د ملګرو ملتونو د استوګنې ادارې (UN-Habitat) د افغانستان د چټک ښاري پرمختګ په اړه ویلي، تر ۲۰۶۰کاله پورې به په هرو دوو افغانانو کې یو په ښارونو کې ژوند وکړي چې دا یو بېساری بدلون دی.
یادې ادارې پر اېکس پاڼه کاږلي، چې د افغانستان د ښاري نفوس چټک پرمختګ د حکومت، پانګهوالو او ټولنې لپاره د پام وړ فرصتونه وړاندې کوي. په راپور کې ویل شوي، چې ښاري پرمختګ کولای شي د اقتصادي ودې، کار، ټولنیزو زېربناوو او د ژوند د معیار لوړولو لپاره وکارول شي.
د ملګرو ملتونو دغه اداره ټينګار کوي، چې ښاري پلان باید داسې جوړ شي چې د ښاري ژوند ګټې یوازې ښارونو ته محدودې پاتې نهشي؛ بلکې د ټول هېواد وګړو ته ورسېږي.
نوموړې ادارې زیاته کړې، که په افغانستان کې د ښاري ودې د پلانونو او پروژو مدیریت په سمه توګه وشي؛ نو ښاري پراختیا به د ملي اقتصاد، کرنې، د سوداګرۍ ودې او د ټولنې د سوکالۍ لپاره ګټور اوسي.
د ایران د سیستان او بلوچستان د بهرنیو وګړو د چارو مدیر هوشنګ بامري ویلي، چې په دغه ولایت کې د بېاسناده افغانانو پر مېشتېدو او کار بندیز لګېدلی. د هغه په وینا؛ د بېاسناده وګړو د مدیریت لپاره به افغانان یا په خپله خوښه افغانستان ته ستانه شي او یا به هم په جبري توګه ستانه کړای شي.
نوموړي زیاته کړې، چې ایران ته له افغانستان نه ډېری افغانان د نیمروز له لارې په ناقانونه توګه ځي. د هغه په وینا؛ یوازې هغه کسان په قانوني توګه په ایران کې مېشتېدای شي، چې له ایراني وګړو سره یې واده کړی وي.
نوموي ټینګار کړی، د کار په بازار کې لومړیتوب به د ایران کاري ځواک لپاره وي. بامري د نړۍوالو سازمانونو د کمزوري فعالیت یادونه هم کړې او ټینګار یې کړی، چې د ناقانونه تګ راتګ لړۍ باید پای ته ورسېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې د ایران د بهرنیو چارو وزارت تر دې وړاندې ویلي و چې سږ کال به افغانانو ته ۲۰۰ کاري ویزې ورکړي. د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت په نومبر میاشت کې د ایران د سفیر په حواله لیکلي و، چې ایران تر اوسه له ۸۰۰۰ زیاتو افغان کارګرو ته کاري ویزې ورکړې دي.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان پخواني استازي محمود صیقل ویلي، پر طالبانو د بندیزونه موخه له ډلهییزې سزا د ولس ژغورل دي. هغه ویلي:«دغه دوهلاری سیاست چې پر واکمنانو فشار ساتي او په عین حال کې د خلکو ساتنه کوي؛ د دې لپاره دی چې د ولس د ډلهییزې سزا مخه ونیول شي.»
هغه ویلي، اسټرالیا د طالبانو لهخوا د ښځو او نجونو پر زدهکړو او د بشري حقونو د دوامداره سرغړونو له امله پر طالب چارواکو بندیزونه لګولي دي؛ څو دوی مسوول وګرځوي، نه دا چې افغان ولس ته زیان ورسوي.
نوموړي پر اېکس پاڼه د اسټرالیا د نړۍوالو سیاستونو فکر ورکونکی او څېړنیز مرکز د ارزونې په حواله لیکلي، چې د اسټرالیا د بندیزونو نوې تګلاره «دوهلاری سیاست» څاري؛ له یوې خوا پر واکمنو فشار زیاتوي او له بلې خوا د عامو خلکو ساتنه کوي.
د صیقل په وینا؛ د دغې تګلارې اساسي موخه دا ده، چې د طالبانو مشران د خپلو کړنو مسوول وګرځول شي او افغان ولس د سیاسي پرېکړو قرباني نهشي.
نوموړي ټینګار کړی، چې دغه ډول بندیزونه کولای شي د بشري حقونو د سرغړونو پر وړاندې نړۍوال پیغام پیاوړی کړي؛ پرته له دې چې بشري مرستې او د ولس ورځنی ژوند زیانمن کړي.
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي، چې اسټرالیا پر یو شمېر طالب چارواکو مالي او سفري بندیزونه لګولي او ویلي یې دي چې دغه اقدام د ښځو، نجونو او نورو زیانمنو ډلو پر وړاندې د سیستماتیکو سرغړونو په غبرګون کې شوی دی.
