین شدت نور هم زیات کړی دی. د روغتیا نړۍوال سازمان په وینا؛ د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د عامې روغتیا سیسټم په برخه کې نیمګړتیاوې او محدودیتونه د ۲۰۲۵کال تر مئ میاشتې پورې د ۴۴۲ روغتیایي کلینیکونو د تړلو لامل شوي دي.

څېړونکو خبرداری ورکړی، چې د اوبو ناورین اوس نه یوازې د عامې روغتیا؛ بلکې د ټولنیز ټیکاو او د خوړو د امنیت لپاره هم ګواښ دی. اروپایي ټولنې نړۍوالو سازمانونو ته بلنه ورکړې، چې په بېړني ډول دغه وضعیت ته پام وکړي؛ ترڅو د بشري ناورین مخه ونیول شي.

دا په داسې حال کې ده، چې افغانستان د روانو سیاسي او اقتصادي ستونزو له امله ورځ تر بلې یوازې پاتې کېږي. تر دې دمه طالب چارواکو د اروپایي ټولنې د وروستیو خبرداريو په اړه څه نه‌دي ویلي.

یونسکو د ۲۰۲۲–۲۰۲۵ کلونو نړۍوال راپور خپور کړی، چې په‌کې د رسنیو ازادي، خپلواکي او د خبریالانو د خوندیتوب په اړه معلومات راغلي دي. راپور څرګندوي، چې ازاده، خپلواکه، څو اړخیزه او مسلکي خبریالي د ډیموکراسۍ بنسټ او د دوامداره پرمختګ موخو ترلاسه کولو لپاره مهم شرط دی.

یونسکو وايي، د خبریالانو خوندیتوب یوازې د رسنیو د ازادۍ خبره نه‌ده؛ بلکې د ټولنې د روڼتیا، معلوماتو ته د لاسرسي او د بشري حقونو د ټینګښت لپاره هم حیاتي اهمیت لري. راپور وړاندیز کوي، چې د خبریالانو د خوندي چاپېریال برابرول باید د حکومتونو، نړۍوالو ادارو او مدني ټولنو لپاره لومړیتوب وي.

ورته مهال په افغانستان کې د طالبانو بیاځل واکمنېدو راهیسې د بیان او د رسنیو د ازادۍ وضعیت تر سخت فشار لاندې دی. راپورونه ښيي، چې د طالبانو تر واک لاندې رسنۍ له سخت سانسور سره مخامخ دي.

خبریالان یوازې هغه خبرونه خپرولای شي، چې د واکمنو لپاره «د منلو وړ» وي. د هر ډول نیوکې یا ناخوښې تبصرې په صورت کې خبریالان د بند، شکنجې او نورو سزاوو سره مخ کېږي.

د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت له‌خوا هر ډول نارسمي او نامنظور شوی راپور په جدي ډول سرغړونه ګڼل کېږي. د ښځینه خبریالانو شمېر د طالبانو د فشارونو له امله په پراخه کچه کم شوی او ډېری ښځینه خبریالانې اړ اېستل شوې، چې خپلې دندې پرېږدي.

د راپورونو له مخې، اوس‌مهال اووه خبریالان د طالبانو په بند کې دي؛ خو دوه خبریالان تازه د طالبانو له بنده خوشې شوي دي. یاده دې وي، چې د خبریالانو ستونزې یوازې تر افغانستان نه محدودې نه‌دي؛ بلکې ډېری افغان خبریالانو د طالبانو له‌خوا د پراخو ګواښونو له کبله یې هېواد پرېښی او اوس په ګاونډیو هېوادونو کې له پراخو ننګونو سره مخ دي.

په پاکستان او ایران کې د جلاوطنه خبریالانو لپاره د ویزې ستونزې او د جبري ستنولو ګواښونه هغه څه دي، چې د دوی پر وړاندې یې حالت لاترینګلی کړی. نړۍوال راپورونه څرګندوي، چې خبریالان د نړۍ په ګوټ، ګوټ کې د ازادۍ او خوندیتوب له جدي ننګونو سره مخ دي؛ خو په افغانستان کې دغه ننګونې تر بل هر ځای پراخې دي.

د شمېرو له مخې؛ له یادې ډلې ۴۲زره او ۵۷۷ افغان کډوال له چاغي، ۳۳زره او ۲۲۵ له پښین، ۱۹زره او ۷۱۲ له چمن، ۲۶زره او ۵۲۸ له قلعه سېف الله، ۱۵زره او ۷۱۴ له لورلایي، ۲۲زره او ۹۵۵ له قلعه عبدالله او ۱،۰۲۶ له مستونګ نه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

په راپور کې راغلي، چې افغانستان ته د دغه ستانه کړای شويو کډوالو له ډلې نږدې ۲۰۰زره یې په ناقانونه توګه په پاکستان کې مېشت وو، تر ۶۰زره ډېرو کډوالو د POR کارتونه لاره.

له تېرو درېیو کلونو راهیسې له ګاونډیو هېوادونو د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ خورا چټکه شوې ده. د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت هم خبر ورکړی، چې د یادې ډلې له واکمنېدو راهیسې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو ۵۹۷۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴ مېلیونه او ۲۸۳زرو ته رسېږي او له ۲ مېلیونه ډېر مجردان په جبري ډول او خپله خوښه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.