په ننګرهار، کونړ او لغمان کې د خوراکي توکو د بیو لوړېدو د خلکو ژوند ستونزمن کړی

د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت د سې‌شنبې په ورځ (د مرغومي ۹مه) زیاته کړې، د ایران د رېل پټلۍ اداره غواړي د افغانستان له لارې رېل پټلۍ ته پراختیا ورکړي.

د نوموړي په خبره، د ایران د دې ادارې مشر جبار علي ذاکري له ملا برادر سره په لیدنه کې د رېل پلټۍ پروژې د ښه تطبیق‌ په موخه د ګډې کمېټې د جوړېدو غوښتنه وکړه.

فطرت زیاته کړې: «د ایران د رېل پټلۍ ادارې مشر غواړي د افغانستان له لارې رېل پټلۍ ته پراختیا ورکړي. څو د افغانستان د ستراتیژيک موقعیت څخه په استفادې د چین او اروپا سره وصل شي.»

ملا برادر په دې لیدنه کې ویلي، چې د همدې پروژې د ارزښت په اړه یې درې کاله وړاندې د ایران مرستیال ولسمشر ته خبر ورکړی و او اوس هغه هم د ګډې کميټې د عملي کار د ژر پيلېدو غوښتنه کړې.

هغه زیاته کړې چې بېلابېل ودانیز توکي له دوغارون نه افغانستان ته صادریږي او د افغانستان په بازارونو کې یې ښه ځای موندلی دی.

د ایران د تایباد ولسوال ویلي، چې د افغانستان د بیارغونې د بېلابېلو پروژو انجنیران او سوداګر د ایران ودانیزو توکو ته ځانګړې پاملرنه کوي او د اړتیا ډېره برخه یې له دوغارون څخه انتقالیږي.

جمشیدي زیاته کړه چې دا مهال د ایران له ۶۰ سلنې زیات توکي د دوغارون له لارې افغانستان ته صادرېږي او دوغارون افغانستان ته د ایراني توکو د داخلېدو تر ټولو مهمه دروازه ده.

هغه زیاته کړه، هره ورځ له زرو زیات باروړونکي موټر، چې ایراني او بهرني توکي لېږدوي، د اسلام‌کلا او دوغارون له لارې د ایران او افغانستان ترمنځ تګ راتګ کوي، چې دده په وینا، دا د افغانستان په بازارونو کې د ایراني توکو د محبوبیت ښکارندویي کوي.

پولیس وایي، پېښه تېره ورځ له غرمې وروسته شاوخوا ۱۲ بجې د مرسي‌سایډ په نیوټن لي وېلوز ښار کې د نیوټن په ټولنیز روغتون کې شوې ده.

د راپورونو له مخې، یاد کس روغتون ته د لیدنې وخت غوښتنې لپاره ورغلی و، خو کله چې یې غوښتنه ونه منل شوه، نو په غوسه شو او پر خلکو یې برید وکړ.

د پولیسو په وینا، بریدګر د اوسپنې له یوې وسیلې، چې ګومان کېږي میخکوب «کراوبار» و، کار اخیستی او پر څو کسانو یې برید کړی دی.

د پولیسو مسوولې سارا روترهام ویلي: «موږ ته د یوه کس د توند او تاوتریخوالي ډک چلند راپور راورسېد. پولیس سملاسي سیمې ته ورسېدل او یاد کس په چټکۍ ونیول شو.»

د پېښې پر مهال د روغتون د بیړنیو خدماتو کارکوونکو له ټپیانو سره لومړنۍ طبي مرستې کړې دي. ویل کېږي چې د ټپیانو روغتیايي وضعیت د اندېښنې وړ نه دی.

د مرسي‌سایډ پولیسو ویلي، یاد افغان وګړی د قصدي ټپي کولو، عامه شخړې او د عامه شتمنۍ د زیانمنولو په ګډون په څو نورو تورونو نیول شوی او دا مهال د پولیسو سیمه‌ییز تمځي کې تر پوښتنو ګروېږنو لاندې دی.