له نږدې یو کال ځنډ وروسته د دوغارون له لارې افغانستان ته د ایران د چرګوړو صادرات یو وار بیا پیل شوي دي. د تایباد ولسوال حسن جمشیدي وایي، یوازې په تېرو درې ورځو کې تر ۲۵۰زرو ډېر چرګوړي افغانستان ته لېږدول شوي دي.
نوموړي د بازار د تنظیم کاري ډلې په غونډه کې وویل، چې د چرګوړو دغه ۱۱ صادراتي جوپې رسمي روغتیايي تصدیق لري او که د هر ډول سرغړونې نښې ولیدل شي؛ نو د جوپې د وتلو اجازه به ورنه کړل شي.
نوموړي زیاته کړه، د دوغارون له لارې د څارویو او د هغوی د محصولاتو صادرات د ایران لپاره د پام وړ عاید ترلاسه کړي او د افغان سوداګرو له پراخ هرکلي سره هم مخ شوي دي. جمشیدي دغه راز په تایباد کې د هګیو او چرګانو د تولید وضعیت ته په اشارې وویل، دا مهال په سیمه کې د ۴۲زره چرګانو یو تولیدي واحد فعال دی، چې د ګاونډیو ولسوالیو پرتله یې د هګیو د بیو په کنټرول کې مهم رول لوبولی دی.
د هغه په وینا؛ د روان کال له پیله تر اوسه په دغه واحد کې تر زرو ټنو ډېرې هګۍ تولید شوې، چې شاوخوا ۳۰ سلنه د تایباد د بازار اړتیا پوره کوي. هغه وایي، د تېرو کلونو د سوداګریزو بهیرونو له مخې د دوغارون پوله افغانستان ته د ایران د چرګانو د صادراتو له مهمو لارو څخه یوه ده.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیاوو پر دوام د پاکستان دفاع وزیر په تازه څرګندونو کې ویلي، اسلاماباد د افغان طالبانو او هند ترمنځ د نږدېوالي له امله پر طالبانو باور نهلري. نوموړي ټینګار کړی، هېواد یې د دې توان لري چې هممهاله د هند او افغان طالبانو پر وړاندې مقابله وکړي.
خواجه اصف د سېشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۶مه) له «جیونیوز» سره په خبرو کې د افغان طالبانو او نوي ډیلي ترمنځ د اړیکو په اړه اندېښنه وښوده او زیاته یې کړه، چې پاکستان د خپلو ختیځو او لوېدیځو پولو په اوږدو کې د هر ډول «تېري» پر وړاندې بشپړ چمتووالی لري.
د پاکستان اړیکې له هند او افغان طالبانو سره په وروستیو میاشتو کې له ترینګلتیاوو سره مخ دي. پاکستان تېر کال د مې په میاشت کې له هند سره څلور ورځنۍ جګړه وکړه او څو میاشتې وروسته د اکټوبر په میاشت کې یې له افغان طالبانو سره د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې نښتې وکړې. دا نښتې د دواړو خواوو ترمنځ اړیکې لا پسې کړکېچنې کړې او سیمهییز وضعیت یې لا بېثباته کړ.
که څه هم د بېلابېلو اړخونو لهخوا هڅې شوې، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ اړیکې بېرته عادي شي، خو دواړه هېوادونه یو بل ته داسې شرطونه اېږدي، چې تر دې دمه هېڅ لوري نهدي منلي. د همدې شرطونو پر سر اختلافات لا هم دوام لري او دا وضعیت د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور فضا لا کمزورې کړې ده.
د پاکستان شرط دا دی، چې افغان طالبان باید د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) له ملاتړ څخه لاس واخلي. په مقابل کې، د طالبانو شرط دا دی چې پاکستان باید تضمین ورکړي چې د هر ډول شخړو او ستونزو پر مهال به د افغانستان پر حاکمیت تېری نهکوي، د دواړو هېوادونو ترمنځ به لارې نه بندوي او د سرحدي دروازو په تړلو سره به افغان ولس ته ستونزې نه جوړوي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ له دې ترینګلتیاو او شخړو وروسته، لومړی قطر بیا ترکیې او وروسته سعودي عربستان د دواړو هېوادونو ترمنځ منځګړیتوب وکړ، خو د یادو هېوادونو په منځګړیتوب ټول مذاکرات له کومې مطلوبي پایلې پرته پای ته ورسېدل او لا هم د افغانستان او پاکستان ترمنځ ټولې سوداګریزې لارې او هر ډول تګراتګ په ټپه ولاړې دي.
د پاکستان د دفاع وزیر په خپله نننۍ مرکه د دې پوښتنې په ځواب کې چې ایا هېواد یې د دوو جبهو جګړې توان لري که نه، وویل: «موږ په بشپړه توګه چمتو یو».
په ورته وخت کې د پاکستان د پوځ ویاند شریف چودري د سېشنبې په ورځ افغان طالبان د نرېندرا مودي له حکومت سره په تړاو تورن کړل.
