د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونېسف) په یوې خپره کړې اعلامیه کې په پلوچستان کې د بلوڅ بېلتونپالو د وروستیو بریدونو پر مهال د ماشومانو د وژل کېدو او ټپي کېدو د راپورونو په اړه ژوره اندېښنه څرګنده کړې ده.
په پاکستان کې د یونېسف استازې پرنیل اېرنسایډ ویلي، چې دغه بنسټ هغو راپورونو ته په جدي ډول اندېښمن دی چې ښيي د تېرې اوونۍ په پای کې د پاکستان په سوېل لوېدیځ کې د ترسره شویو بریدونو پر مهال یو شمېر ماشومان د وژل شویو او ټپیانو په ډله کې شامل دي.
د هغې په وینا، د تاوتریخوالي زیاتوالی په سیمهییزو ټولنو کې د وېرې او ناامنۍ د پراخېدو لامل شوی او دا ماشومان او د هغوی کورنۍ دي چې تر ټولو زیات زیان ویني.
د یونېسف استازې د قربانیانو له کورنیو او زیانمنو شویو ټولنو سره د ژورې خواخوږۍ په څرګندولو سره ټینګار وکړ: «موږ د وژل شویو ماشومانو له کورنیو او هغو ټولو ټولنو سره چې له دې تاوتریخوالي اغېزمنې شوې دي، خپله ژوره خواشیني څرګندوو».
هغې همداراز وویل، چې ماشومان باید هېڅکله د بریدونو هدف ونهګرځول شي او نه هم باید د جګړو او شخړو د جانبي زیان په توګه زیان وویني. د یونېسف د څرګندونو لهمخې، د ماشومانو د ژوند او خوندیتوب ساتنه یو بنسټیز اصل دی او باید تل د ملي او نړۍوالو قوانینو لهمخې تضمین شي.
یونېسف یو ځل بیا له ټولو ښکېلو لوریو وغوښتل، چې د ملکي وګړو په ځانګړي ډول د ماشومانو د ساتنې په اړه خپلو ژمنو ته ژمن پاتې شي او له هر هغه اقدام څخه ډډه وکړي، چې د ماشومانو ژوند او راتلونکی له ګواښ سره مخ کوي.
بلوڅ بېلتون غوښتونکو تېره شنبه په بلوچستان ایالت کې د پاکستاني ځواکونو پر پوځي او دولتي مرکزونو پراخ بریدونه وکړل، چې ورسره د دواړو لوریو ترمنځ جګړې هم وشوې. دغو بریدونو د روانې اوونۍ تر دوشنبې ورځې پورې هم د بلوچستان بېلابېلو ایالتونو کې دوام درلود. دواړو لوریو یو بل ته د درنې مرګژوبلې اړوند ادعا کړې ده.
هممهاله د خان قلات ویاند محراب بلوڅ ادعا لري، چې پاکستاني پوځیانو جنګي جنایتونه پیل کړي او له دوی سره زنداني بلوڅان بیرون راوباسي او بیا یې د جنګیالیو په نوم وژني. هغه همداراز زیاته کړه، چې لا تر اوسه پورې بلوڅ بېلتونپالو د خپلو وژل شویو کسانو په تړاو معلومات نه دي راټول کړي او په دې تړاو د پاکستان د پوځ ادعاوې ناسمې دي.
په دې پراخو حملو کې چې د بلوچستان په شاوخوا دوولسو ښارونو ( ګوادر، کوېټه، پنجګور، دالبندین او ...) کې ترسره شوې، څو مهم پیغامونه نغښتي دي.
لومړی دا چې بېلتونپالې ډلې لا هم د منظمو عملیاتو د ترسره کولو وړتیا لري او کولای شي د پراخې جغرافیاييي همغږۍ سره یوځای بریدونه وکړي او دا ښکاره کوي چې د وسلهوالو شبکې کمزورې شوې نه دي بلکې لا غښتلې شوې او هم کلکه لوژستیکي او ارتباطي وړتیا لري.
دویم، د بریدونو په ویډیوګانو کې د ښارونو په ځینو برخو کې د وسله والو ازاده تګ راتګ دا پیغام ورکوي چې په ځینو ځایونو کې د پاکستان واکمني په لنډ وخت کې ټکنۍ شوې وه؛ دا هغه څه دي چې د هرې وسلهوالې ډلې لپاره داخلي تبلیغاتي ځواک لوړوي.
دغه بریدونه له څو لسیزو شخړو وروسته یو ځل بیا دا ښيي چې د بلوچستان د شخړې اصلي ستونزې — لکه اقتصادي محرومیت، کمزوری سیمهییز ګډون او د سرچینو پر وېش اختلافات — لا هم پاتې دي او د تاوتریخوالي د بیا راژوندي کېدو سبب کېږي.
د بېلابېلو راپورونو له مخې، په دې بریدونو کې درې ډوله تلفات ثبت شوي دي: ۳۱ ملکي وګړي وژل شوي، ۱۷ امنیتي سرتېري وژل شوي، تر ۱۴۵ پورې وسلهوال وژل شوي.
دا هغه شمېرې دي چې د حکومت د چارواکو او رسنیو له لوري خپرې شوې دي. د ځینو سرچینو په وینا، ټولیزه مرګژوبله نږدې ۲۰۰ کسانو ته رسېږي، چې په وروستیو کلونو کې د بلوچستان د شخړې تر ټولو خونړۍ پېښې بلل کېږي.
