په کندوز کې یو خصوصي شرکت د ۲۰ میګاواټه لمریزې برېښنا د تولید پروژه کې پانګونه کوي

د ننګرهار اوسېدونکی احمدخان کامران وايي د اوړو، وريجو، غوړیو او بورې په ګډون د خوراکي توکو بیې په وروستیو ورځو کې د پام وړ لوړې شوې دي.

هغه زیاتوي: «موږ غریب‌کار خلک یو او له سخت اقتصادي حالت سره مخ یو، بیې دومره لوړې شوې چې د ورځني مصرف برابرول هم ډېر ګران شوي دي.»

بل‌خوا د لغمان د مهترلام اوسېدونکی وفي‌الله روښان وايي، د بازار اوسنی وضعیت د خلکو لپاره د اندېښنې وړ دی. د هغه په وینا: «اکثره کورنۍ د عاید منبع نه‌لري، خو بیې هره ورځ لوړېږي او هېڅ کنټرول پرې نه‌ښکاري.»

د کونړ اوسېدونکي قاري میراجان افغانستان انټرنشنل - پښتو ته په لېږلي پیغام کې هم د خوراکي توکو د بیو له زیاتوالي شکایت کړی او ویلي یې دي، سوداګر د توکو د کمښت له امله بیې لوړې ساتي.

هغه زیاتوي: " اوس والله که زموږ د یوې بوجۍ اوړو د اخیستو وس کېږي، مجبور یو چې لږ - لږ واخلو، تېره ورځ موږ غوښتل چې لاریون وکړو خو طالبانو اجازه رانه‌کړه".

د ننګرهار د سوداګرۍ خونې یو چارواکي چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل، چې د خوراکي توکو د بیو د لوړېدو یو مهم لامل له پاکستان سره د سوداګریزو لارو تړل کېدل دي.

د هغه په وینا، د همدې موضوع په تړاو تېره اوونۍ د ولایت له والي سره ناسته هم شوې ده.

دغه راز، د ننګرهار د اصنافو د اتحادیې یو غړي د نوم د نه ښودلو په شرط تایید کړې، چې د خوراکي توکو بیې لوړې شوې دي.

نوموړي ویلي، د پاکستان له لارې د وارداتو بندېدل د بازار پر عرضې مستقیم اغېز کړی او د توکو کمښت یې رامنځته کړی دی.

یو شمېر اقتصادي شنونکو نن سې‌شنبه د افغانستان انټرنشنل - پښتو په سپړنه خپرونه کې خبرداری ورکړ، که چېرې د سوداګرۍ لارې بېرته پرانیستل نه‌شي او د بازار د کنټرول لپاره جدي اقدامات و نه‌شي، نو ښايي د خوراکي توکو بیې نورې هم لوړې شي او د خلکو ستونزې لا پسې زیاتې شي.

د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت د سې‌شنبې په ورځ (د مرغومي ۹مه) زیاته کړې، د ایران د رېل پټلۍ اداره غواړي د افغانستان له لارې رېل پټلۍ ته پراختیا ورکړي.

د نوموړي په خبره، د ایران د دې ادارې مشر جبار علي ذاکري له ملا برادر سره په لیدنه کې د رېل پلټۍ پروژې د ښه تطبیق‌ په موخه د ګډې کمېټې د جوړېدو غوښتنه وکړه.

فطرت زیاته کړې: «د ایران د رېل پټلۍ ادارې مشر غواړي د افغانستان له لارې رېل پټلۍ ته پراختیا ورکړي. څو د افغانستان د ستراتیژيک موقعیت څخه په استفادې د چین او اروپا سره وصل شي.»

ملا برادر په دې لیدنه کې ویلي، چې د همدې پروژې د ارزښت په اړه یې درې کاله وړاندې د ایران مرستیال ولسمشر ته خبر ورکړی و او اوس هغه هم د ګډې کميټې د عملي کار د ژر پيلېدو غوښتنه کړې.

هغه زیاته کړې چې بېلابېل ودانیز توکي له دوغارون نه افغانستان ته صادریږي او د افغانستان په بازارونو کې یې ښه ځای موندلی دی.

د ایران د تایباد ولسوال ویلي، چې د افغانستان د بیارغونې د بېلابېلو پروژو انجنیران او سوداګر د ایران ودانیزو توکو ته ځانګړې پاملرنه کوي او د اړتیا ډېره برخه یې له دوغارون څخه انتقالیږي.

جمشیدي زیاته کړه چې دا مهال د ایران له ۶۰ سلنې زیات توکي د دوغارون له لارې افغانستان ته صادرېږي او دوغارون افغانستان ته د ایراني توکو د داخلېدو تر ټولو مهمه دروازه ده.

هغه زیاته کړه، هره ورځ له زرو زیات باروړونکي موټر، چې ایراني او بهرني توکي لېږدوي، د اسلام‌کلا او دوغارون له لارې د ایران او افغانستان ترمنځ تګ راتګ کوي، چې دده په وینا، دا د افغانستان په بازارونو کې د ایراني توکو د محبوبیت ښکارندویي کوي.