دا په داسې حال کې ده، چې له پاکستان سره د ترینګلتیا له زیاتېدو وروسته افغان طالبانو له هند سره خپلې اړیکې پراخې کړې دي. په تېرو دوو میاشتو کې د طالبانو د درېیو وزیرانو په ګډون څو لوړپوړي چارواکي نوي ډیلي ته تللي دي. طالبان هیله لري، چې هند به د افغانستان په بازار کې د پاکستان د اقتصادي تشې یوه برخه ډکه کړي.
خواجه اصف همداراز له هند سره د تېر کال جګړې ته په اشارې سره وویل، چې د پاکستان جنګي الوتکې په دغه نښته کې «عملي ازمویل شوې» او زیاته یې کړه، چې هېواد یې د دغو الوتکو لپاره د پام وړ سپارښتنې ترلاسه کړې دي.
د سمنګان پوهنتون له لوحې څخه د ازبکي ژبې د لرې کېدو له اعتراضونو وروسته، د ازبکستان حکومت له طالبانو څخه وضاحت غوښتی دی. د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزارت خپلې اندېښنې د «ازبکي ژبې د محدودولو» په اړه د طالبانو له بهرنیو چارو وزارت سره شریکې کړې دي.
طالبانو په ځواب کې ویلي، چې ازبکي ژبه یې نه ده محدوده کړې.
د ازبکستان د بهرنیو چارو وزارت یوه اعلامیه چې د سېشنبې په ورځ (د مرغومي ۱۶مه) خپره شوې، په نړۍواله کچه د ازبکي ژبې پر ځای ټینګار شوی او دا ژبه یې د ازبکستان د بهرني سیاست له اساسي لومړیتوبونو څخه بللې ده.
په اعلامیه کې راغلي، چې د ازبکستان چارواکو په افغانستان کې د ازبکي ژبې د ځپلو د اندېښنو تر ترلاسه کېدو وروسته «سمدستي» د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت له چارواکو سره اړیکه نیولې ده.
ځايي سرچینو د مرغومي په ۱۲مه افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې طالبانو د سمنګان پوهنتون له لوحې څخه ازبکي او د پوهنتون د فارسي ژبې نوم لرې کړی دی. نیوکه کوونکو دا اقدام د فارسي او ازبکي ژبو پر ضد چلند او ژبنۍ ځپنه بللې ده.
د افغانستان انټرنشنل لهخوا د دې راپور تر خپرېدو وروسته، د دغو ژبو یو شمېر ویوونکو غبرګون وښود او د پوهنتون په لوحه کې یې د ازبکي او فارسي ژبو د بېرته شاملولو غوښتنه وکړه.
د سرچینو په وینا، دا بدلون د پوهنتون د نوي رییس له ټاکل کېدو وروسته رامنځته شوی دی.
د ازبکستان د بهرنیو چارو وزارت په وینا، طالبانو پر ازبکي ژبې د خپل «ژور درناوي» ټینګار کړی دی. همدارنګه، د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویلي چې «د ښه ګاونډیتوب او دوستانه اړیکو د نښې په توګه» به د جوزجان په دولتي پوهنتون کې د «ازبکي ژبې او ادبیاتو» په څانګه کې د ماسټرۍ دوره رامنځته شي.
د ازبکستان د بهرنیو چارو وزارت په اعلامیه کې راغلي، چې د طالبانو ادارې د رسمي او عامه لوحو ژبې پښتو، فارسي او انګلیسي ټاکلې دي، خو په شمالي سیمو کې چې ازبک مېشت دي، ازبکي ژبه به هم په لوحو کې شامله وي.
طالبانو تر دې مخکې د لړم په میاشت کې هم د جوزجان پوهنتون له لوحې څخه ازبکي ژبه لرې کړې وه؛ هغه اقدام چې له پراخو غبرګونونو سره مخ شو او بالاخره طالبان اړ شول، چې بېرته یې شامل کړي.
همدارنګه، طالبانو د زمري په ۲۹مه د مزارشریف په ښار کې د امیرعليشېر نوایي مجسمه ونړوله. یوه ورځ وروسته، د ازبکستان د بهرنیو چارو وزارت له طالبانو سره تر اړیکې نیولو وروسته په بلخ کې د طالبانو د والي دفتر اعلان وکړ، چې د دې شاعر او مفکر «یادګاري کتیبه» به بېرته ورغول شي.
د ازبکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې طالبانو د دې مجسمې د ویجاړولو په اړه خواشیني څرګنده کړې او ژمنه یې کړې، چې په همدې ځای کې به د امیرعليشېر نوایي په شان یو مناسب فرهنګي کمپلکس جوړوي.
د شاعر او مفکر د مجسمې ویجاړول پراخ غبرګونونه راوپارول. د عبدالرشید دوستم لور راحله دوستم دا کړنه «د هېواد د کلتوري میراث په وړاندې د طالبانو د دوښمنۍ سمبول» وباله.