د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
د طالبانو د کابیني نهه غړي چې ځانونو ته د شیخ الحدیث، شیخ او مفتي القاب کاروي، په مذهبي برخه کې تخصص نه لري. د اکوړه خټک حقانیه دارالعلوم ویاند وايي، مولوي کبیر، ثاقب، مولوي حکیم شرعي، مولوي امیرخان متقي، عبداللطیف منصور او شهابالدین دلاور یوازې د دیني مدرسو فارغالتحصیلان دي.
د طالبانو د کابیني نهه غړي چې ځانونو ته د شیخ الحدیث، شیخ او مفتي القاب کاروي، یوازې د حقانیه مدرسې فارغ التحصیل دي او په مذهبي برخه کې هېڅ ډول تخصص نه لري.
د اکوړه خټک د حقانیه دارالعلوم ویاند مولانا یوسف شاه افغانستان انټرنشنل – پښتو سره په مرکه کې ویلي، چې د طالبانو د حکومت یو شمېر لوړپوړي وزیران او چارواکي، چې په افغانستان کې ځانونه د «مفتي»، «شیخ الحدیث» او یا د دیني علومو متخصصین معرفي کوي، په حقیقت کې دغه علمي مقامونه نه لري.
د نوموړي په وینا، د طالبانو د کابینې غړي لکه مولوي عبدالکبیر، مولوي عبدالحکیم شرعي، مولوي امیرخان متقي، مولوي عبدالطیف منصور، مولوي نور محمد ثاقب او شهابالدین دلاور یوازې د دیني مدرسو فارغالتحصیلان دي، خو د مفتي، شیخ الحدیث یا د لوړو تخصصي دیني علومو د علماوو علمي شرایط نه پوره کوي.
عبدالحکیم شرعي
د طالبانو تر کنټرول لاندې د عدلیې وزارت پر ویب پاڼه د دغه وزارت د طالب وزیر لپاره د شیخ الحدیث مذهبي علمي رتبه کارولې ده، چې د حقانیه مدرسې د ویاند په وینا هغه یوازې له یادې مدرسې څخه فارغ شوی دی.
د نوموړي په پېژندنه کې راغلي: “شیخ الحدیث مولوي عبدالحکیم شرعي صاحب، له لومړنیو زدهکړو څخه وروسته د لویې دورې د سرته رسولو په موخه، د پاکستان خیبر پښتونخوا نو ښار ضلعې اکوړه خټک مشهورې مدرسې دارالعلوم حقانیې ته ولاړ او لویه دوره یې په یاده مدرسه کې په لوړه درجه سرته ورسوله او په ۱۳۶۸ هجري لمریز کال کې یې له حقانيې دارالعلوم څخه په او لوړو نمرو د فراغت سند ترلاسه کړ.”
د دغې پېژندنې پر بنسټ، څرګندیږي چې هغه د حدیثو تخصص نه دی کړی او یوازې له لویې دورې څخه فارغ شوی دی، چې د شیخ الحدیث علمي – مذهبي رتبه ورته نه کارول کیږي.
د افغانستان د پخواني جمهوري دولت د علماو شورا پخواني غړي، د نوم د نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، چې د «مفتي» او «شیخ الحدیث» لقبونه په دیني نظام کې ځانګړي علمي معیارونه لري، چې پکې د فقه، اصول فقه، حدیث، اسنادو، تدریس او د علماوو له خوا رسمي تصدیق شامل دی.
د ده په خبره، یوازې له مدرسې فراغت دا صلاحیت نه ورکوي چې یو څوک ځان مفتي یا شیخ الحدیث وبولي.
نور محمد ثاقب
د طالبانو د ارشاد، حج او اوقافو وزیر نور محمد ثاقب ته د دغې ډلې له خوا د شیخ الحدیث، دوکتور او قضاوت پوه علمي، قضايي او مذهبي رتبې کارول کیږي، چې په حقیقت کې یې یادې رتبې نه دي اخیستي.
د طالبانو تر کنټرول لاندې د ارشاد، حج او اوقافو وزارت پر ویب پاڼه د هغه نوم داسې لیکل شوی دی: “د ارشاد، حج او اوقافو وزیر شيخ الحديث قضاوتپوه دکتور مولوي نورمحمد«ثاقب» ژوند ته کتنه”.
د حقانیه مدرسې د ویاند په خبره، چې نور محمد ثاقب هم په یاده مدرسه کې یوازې لویه دوره زده کړې کړي دي، چې د شیخ الحدیث علمي رتبې اطلاق پرې نه کیږي.