پولیس وایي، پېښه تېره ورځ له غرمې وروسته شاوخوا ۱۲ بجې د مرسي‌سایډ په نیوټن لي وېلوز ښار کې د نیوټن په ټولنیز روغتون کې شوې ده.

د راپورونو له مخې، یاد کس روغتون ته د لیدنې وخت غوښتنې لپاره ورغلی و، خو کله چې یې غوښتنه ونه منل شوه، نو په غوسه شو او پر خلکو یې برید وکړ.

د پولیسو په وینا، بریدګر د اوسپنې له یوې وسیلې، چې ګومان کېږي میخکوب «کراوبار» و، کار اخیستی او پر څو کسانو یې برید کړی دی.

د پولیسو مسوولې سارا روترهام ویلي: «موږ ته د یوه کس د توند او تاوتریخوالي ډک چلند راپور راورسېد. پولیس سملاسي سیمې ته ورسېدل او یاد کس په چټکۍ ونیول شو.»

د پېښې پر مهال د روغتون د بیړنیو خدماتو کارکوونکو له ټپیانو سره لومړنۍ طبي مرستې کړې دي. ویل کېږي چې د ټپیانو روغتیايي وضعیت د اندېښنې وړ نه دی.

د مرسي‌سایډ پولیسو ویلي، یاد افغان وګړی د قصدي ټپي کولو، عامه شخړې او د عامه شتمنۍ د زیانمنولو په ګډون په څو نورو تورونو نیول شوی او دا مهال د پولیسو سیمه‌ییز تمځي کې تر پوښتنو ګروېږنو لاندې دی.

د راپور له مخې، سږکال د کوکنارو کرکېله ۱۰ زرو هکتارو ته راټیټه شوې چې دا د افغانستان په تاریخ کې له ټیټو کچو څخه ده. خو په بدخشان، کندوز او بلخ کې شاوخوا ۸۵سلنه کورنیو ویلي چې د کوکنارو عاید یې نه دی بدل شوی او یا یې یوازې لږ بدیل موندلی دی.

په راپور کې راغلي، که څه هم د ۲۰۲۲ کال په پرتله کرکېله له ۲۳۲ زرو هکتارو څخه په ډراماتیک ډول راکمه شوې، خو فصلونه له سویلي سیمو څخه شمال ته اوښتي، چیرې چې د طالبانو مستقیم کنټرول کم بلل کېږي.

راپور زیاتوي، چې ډېری بزګرانو دغنمو او نورو غلو کرکیلې ته مخه کړې، خو اقتصادي توپیر ډېر لوړ دی. د راپور له مخې، هر هکتار غنم نږدې ۷۷۰ډالره عاید لري، خو له کوکنارو څخه همدا اندازه ځمکه نږدې ۱۰زره ډالره عاید ورکوي.

د ملګرو ملتونو د نشه یي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر خبرداری ورکوي، چې دغه تاوان نه یوازې پر کورنیو، بلکې پر کلیوالو بازارونو او ټول اقتصاد منفي اغېز کړی او خلک یې د فقر او خوراکي ناامنۍ له جدي خطر سره مخ کړي.

اداره وړاندیز کوي، چې بزګر دې لوړو ارزښت لرونکو بدیلو فصلونو ته وهڅول شي لکه زعفران، بادام، پسته، درملیز بوټي، زردالو او انګور چې د افغانستان د وچ اقلیم لپاره مناسب دي.

راپور ښيي چې د اپیم تولید سږکال ۳۲ سلنه راکم شوی او ۲۹۶ ټنو ته رسېدلی او د بزګرانو عایدات له ۲۶۰ میلیونو څخه ۱۳۴ میلیونو ډالرو ته راټیټ شوي دي. سره له دې، ۹۵ سلنه بزګرانو ویلي چې د قانون له امله یې کوکنار پرېښي دي.

بل لور ته، اداره وایي چې د سنتیتیک نشه‌يي توکو په ځانګړي ډول مېتامفېټامین تولید او قاچاق زیات شوی، ځکه د تولید اسانتیا او د اقلیم بدلونونو پر وړاندې یې مقاومت زیات دی.

راپورټینګار کوي، چې د مخدره توکو پر ضد مبارزه باید یوازې اپیم ته محدوده نه وي او باید سنتیتیک مواد هم پکې شامل شي، همدارنګه پر بدیلو عایداتو، مخنیوي، درملنې او نړیوالې همکارۍ تمرکز وشي.

ادارې همداراز ویلي، چې وچکالۍ، د باران کمښت او د شاوخوا ۴ میلیونه بېرته ستنو شوو کډوالو فشار د کار پر بازار او سرچینو سیالي زیاته کړې، دا بزګران هڅوي چې د کوکنارو کرکېلې ته زړه ښه کړي.

ملګرو ملتونو ټینګار کړی چې د دې بحران حل اوږدمهاله پانګونې، سیمه‌ییز ملاتړ او د نړیوالو شریکانو ګډې هڅې غواړي.