د راپور له مخې، سږکال د کوکنارو کرکېله ۱۰ زرو هکتارو ته راټیټه شوې چې دا د افغانستان په تاریخ کې له ټیټو کچو څخه ده. خو په بدخشان، کندوز او بلخ کې شاوخوا ۸۵سلنه کورنیو ویلي چې د کوکنارو عاید یې نه دی بدل شوی او یا یې یوازې لږ بدیل موندلی دی.

په راپور کې راغلي، که څه هم د ۲۰۲۲ کال په پرتله کرکېله له ۲۳۲ زرو هکتارو څخه په ډراماتیک ډول راکمه شوې، خو فصلونه له سویلي سیمو څخه شمال ته اوښتي، چیرې چې د طالبانو مستقیم کنټرول کم بلل کېږي.

راپور زیاتوي، چې ډېری بزګرانو دغنمو او نورو غلو کرکیلې ته مخه کړې، خو اقتصادي توپیر ډېر لوړ دی. د راپور له مخې، هر هکتار غنم نږدې ۷۷۰ډالره عاید لري، خو له کوکنارو څخه همدا اندازه ځمکه نږدې ۱۰زره ډالره عاید ورکوي.

د ملګرو ملتونو د نشه یي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې دفتر خبرداری ورکوي، چې دغه تاوان نه یوازې پر کورنیو، بلکې پر کلیوالو بازارونو او ټول اقتصاد منفي اغېز کړی او خلک یې د فقر او خوراکي ناامنۍ له جدي خطر سره مخ کړي.

اداره وړاندیز کوي، چې بزګر دې لوړو ارزښت لرونکو بدیلو فصلونو ته وهڅول شي لکه زعفران، بادام، پسته، درملیز بوټي، زردالو او انګور چې د افغانستان د وچ اقلیم لپاره مناسب دي.

راپور ښيي چې د اپیم تولید سږکال ۳۲ سلنه راکم شوی او ۲۹۶ ټنو ته رسېدلی او د بزګرانو عایدات له ۲۶۰ میلیونو څخه ۱۳۴ میلیونو ډالرو ته راټیټ شوي دي. سره له دې، ۹۵ سلنه بزګرانو ویلي چې د قانون له امله یې کوکنار پرېښي دي.

بل لور ته، اداره وایي چې د سنتیتیک نشه‌يي توکو په ځانګړي ډول مېتامفېټامین تولید او قاچاق زیات شوی، ځکه د تولید اسانتیا او د اقلیم بدلونونو پر وړاندې یې مقاومت زیات دی.

راپورټینګار کوي، چې د مخدره توکو پر ضد مبارزه باید یوازې اپیم ته محدوده نه وي او باید سنتیتیک مواد هم پکې شامل شي، همدارنګه پر بدیلو عایداتو، مخنیوي، درملنې او نړیوالې همکارۍ تمرکز وشي.

ادارې همداراز ویلي، چې وچکالۍ، د باران کمښت او د شاوخوا ۴ میلیونه بېرته ستنو شوو کډوالو فشار د کار پر بازار او سرچینو سیالي زیاته کړې، دا بزګران هڅوي چې د کوکنارو کرکېلې ته زړه ښه کړي.

ملګرو ملتونو ټینګار کړی چې د دې بحران حل اوږدمهاله پانګونې، سیمه‌ییز ملاتړ او د نړیوالو شریکانو ګډې هڅې غواړي.

یاد مدیریت د طالبانو اړوندو رسنیو ته ویلي، چې د اور وژنې ټیمونو د اورلګېدنو پروخت مخنیوی کړی او د دوه سوه میلیونو افغانيو په ارزښت یې خلکو ته د اوښتونکو زیانونو مخه نیولې ده.

د یادې قوماندانۍ د اور وژنې امر وایي، سره له دې چې پرمختللي او معیاري وسایط او تجهیزات په واک کې نه لري خو په ثبت شویو پیښو کې تقریبا دیرش میلیونه افغانۍ خلکو ته زیان اوښتی.

د طالبانو د بلخ محلي چارواکو ویلي، چې د مزارشریف ښار د ۱۱مې امنیتي حوزې په مربوطاتو کې د تیلو د ټانک نننۍ اورلګېدنه د اطفایې مدیریت له خوا مهار شوې او د زیات تخریب مخه نیول شوې ده.