په ۲۰۲۵ کال کې د نړۍ ۱۰ شتمنې کورنۍ

هه‌نګاو، چې له ایران څخه بهر فعالیت کوي، د چارشنبې په ورځ د مرغومي په لسمه خپل کلني راپور کې د ایران د بشري حقونو وضعیت ارزولی او ویلي یې دي چې په ۲۰۲۵کال کې د اعدامونو کچه په څرګند ډول لوړه شوې ده.

د راپور له مخې، ایران په ۲۰۲۴کال کې هم لږ تر لږه ۸۰افغان وګړي اعدام کړي وو، چې دا شمېر د ۲۰۲۳کال په پرتله درې برابره زیاتوالی ښيي. ویل شوي چې د افغانانو ډېری اعدامونه د نشه‌يي توکو، جنسي تېري او قصدي وژنې په تور شوي دي.

هه‌نګاو زیاته کړې چې د ۲۰۲۵کال په اوږدو کې لږ تر لږه ۵۹بندیان د ایران په زندانونو کې مړه شوي او ۲۴سیاسي فعالان او معترضین د اعدام په سزا محکوم شوي دي.

د راپور له مخې، په همدې موده کې لږ تر لږه ۲۰۷ښځو د کورني تاوتریخوالي له امله خپل ژوند له لاسه ورکړی دی.

د دې بشري حقونو سازمان د شمېرو له مخې، د ایران په ۲۰۲۵کال کې یو ماشوم او ۵۵ښځې هم اعدام کړي دي. له دې ډلې یوازې د ۷۵کسانو د اعدام حکم د رسمي چارواکو له خوا تایید شوی دی.

راپور زیاتوي چې ۸۱بندیان په پټه او له کورنیو سره د وروستۍ لیدنې له حق پرته اعدام شوي او ۱۱کسان په عام محضر کې اعدام شوي دي.

په ورته وخت کې، د بښنې نړیوال سازمان د کلني راپور له مخې، ایران په ۲۰۲۴کال کې د لږ تر لږه ۹۷۲ثبت شویو اعدامونو په ترسره کولو سره، د هماغه کال د نړۍ د ټولو ثبت شویو اعدامونو څه باندې ۶۴سلنه برخه خپله کړې وه.

د ایران څخه بهر فعالو بشري حقونو سازمانونو ویلي چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا ځلې واک ته رسېدو وروسته، ایران د افغان بندیانو د اعدام کچه په بې‌ساري ډول لوړه کړې ده.

د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ هڅه کوي چې د نږدې څلورو کلونو جګړې پای ته رسولو لپاره منځګړیتوب وکړي.

پوتین، چې تور کوټ یې اغوستی و او ځواکونه یې په اوکراین کې ورو خو پرله‌پسې پرمختګ کوي، د روسیې د برخلیک او د خلکو د یووالي په اړه خبرې وکړې، چې نوموړی یې د "پلرني ټاټوبی" د خپلواکۍ او امنیت تضمین بولي.

هغه په ځانګړې توګه د اوکراین په جګړه کې د خپلو ځواکونو ستاینه وکړه او هغوی یې اتلان وبلل.

پوتین وویل: "په ټوله روسیه کې میلیونه خلک د دې نوي کال په شپه له تاسې سره دي. هغوی ستاسې په اړه فکر کوي، له تاسې سره همدردي لري او ستاسې د بریا هیله لري. زه ټولو پوځیانو او قوماندانانو ته د نوي کال خوشحالي غواړم! موږ ستاسې او زموږ پر بریا باور لرو!"

تر اوسه د دې لیدنې په تړاو د کومو رسمي یا سیاسي خبرو راپور نه دی خپور شوی او دواړو لوریو دا تماس غیر رسمي بللی دی.

پاکستاني رسنیو په ډاکه کې د ځینو حاضر چارواکو له قوله راپور ورکړی چې جي‌شنکر د ایاز صادق څوکۍ ته ورغی او له هغه سره یې د لاس په ورکولو سره روغبړ وکړ.

ویل کېږي چې د پاکستان د ملي شورا مشر په موسکا سره د هند د بهرنیو چارو وزیر هرکلی وکړ او دواړو لوریو یوازې یو لنډ روغبړ وکړ.

د بنګله‌دېش د لنډمهالي حکومت لوړپوړي سلاکار محمد یونس د چارشنبې په ورځ، د دې لیدنې انځورونه پر ایکس خواله رسنۍ خپاره کړل. هغه په خپل پیغام کې لیکلي: «د پاکستان د ملي شورا مشر سردار ایاز صادق د خالده ضیا د جنازې له مراسمو مخکې، په ډاکه کې د هند د بهرنیو چارو وزیر سوبرامانیام جي‌شنکر سره روغبړ وکړ.»

هند او پاکستان د روان میلادي کال په مې میاشت کې د څلور ورځو لپاره په پوځي نښته کې ښکېل شول، چې دا د روان کال له تر ټولو اندېښمنوونکو امنیتي تحولاتو څخه ګڼل کېږي.

