ټېکنالوژي او انساني پرېکړه؛ پر کابل د پاکستان هوايي برید په اړه څو پوښتنې

خو په داسې حال کې چې دغه هېواد ځان د پرمختللو پوځي سیستمونو لرونکی ګڼي، په کابل کې د معتادینو پر یوه روغتون برید کې په سلګونو کسان وژل کېږي. دا پوښتنه راپورته کېږي چې ایا دا ټېکنالوژي دومره دقیق معلومات نشي لرلای او که خبره تخنیکي نه بلکې قصدي او انساني پرېکړه ده؟

د عصري جګړې څارونکي وسایل څه کوي؟

د پاکستان د “براق” او “شاپر II” په نوم ډرونونه د ISR یا Intelligence, Surveillance, Reconnaissance وړتیا لري. دا سیستمونه په درېیو برخو متکي دي:

۱. Electro-Optical Cameras: د ورځې په رڼا کې لوړ کیفیت انځورونه اخلي او دقيقة څارنه برابروي.

۲. Thermal Sensors: د بدن تودوخه تشخیصوي او د شپې عملیات ممکنوي، یعنې انسان، حیوان او نور متحرک موجودات د حرارتي نښو پر اساس جلا کوي.

۳. Artificial Intelligence Algorithms: د انځور پېژندنې، حرکت شننې (Pattern Analysis) او د هدف د طبقه‌بندۍ وړتیا لري.

په نظري ډول دا ټول سیستمونه کولی شي د انسان او نورو څیزونو ترمنځ تفکیک وکړي او د برید د خطر کچه ارزونه کړي.

سره له دې، چې پاکستان دا هر څه لري، خو د کابل په پېښه کې یو روغتون په نښه کېږي، هغه ځای چې په کې طبي پرسونل او روږدي کسان پکې وو. نو پوښتنه دا ده چې د دومره پرمختګ ادعا لرونکې ټېکنالوژي ولې پاتې راځي؟

ایا ستونزه په ټېکنالوژۍ کې وه او که په قصدي پرېکړه؟ دلته درې منطقي او علمي سناریوګانې مطرح کېدی شي چې له مخې یې روانه فاجعه رامنځته شوې ده:

۱: استخباراتي تېروتنه

که له پیله هدف غلط تعریف شوی وي، نو هر پرمختللی سیستم —که څومره قوي هم وي— هماغه غلط مسیر تعقیبوي.

• که هدف روغتون تعریف شوی نه وي، بلکې د وسله والو مرکز ګڼل شوی وي، نو د څارنې سیسټم به هماغه غلطه نقشه تعقیبوي.
• که استخباراتي تېروتنه شوې وي، دا معنا لري چې د پاکستان د استخباراتي ادارې ای ایس ای هغه ځواک او دقیقه وړتیا نه لري چې په تبلیغاتو کې ورته نسبت کېږي. دا تبلیغات اوسنۍ خبره نه ده، بلکې لسګونه کاله په شعوري او غیرشعوري توګه دغې ادارې ته شوې دي.
• پرته له شکه دا ځای پخوا یو پوځي مرکز و، خو که د پخوانیو معلوماتو له مخې دا برید ترسره شوې وي، یو ځل بیا هم د پاکستان د استخباراتي ادارې وړتیا تر پوښتنې لاندې راولي.

۲: تخنیکي ناکامي

د ترافیکو، ودانیو، ګڼې ګوڼې او ورته حرارتي نښو په حالت کې سیستم کېدای شي خطا وکړي، خو که د ۲۰۲۶ کال نوې تېکنالوژي او د اې ای الګوریتم موجود وي، د دغې خطا چانس ښايي نیم فیصد وي.

• د حرارتي تشخیص وسایل کله ناکله د انسان د تودوخې نښې له بل شي سره ګډوي؛ خو دا په دې معنا نه ده چې مطلق نادرست معلومات دې ورکړي.
• د ودانیو دننه د تودوخې سنسرونه محدود فعالیت لري، خو د ژوندي مخلوق د نه پېژندنې سبب نه رامنځته کوي.
• که تخنیکي ستونزه موجوده وي، نو دا معنا لري چې د پاکستان پوځي ټېکنالوژي د ادعا خلاف دومره پرمختللې نه ده او نه شي کولی چې پر ځمکه د انسانانو او اشیاو تفکیک وکړي.

۳: قصدي انساني پرېکړه

په هر عصري پوځ کې وروستۍ پرېکړه لا هم انسان کوي. تر اوسه په جګړو کې وروستۍ پرېکړه مصنوعي ځیرکتیا ته نه ده سپارل شوې او پاکستان هم وروستۍ پرېکړه په انسان کوي.

اې ای یوازې سپارښتنه کوي، خو د “برید” تڼۍ انسان کېکاږي. که د برید پرېکړه د خطر د منلو او د ملکي تلفاتو د نادیده ګڼلو پر بنسټ شوې وي، نو دا یوازې تخنیکي خطا نه ده؛ بلکې جنګي جنایت دی. دا کار د نړۍوالو عرفي قوانینو، د جنیوا کنوانسیونونو او د ملګرو ملتونو د منشور له مخې جنګي جنایت ګڼل کېږي.

په دې ځای کې مسوول نه ډرون دی، نه الګوریتم او نه جېټ الوتکه، بلکې هغه انسان، اداره او هغه هېواد دی چې پرېکړه یې کړې ده.

پس په نننیو جګړو کې ټېکنالوژي ځیرکه ده، خو عادلانه نه ده. الګوریتمونه حرکت، تودوخه او انځور تشخیصوي، خو انسانیت نه شي تعریفولی.

اصلي پوښتنه دا نه ده چې په دغه برید کې ټېکنالوژي موجوده وه که نه؟ بلکې دا ده چې ټېکنالوژي څنګه کارول شوې او څوک پرېکړه کوونکي وو؟

په پایله کې د طالبانو د معلوماتو له مخې په دې برید کې ۴۰۸ کسان وژل شوي او له ۲۵۰ ډېر ټپیان شوي دي؛ دا عمل نړۍوال قوانین که تناسب مساله په نظر کې نه وي نیول شوې، د جنګي جنایت په توګه تعریفوي.