اروپایي ټولنې په افغانستان کې د څښاک پاکو اوبو د ناورین په اړه خبرداری ورکړی

یونسکو د ۲۰۲۲–۲۰۲۵ کلونو نړۍوال راپور خپور کړی، چې په‌کې د رسنیو ازادي، خپلواکي او د خبریالانو د خوندیتوب په اړه معلومات راغلي دي. راپور څرګندوي، چې ازاده، خپلواکه، څو اړخیزه او مسلکي خبریالي د ډیموکراسۍ بنسټ او د دوامداره پرمختګ موخو ترلاسه کولو لپاره مهم شرط دی.

یونسکو وايي، د خبریالانو خوندیتوب یوازې د رسنیو د ازادۍ خبره نه‌ده؛ بلکې د ټولنې د روڼتیا، معلوماتو ته د لاسرسي او د بشري حقونو د ټینګښت لپاره هم حیاتي اهمیت لري. راپور وړاندیز کوي، چې د خبریالانو د خوندي چاپېریال برابرول باید د حکومتونو، نړۍوالو ادارو او مدني ټولنو لپاره لومړیتوب وي.

ورته مهال په افغانستان کې د طالبانو بیاځل واکمنېدو راهیسې د بیان او د رسنیو د ازادۍ وضعیت تر سخت فشار لاندې دی. راپورونه ښيي، چې د طالبانو تر واک لاندې رسنۍ له سخت سانسور سره مخامخ دي.

خبریالان یوازې هغه خبرونه خپرولای شي، چې د واکمنو لپاره «د منلو وړ» وي. د هر ډول نیوکې یا ناخوښې تبصرې په صورت کې خبریالان د بند، شکنجې او نورو سزاوو سره مخ کېږي.

د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت له‌خوا هر ډول نارسمي او نامنظور شوی راپور په جدي ډول سرغړونه ګڼل کېږي. د ښځینه خبریالانو شمېر د طالبانو د فشارونو له امله په پراخه کچه کم شوی او ډېری ښځینه خبریالانې اړ اېستل شوې، چې خپلې دندې پرېږدي.

د راپورونو له مخې، اوس‌مهال اووه خبریالان د طالبانو په بند کې دي؛ خو دوه خبریالان تازه د طالبانو له بنده خوشې شوي دي. یاده دې وي، چې د خبریالانو ستونزې یوازې تر افغانستان نه محدودې نه‌دي؛ بلکې ډېری افغان خبریالانو د طالبانو له‌خوا د پراخو ګواښونو له کبله یې هېواد پرېښی او اوس په ګاونډیو هېوادونو کې له پراخو ننګونو سره مخ دي.

په پاکستان او ایران کې د جلاوطنه خبریالانو لپاره د ویزې ستونزې او د جبري ستنولو ګواښونه هغه څه دي، چې د دوی پر وړاندې یې حالت لاترینګلی کړی. نړۍوال راپورونه څرګندوي، چې خبریالان د نړۍ په ګوټ، ګوټ کې د ازادۍ او خوندیتوب له جدي ننګونو سره مخ دي؛ خو په افغانستان کې دغه ننګونې تر بل هر ځای پراخې دي.

د شمېرو له مخې؛ له یادې ډلې ۴۲زره او ۵۷۷ افغان کډوال له چاغي، ۳۳زره او ۲۲۵ له پښین، ۱۹زره او ۷۱۲ له چمن، ۲۶زره او ۵۲۸ له قلعه سېف الله، ۱۵زره او ۷۱۴ له لورلایي، ۲۲زره او ۹۵۵ له قلعه عبدالله او ۱،۰۲۶ له مستونګ نه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

په راپور کې راغلي، چې افغانستان ته د دغه ستانه کړای شويو کډوالو له ډلې نږدې ۲۰۰زره یې په ناقانونه توګه په پاکستان کې مېشت وو، تر ۶۰زره ډېرو کډوالو د POR کارتونه لاره.

له تېرو درېیو کلونو راهیسې له ګاونډیو هېوادونو د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ خورا چټکه شوې ده. د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت هم خبر ورکړی، چې د یادې ډلې له واکمنېدو راهیسې له پاکستان، ایران او ترکیې هېوادونو ۵۹۷۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴ مېلیونه او ۲۸۳زرو ته رسېږي او له ۲ مېلیونه ډېر مجردان په جبري ډول او خپله خوښه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت د تهران د ناستې په اړه په خپره شوې اعلامیه کې څرګنده کړې، چې په دې غونډه کې د چین، پاکستان، تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان ځانګړو استازو ګډون لاره.

په اعلامیه کې راغلي، چې ګډونوالو د ګاونډیو هېوادونو او روسیې د هڅو ملاتړ وکړ او چمتووالی یې ښودلی چې د دغه هڅو د پیاوړتیا لپاره به مرسته وکړي. اعلامیه زیاتوي، چې ګاونډي هېوادونه د افغانستان د ټیکاو د ټینګښت لپاره چمتو دي؛ خو که د طالبانو حکومت یې وغواړي.

ګډونوالو پر دې هم ټینګار کړی، چې افغانستان باید په سیمه‌ییزو سیاسي او اقتصادي بهیرونو کې شامل شي او د ترهګرۍ او نشه‌یي توکو د قاچاق پر وړاندې د مبارزې لپاره چمتووالی څرګند کړي.

