د افغانستان د مدني او بشري حقونو بنسټونه (ICSHRA) د اتم مارچ، د ښځې نړیوالې ورځې په مناسبت په یوې اعلامیې کې ټینګار کړی چې نړیواله ټولنه باید له څرګندونو او سمبولیکو پروګرامونو وړاندې، د افغان ښځو د حقونو د خونديتوب لپاره عملي او موثر اقدامات وکړي.
دغو بنسټونوپه خپره شوې اعلامیه کې ویلي چې افغان ښځې له تېرو څلورو کلونو راهیسې د طالبانو تر واک لاندې له اساسي بشري او ښاریزو حقوقو بې برخې پاتې شوي دي. دوی د تعلیم، کار، آزاد حرکت، ټولنیزې او سیاسي مشارکت او عامه خدماتو مساوي حقونه نه لري او د تبعیض او سیستماتیک سرکوب ښکار دي.
اعلامیه کې د ښځو د نړیوالو مبارزو ستاینه شوې او ویل شوي چې د افغانستان د ښځو وضعیت نن ورځ د نړۍ د ترټولو جدي بشري بحرانونو له جملې څخه دی. سره له دې، د نړیوالې ټولنې غبرګون تر ډېره یوازې په سمبولیکو پروګرامونو، اعلامیو او د همدردۍ تر اظهارولو محدود پاتې شوی دی.
ددویپه وینا، ملاتړ باید له سمبولیکو اقداماتو مخکې لاړ شي. په داسې حال کې چې ښځې له ابتدایي حقونو محرومې دي، ځینې هېوادونه له طالبانو سره سیاسي او ډیپلوماتیکې اړیکې جوړوي یا د اړیکو عادي کولو هڅې کوي، چې دا کار د طالبانو د تبعیض او ښځو ضد سیاستونو د دوام او مشروعیت لامل ګرځي.
اعلامیه د نړیوالې ټولنې، ملګرو ملتونو، اروپایي اتحادیې، اسلامي همکاریو سازمان او ټولو هغو دولتونو غوښتنه کړې چې د افغان ښځو لپاره لاندې اقدامات وکړي، چې د افغان ښځو ملاتړ په عمل کې وکړي، همدا راز پر طالبانو د سیاسي، حقوقي او ډیپلوماتیک فشارونو زیاتوالی کړي، له طالبانو سره د اړیکو عادي کول ودروي او د افغان ښځو ابتکاراتو، اعتراضونو او مدني بنسټونو ملاتړ وکړي.
اعلامیه کې ټینګار شوی چې افغان ښځې د څپلو، نیولو او ګواښونو په وړاندې لا هم د خپلو بشري حقونو لپاره مقاومت کوي، او د نړیوالې ټولنې اخلاقي او انساني مسولیت دی چې د هغوی ترڅنګ ودرېږي او د جنسیتي تبعیض پای ته رسولو لپاره عملي ګامونه واخلي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