د طالبانو د حج او اوقافو وزارت پر ویب پاڼه د هغه له نوم سره د دوکتور کلیمه هم لیکل شوې ده، خو په پېژندنه کې یې ویل شوي دي چې د هغه علمي سویه په ۱۹۹۹ کال کې د طالبانو د ادارو له خوا د دوکتورا په کچه وپېژندل شوه، دا په داسې حال کې ده، چې د هغه وروستۍ زده کړې په اکوړه خټک مدرسې کې د لویې دورې بشپړول ښودل شوي دي.
د ثاقب د پېژندنې پر بنسټ، د هغه دوکتورا افتخاري حیثیت لري، د افغانستان او نړۍ د علمي اصولو په اساس، افتخاري دوکتورا د علمي لقب اساس نه شي کېدلی.
همداراز د نور محمد ثاقب له نوم سره د قضاوت پوه قضايي رتبه هم لیکل شوې ده، چې په حقیقت کې هغه یوازې د ملا محمد عمر د واکمنۍ پر مهال د سترې محکمې د رییس په توګه دنده سرته رسولې ده.
د افغانستان د پخواني جمهوري دولت د سترې محکمې د اختصاصي چارو پخواني دستیار افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې د قضاوتپوه علمي رتبې اخیستل ځانګړي مراحل لري چې نور محمد ثاقب هغه نه دي ترسره کړي.
هغه زیاته کړه: “لومړۍ مساله دا ده چې باید په فقه او قانون کې لوړې زده کړې ولري، د قضا په برخه کې له پنځو تر اوو کلونو عملي تجربه ولري، ورپسې بیا یوه تحریري ازموینه اخیستل کیږي او هغه شخص اخلاقي او ټولنیز کردار څېړل کیږي او وروسته ورته ستره محکمه د قضاوتپوه علمي – قضايي رتبه ورکوي. “
نوموړی وايي، د افغانستان په ستره محکمه کې یې ۲۸ کاله کار کړی دی او د طالبانو په لومړۍ دوره کې هم د نور محمد ثاقب همکار پاتې شوی، خو هغه دا علمي – قضايي مراحل نه دي ترسره کړي او نه هم په ستره محکمه کې د هغه علمي – قضايي رتبه د منلو وړ وه.
شهاب الدین دلاور
د طالبانو تر کنټرول لاندې د افغانستان د سرې میاشتې پر رسمي ویب پاڼه د شهاب الدین دلاور له نوم سره د شیخ الحدیث علمي – مذهبي رتبه هم لیکل شوې ده، خو د حقانیه مدرسې د ویاند په خبره هغه یوازې له لویې دورې څخه فارغ شوی او په احادیثو کې ځانګړی تخصص نه لري.
د هغه په پېژندنه کې لیکل شوي: “لومړنۍ زده کړې یې په خپل پلرني ټاټوبي (لوګر) کې له پلار څخه ترلاسه کړي او له هغه وروسته له خپلې کورنۍ سره یو ځای د پاکستان هېواد پېښور ښار ته لاړ او هلته یې د اسلامي علومو برخه کې په دارالعلوم حقانیه اکوره خټک مدرسه کې لوړې زده کړې په بریالۍ توګه بشپړې کړې دي.”
شهاب الدین دلاور د پېژندنې پر بنسټ، هغه په احادیثو کې تخصص نه دی کړی او یوازې خپله لویه دوره یې په حقانیه مدرسې کې بشپړه کړې ده، چې د شیخ الحدیث د علمي رتبې اطلاق پرې نه کیږي.
د افغانستان د سرې میاشتې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې د شهاب الدین دلاور د دفتر مشر په بېلابېلو غونډو کې له همکارانو غوښتي چې شهاب الدین دلاور د “شیخ صاحب” په نوم یاد کړي.
امیر خان متقي
د طالبانو د لومړۍ دورې د اطلاعاتو او فرهنګ وزیر او اوسنی د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د ۲۰۲۵ کال په اکټوبر میاشت کې په هند کې د دېوبند مدرسې ته ورغی.
د هغه د تشریفاتو ډلې نوموړی د دغې مدرسې شاګردانو ته شیخ الحدیث معرفي کړ، خو په حقیقت کې هغه د شیخ الحدیث علمي – مذهبي رتبې شرایط نه دي پوره کړي.
که څه هم د طالبانو تر کنټرول لاندې د بهرنیو چارو وزارت په رسمي پاڼه کې د هغه د زده کړو په اړه څه نه دي ویلي، خو د افغانستان د ملي راډیو تلویزون په یوې خپرونې کې هغه ته د شیخ الحدیث لقب کارول شوی دی.
د حقانیه مدرسې د ویاند مولانا یوسف شاه په وینا چې امیرخان متقي هم په دغه مدرسه کې زده کړې کړې دي، خو په فقه یا حدیثو کې یې کوم تخصص نه دی کړی.