د غونډې ګډونوالو د افغانستان د اقتصادي وضعیت د ښه‌والي او د خلکو د معیشت د ملاتړ لپاره د نړۍوالې ټولنې غوښتنه کړې، چې د افغانستان پر ضد تحریمونه کم کړي او د افغانستان شتمنۍ ازادې کړي. دوی دارنګه له نړۍوالو سازمانونو غوښتنه کړې، چې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو په بهیر کې مرسته وکړي.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت په اعلامیه کې ویل شوي، چې د افغانستان د ګاونډيو هېوادونو او روسیې استازو د ناستې دویم پړاو به د راتلونکي کال په مارچ میاشت کې په اسلام‌اباد کې ترسره شي.

ورته مهال د ایران د ولسمشر لومړي مرستیال له‌خوا اړوندو ادارو ته د یادې پرېکړې پر عملي کېدو ټینګار شوی. د ایران حکومت وایي، د یادې پرېکړې اساسي موخې د بهرنیو وګړو د بیمې خدمتونو تنظیمول، روغتیايي معیاري خدمتونو ته د قانوني کډوالو د لاسرسي زیاتوالی او په ټول هېواد کې د بیمې د نظام یوشانوالی او انسجام رامنځته کول دي.

رسمي راپورونه ښيي، چې دا مهال شاوخوا له ۱۰۰ تر ۱۲۰زرو پورې بهرني وګړي او په ځانګړي ناروغان د روغتیايي بیمې تر پوښښ لاندې دي. دارنګه نږدې ۹۵زره زیانمن او بې‌وزله بهرنيان د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ په مالي ملاتړ بیمه شوي، چې د دوی د بیمې لګښت د ایران پر دولت نه‌دی.

خو د چارواکو په وینا؛ هغه بهرني وګړي چې د زیانمنو ډلو برخه نه‌دي، باید د بنسټیزې روغتیايي بیمې لګښت په خپله ورکړي؛ دغه ډله دا مهال شاوخوا ۱۲زره کسان جوړوي. د ایران د روغتیايي بیمې سازمان مشر ویلي، د بیمې حق‌الزحمه ورکول به د بهرنیانو د اقامت د تمدید له اساسي شرطونو څخه وي.

د دوی په وینا؛ دغه اقدام د روغتیايي خدمتونو د ښه مدیریت او د درملنې په برخه کې د مالي فشار د کمولو په موخه ترسره کېږي. دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې په ایران کې مېشتو افغان کارګرو د کمې تنخوا او د بیمې له نشتوالي شکایت کړی و.

رحمت‌الله نبیل د دوشنبې په ماخوستن (د لیندۍ ۲۴مه) په خپله اېکس‌پاڼه د دوو کوچنیو نجونو د یوې ۱۳ ثانیه‌يي ویډيو په خپرولو سره وايي، طالبان د ټوپک، زور او معاملو له لارې واک ته ورسېدل، خو د ښوونځیو په تړلو یې نړۍ ته وښودله چې دوی له کتاب، قلم او له پوهې لرونکو نجونو تر هر څه زیات وېرېږي.

په خپره شوې ویډيو کې له یادو دوو نجونو یوه یې په ژړغوني او نیولي غږ وايي: «دعا کوم چې ښوونځي خلاص شي.»

نبیل زیاتوي، دا ماشومه نجلۍ نه د واک غوښتنه لري، نه د سیاست خبرې کوي؛ یوازې دا دعا کوي چې ښوونځي بېرته پرانېستل شي او په باور یې: «همدا معصومه دعا به د طالبانو پر کارنامو تر ټولو درنه توره کرښه وي.»

د افغانستان د جمهوري نظام د ملي امنیت پخوانی رييس په همدې تړاو وايي، «دا غږ د یوې ماشومې نجلۍ غږ دی؛ دا نه سیاستواله ده، نه مدني فعاله او نه هم د طالبانو دوښمنه.دا د هغه نسل خفه شوی غږ دی چې طالبان یې په شعوري، قصدي او سیستماتیک ډول خاموشه کوي.»

د رحمت‌الله نبیل په باور، طالبان د نسلونو راتلونکی زنداني کړی او پر دې تیاره بند یې د «دین» نوم اېښی دی.

طالبانو په افغانستان کې له بیا ځلي واک ته رسېدو وروسته له شپږم ټولګي پورته د نجونو د زده‌کړو پر دوام په بشپړ ډول بندیز ولګاوه او طالبانو په دې برخه کې له کورنیو اعتراضونو سربېره ان نړۍوالو فشارونو ته هم غاړه کېنښوده او یوازې یې دومره وویل، چې دغه چاره دایمي نه‌ده، خو له څه باندې څلورو کلونو راهیسې په دې برخه کې هېڅ کار نه‌دی شوی او نه هم په دې تړاو څه پلان په ډاګه شوی.

د نبیل په باور: «هغه رژیم چې د یوه ماشوم له ساده هیلو وېرېږي، مشروع نه دی؛ دا د یو ملت د راتلونکي یرغمل نیوونکی رژیم دی.»

په افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو له بندیز وروسته د بشري او په ځانګړې توګه د ماشومانو او ښځو د حقونو نړۍوالو بنسټونو په دغه هېواد کې له وخت مخکې د ودونو او همداراز د کورني زور زیاتي له ډېرېدو خبر ورکړی او په دې تړاو یې خپله ژوره اندېښنه هم څرګنده کړې ده.

طالبانو له شپږم ټولګي پورته د نجونو زده‌کوونکو پر زده‌کړو له بندیز وروسته ویلي و، چې تر «امر ثاني» پورې به دغه ښوونځي تړلي وي، خو د شنونکو په باور، دغه «امر ثاني» نږدې پنځم کال ته نږدې کېدونکی دی او په دې تړاو هېڅ هم نه‌دي شوي او په باور یې طالبان به په خپله واکمنۍ کې د نجونو ښوونځي همداسې بند وساتي.