دا بریدونه ولې دومره منظم وو؟
د بلوچستان د شخړې په تاریخ کې وروستي بریدونه تر ټولو منظم او د همغږۍ له مخې بشپړ همغږي بریدونه وو، چې د بریدونو د منظم والي څو بنسټیز عوامل دي:
په لسو ښارونو کې د یوه وخت بریدونه د وسله والو د لوژستیکي او ستراتیژیکې همغږۍ ښکاره نښه ده. همدې همغږۍ د امنیتي ځواکونو لپاره د چټک او دقیق غبرګون ستونزمن کړی و.
په بریدونو کې ښځینه ځانمرګې هم شاملې وې، چې دا د ډلو د نوې جګړې تکتیکونو نښه ده.
لومړی برید ځانمرګی برید د بلوچستان په نوشکي کې د پاکستان د ایاېسای پر مرکز وشو. سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وايي، دغه بریدګره «ښځه» وه.
سرچینې افغانستان انترنشنل ته وايي، په نوشکي کې د ایاېسای پر مرکز د موټر بم په وسیله ځانمرګې بریدګره «اصفه مینګل» نومېده او د نوشکي د قاضياباد اوسېدونکې وه. همداراز په دغو بریدونو کې یوې بلې ۶۰ کلنې مېرمنې هم ځانمرګی برید کړی دی.
داسې بدلونونه معمولاً د یوې ډلې دنني مورال ته پیاوړتیا ورکوي او حملو ته سمبولیک وزن زیاتوي.
همدا راز وسلهوالو د کوېټې په ګډون د ځینو ښارونو د حملو ویډیوګانې خپرې کړې چې په خلاص میدان کې یې د هغوی حضور ښکاراوه. دا د یوې ډلې د اعتماد لوړتیا، د جګړې د پلان دقیقیت، او د پروپاګند ظرفیت څرګندوي.
د جګړې څو ساعته اوږدیدل، پهځانګړي ډول د کوېټې په څېر ښارونو کې د دې ښکارندويي کوي چې وسله والو د اوږدې مقابلې لپاره تیاري درلوده. دا اوږدې نښتې د مورال د لوړوالي یو مهم فکتور دي.
دا وضعیت د څه ښکارندویي کوي؟
د دا ډول منظمو بریدونو یوه نښه دا ده چې د بلوچانو بریدونه یوازې پراخ شوي نه دي، بلکې د پراخې همغږۍ او نوي تکتیکي پرمختګونو له امله لا پېچلي شوي دي. دا د بلوچستان د اوږدمهاله بېثباتۍ نښه ده.
که څه هم دولت وروسته د پراخو عملیاتو ادعا وکړه، خو لومړنۍ غافلګیري د دې ښکارندویي کوي چې وسلهوالې ډلې لا هم د مهمو سیمو د ګډوډولو توان لري.
د اقتصادي، سیاسي او ټولنیزو شکایتونو لا حل پاتې کېدل د دې سبب شوي چې د بلوچانو او پاکستان شخړه نه یوازې دا چې پای ته رسېدلې، بلکې وخت ناوخت نوی او خطرناک رنګ اخلي.
د پاکستان حکومت ته یې کوم زیان دی؟
په دوولسو ښارونو کې د یو وخت بریدونه هغه تصویر زیانمنوي چې حکومت یې په امنیتي کنټرول کې وړاندې کوي. دا د داخلي او نړۍوال اعتماد لپاره مهم دی.
بل خوا په ګوادر کې بریدونه او ګډوډي د چین–پاکستان اقتصادي دهلیز پروژو لپاره امنیتي اندېښنې زیاتوي. دا هغه سیمه ده چې پاکستان یې د ستراتیژیکو اقتصادي پروژو د زړه په توګه ګڼي.
همدا راز کله چې نړۍوالې رسنۍ د ۴۰ ساعته جګړې، ۱۴۵ وژل شویو وسلهوالو، نظامي او لسګونو ملکي تلفاتو راپور ورکوي، دا د پاکستان د داخلي ثبات په اړه پوښتنې راپورته کوي.
ځینې کورني سیاسي جریانونه دا پېښې د امنیتي کمزورۍ نښه بولي او پر حکومت نیوکې کوي چې باید د بلوچستان د ستونزو د حل لپاره بېړنی او موثر سیاسي چوکاټ جوړ کړي.
که په لنډه ووایو، د بلوچستان وروستۍ خونړۍ پېښې د یوې اوږدمهاله، عمیقې او څو بعدي شخړې څرګنده نښه ده. دا پېښې نه یوازې د تاوتریخوالي د نوي پړاو خبر ورکوي، بلکې د دولت د امنیتي ظرفیت پر ارزښت، د سیمې د ټولنیزو ستونزو پر دوام او د سیمې د اقتصادي پروژو پر راتلونکي هم مستقیم اغېز لري.
که څه هم پاکستان پراخ عملیات ترسره کړل، خو بریدونو دا روښانه کړه چې د بلوچستان شخړه یوازې د پوځي اقدام له لارې نه حل کېږي، بلکې د هغې اصلي سرچینې لکه اقتصادي محرومیت، سیاسي بېواکي او ټولنیز نابرابري، باید په بنسټیزه او دوامداره توګه حل شي.