عبداللطیف منصور
د طالبانو د اوبو او انرژۍ وزارت وزیر عبداللطیف منصور هم یو له هغو ملایانو څخه دی چې د اکوړه خټک په حقانیه مدرسه کې یې زده کړې دي.
نوموړي ته د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر میاشت کې د اوبو او انرژۍ وزارت په یوې غونډې کې د مفتي لقب کارول شوی او دا مهال یې نېږدې همکاران هم په مفتي یادوي، خو په فقه کې یې تخصص نه دی کړی.
د اوبو او انرژۍ وزارت په رسمي ویب پاڼه د هغه پېژندنه داسې لیکلې ده: “خپلې لوړې زده کړې یې د دیني علومو په برخه کې د نورالمدارس، نجم المدارس او دارلعلوم حقانیه په مشهورو مدرسو کې سرته رسولې دي،چې مشهور استادان یې مولانا عبدالحق(رح)، دیربابا، قاضي عبدالکریم کلاچوي، بابکر ملا صاحب او مولوي صاحب صالح محمد دي.د دیني زده کړو ترڅنګ یې سیاسي او نظامي زدهکړي هم ترلاسه کړې دي.”
حقانیه مدرسه یوازې د هغه د زده کړو پخلی کوي، خو دا نه تاییدوي چې هغه فارغ شوی که نه، خو په فقه کې د هغه تخصص ردوي، نو له همدې امله هغه مفتي نه ګڼل کیږي.
عبدالباقي حقاني
د طالبانو د لوړو زده کړو پخوانی وزیر او د ازموینو اوسنی رییس عبدالباقي حقاني ته بیا د شیخ القران لقب کارول شوی دی.
د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي تلویزون پر خپل وېب پاڼه هغه ته د شیخ القران او دوکتور رتبې هم کارولې دي او همداراز د لوړو زده کړو وزارت پر رسمي ویب پاڼه هم د هغه پېژندنه کې ورته القاب کارول شوي، خو نوموړی په قراني علومو، تفسیر او فقه کې هېڅ ډول تخصص نه لري.
حقانیه مدرسه تاییدوي، چې نوموړی لویه دوره په حقانیه مدرسه کې پای ته رسولې ده، خو کوم تخصصي پروګرام یې نه دی بشپړ کړی.
د معلوماتو له مخې، د عبدالباقي حقاني وروستۍ زده کړې هم په حقانیه مدرسې کې تمامې شوې وې او له دغې مدرسې وروسته یې کومې زده کړې نه دي کړي.
همداراز هغه ته د دوکتور کلیمه هم کارول کیږي، خو په رسمي ډول یې دوکتورا نه ده اخیستې. هغه ته د ۲۰۲۲ کال په اکټوبر میاشت کې د ننګرهار پوهنتون له خوا په فقه او قانون کې افتخاري دوکتورا ورکړل شوې ده، چې د علمي اصولو له مخې پي ایچ ډي نه حسابیږي.
د کابل پوهنتون استاد چې خپل مستعار نوم پوهاند زلمی ښيي، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې د حقانیه مدرسې څخه فارغ د افغانستان د لېسانس له فارغ التحصیل سره برابر دی او افتخاري دوکتورا علمي حیثیت نه لري او څوک نه شي کولی چې د افتخاري دوکتورا پر بنسټ ځان پي ایچ ډي حساب کړي.
ندا محمد ندیم
د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ملا ندا محمد ندیم ته هم د شیخ الحدیث لقب کارول کیږي. هغه په پاکستان کې د الجامعه الاسلاميه مدرسې څخه لویه دوره کړې ده، خو په حدیثو کې یې د تخصص زده کړې نه دي کړي.
د طالبانو تر کنټرول لاندې د لوړو زده کړو وزارت په خپلې ویب پاڼې د هغه د پېژندنې عنوان داسې لیکلی: “ د لوړو زده کړو وزارت سرپرست وزیر شیخ الحدیث مولوي نداء محمد ندیم صاحب پېژندنه.”
د الجامعه الاسلامیه د مدرسې پخواني چارسمبالي او استاد مولانا رفیق مدني افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل: “هغه وخت چې ملا ندیم صاحب زموږ مدرسه کې طالب و، زه هم په دې مدرسه کې مدرس وم. هغه لویه دوره کړې ده خو په حدیثو، یا تفسیر یا فقه کې یې تخصص نه دی کړی.”
نوموړی زیاتوي چې له همدې امله هغه شیخ الحدیث نه دی او باید یاد علمي – مذهبي لقب ورته ونه کارول شي.
عبدالکبیر ځدراڼ
د طالبانو تر کنټرول لاندې د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت وزیر عبدالکبیر چې له ځان سره د مولوي او وخت ناوخت شیخ القران القاب لیکي، وروستۍ زده کړې یې په حقانیه مدرسې کې کړې دي.