د دواړو هېوادونو اړیکې د ۱۹۴۷ کال د هند لویې وچې له وېش راهیسې تر ډېره ترینګلې پاتې شوې دي او په ځانګړي ډول د کشمیر پر سر یې څو ځله لنډمهاله جګړې کړې دي.

دواړه هېوادونه اټومي وسلې لري او شنونکي خبرداری ورکوي چې د هند او پاکستان ترمنځ هره پراخه جګړه کولی شي نه یوازې سیمه‌ییزې، بلکې نړیوالې ویجاړوونکې پایلې ولري.

دا به په نږدې ۱۷ کلونو کې د جماعت لومړنی انتخاباتي حضور وي. دغه ګوند وروستی ځل د ۲۰۰۱ او ۲۰۰۶ کلونو ترمنځ دبي این پي د ایتلافي شریک په توګه په واک کې و.

د جماعت اسلامي مشر شفیق‌الرحمن رویټرز ته په مرکه کې وویل: «موږ لږ تر لږه د پنځو کلونو لپاره یو باثباته هېواد غواړو. که ګوندونه سره یو ځای شي، حکومت به په ګډه وچلوو».

نوموړي زیاته کړه چې د ملي یووالي حکومت لپاره باید د فساد پر ضد مبارزه ګډه اجنډا وي.

رحمان وویل، د حکومت مشري به هغه ګوند ته ورسېږي چې تر ټولو ډېرې څوکۍ وګټي. که جماعت اکثریت ترلاسه کړي، ګوند به پرېکړه وکړي چې ایا دی پخپله د صدراعظمۍ نوماند شي او که نه.

د جماعت بیا راڅرګندېدل د ۲۰۲۴ کال د اګست له پاڅون وروسته دي، چې په پایله کې یې پخوانۍ صدراعظمه شیخ حسینه له واکه لرې شوه. د هغې عوامي لیګ ګوند اوس له ټاکنو منع دی.

حسینه د جماعت سخته مخالفه وه او د هغې د واک پر مهال د جماعت یو شمېر مشران د ۱۹۷۱ کال د جګړې د ادعا شویو جنګي جرمونو له امله په مرګ محکوم شول.

جماعت اسلامي له ۲۰۱۳ کال راهیسې له ټاکنو منع و، خو د نوبل جایزې ګټونکي محمد یونس تر مشرۍ لاندې لنډمهاله حکومت د ۲۰۲۴ کال په اګست کې پر دغه ګوند ټول محدودیتونه لرې کړل.

رحمان د هند او بنګله‌دېش اړیکو ته په اشارې وویل چې هند ته د شیخ حسینې تښتېدل د اندېښنې وړ دي. هغه تایید کړه چې سږ کال یې له یوه هندي ډیپلوماټ سره لیدلي، خو دغه لیدنه د هندي لوري په غوښتنه پټه ساتل شوې ده.

نوموړي همدارنګه وویل چې جماعت اسلامي له پاکستان سره ځانګړې میلان نه لري او هڅه کوي له ټولو هېوادونو سره متوازنې اړیکې ولري.

د طالبانو د حکومت د بهرنیو چارو وزارت یوه پلاوي په دې وروستیو کې بنګله دیش ته سفر کړی او د جماعت اسلامي له مشرانو سره یې لیدلي دي.

له کرملین څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې د دواړو هېوادونو مشرانو د افغانستان وضعیت ته په کتو سره د سیمې روان امنیتي او سیاسي بدلونونه وڅېړل.

په خبرپاڼه کې د افغانستان په اړه د خبرو اترو لا ډیر جزییات نه دي ورکړل شوي، خو زیاتوي چې په دې ټیلیفوني اړیکه کې د روسیې او تاجکستان د ستراتیژیک مشارکت او یووالي د لا پیاوړتیا لپاره پر متقابلې ژمنې هم ټینګار شوی دی.

د افغانستان په اړه د روسیې او تاجکستان د ولسمشرانو خبرې په داسې حال کې دي، چې دوشنبه په دې وروستیو کې له افغانستان سره پر پوله د ناامنۍ د زیاتېدو خبره کوي.

د تاجکستان د ملي امنیت کمېټې تېره ورځ اعلان وکړ چې له وسله‌والو کسانو سره یې نښته کړې، چې د دوی په وینا له افغانستان څخه تاجکستان ته اوښتي وو. دې ادارې ویلي چې په دې نښته کې د یوې ترهګرې ډلې درې غړي او د تاجکستان دوه سرحدي ساتونکي وژل شوي دي.

همدارنګه، د تاجکستان د ولسمشرۍ ماڼۍ مطبوعاتي دفتر په لیندۍ میاشت کې تایید کړې وه، چې د افغانستان له خاورې د ترسره شویو دوو بریدونو په پایله کې پنځه کسان وژل شوي دي.

تر دغو پېښو وروسته، امام علي رحمان امنیتي ادارو ته امر وکړ چې د سرحدي امنیت وضعیت او د هغه د پیاوړتیا لارې وڅېړي.