د حقانیه مدرسې ویاند یوازې دا تاییدوي چې عبدالکبیر په دغه مدرسه کې زده کړې کړې دي، خو د لویې دورې فراغت په اړه یې څه نه وايي.
مولانا یوسف شاه وايي: “عبدالکبیر صاحب هم په حقانیه مدرسې کې زده کړې کړې دي”.
نوموړی زیاتوي، چې هغه هم په حقانیه مدرسه کې د حدیثو او نورو قراني علومو تخصص نه دی کړی.
نورالله منیر
د طالبانو تر کنټرول لاندې د پوهنې وزارت په رسمي ویب پاڼه کې د دغه وزارت د پخواني وزیر نورالله منیر له نوم سره د شیخ القران او شیخ الحدیث القاب کارول شوي دي.
منیر د دیني علومو کوچنۍ دوره په غزني کې کړې او لویه دوره یې په پېښور کې د مولانا حسن جان په مدرسه امدادالعلوم کې کړې ده، چې یوازې د مولوي اطلاق پرې کېدی شي.
په پېښور کې د باب العلوم د مدرسې استاد مولوي شکرالله جان ارباب افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې د طالبانو د پوهنې وزیر له نېږدې پېژني.
هغه وویل: “ما او مولوي نورالله صاحب یو ځای لویه دوره له مرحوم مولانا حسن جان سره کړې ده او دواړه یو ځای فارغ شوي یو”.
هغه وايي، چې منیر په احادیثو او قراني علومو کې تخصص نه دی کړی.
د ننګرهار د نجم المدارس یو پخواني استاد افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل چې په حقانیه مدرسه کې ترې عبدالکبیر یوه دوره مخکې و، خو عبدالکبیر د دیني علومو لویه دوره بشپړه نه کړه.
نوموړی وايي: “نو کله چې لویه دوره بشپړه نه شي، شیخ القران او شیخ الحدیث خو ډېره لرې خبره ده ان د مولوي اطلاق هم پرې نه کیږي”.
د هغه په وینا، د طالبانو ګڼ نور لوړ رتبه چارواکي پېژني چې له دوی سره یو ځای یې په حقانیه مدرسه کې زده کړې کړي او ترې نیمګړې پاتې شوې دي، خو د ځانونو لپاره شیخ الحدیث او شیخ القران علمي – مذهبي رتبې کاروي.
د افغانستان د علومو اکاډمۍ د اسلامي څېړنو څېړونکی د نوم د نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، چې د دیني - علمي لقبونو ناسم استعمال نه یوازې علمي ارزښت ته زیان رسوي، بلکې د دیني زدهکړو د نظام اعتبار هم تر پوښتنې لاندې راولي.
نوموړی زیاتوي: “شیخ الحدیث هغه څوک کېدی شي چې د لویې دورې له فراغت وروسته دوه کاله په حدیثو کې تخصص وکړي، شیخ القران هغه شخص کېدی شي چې د لویې دورې له فراغت وروسته دوه کاله په قراني علومو، قرائت، اختلاف قرائت، علل، تجوید نظري او تطبیقي کې تخصص وکړي او له لسو کلونو زیات تدریس وکړي”.
هغه وايي چې د طالبانو ګڼو مشرانو د ځان لپاره په خپله خوښه القاب غوره کړې دي، چې هېڅ ډول علمي او دیني منطق نه لري.
د علومو اکاډمۍ دا غړی زیاتوي: “موږ په یو شمېر شخصي محافلو کې د دغه ډول القابو نادرسته کارونه یاده کړې ده، خو څوک ورته پام نه کوي. مثلاً که زه په علمي رتبه څېړنیار واوسم او ځانته د څېړندوی علمي رتبه لیکم دا په دې معنا چې زه علمي او اکاډمیک معیارونه نه مراعتوم. یا مې پي ایچ ډي نه وې کړي او ځانته دوکتور ووایم نو دا خو زه علمي معیارونه نړوم”.
د هغه په خبره، د علمي لقبونو موضوع باید د سیاسي نفوذ پر ځای د علمي بنسټونو او علماوو د اجماع له لارې وڅېړل شي، څو د دیني مقامونو سپېڅلتیا وساتل شي.
افغانستان انټرنشنل – پښتو هڅه وکړه، چې د یادې موضوع په تړاو د طالبانو د ویاند، د لوړو زده کړو، پوهنې، کډوالو، د انرژۍ او بهرنیو چارو وزیران نظر را واخلي، خو ځواب مو تر لاسه نه کړ.
یوازې د عدلیې وزارت یوه چارواکي د نوم د نه ښودلو په شرط ویلي، چې دوی اجازه نه لري چې رسنیو ته په دې اړه نظر ورکړي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.