د امریکا د کوینز بلفاسټ پوهنتون استاد مایکل سمپل وايي، که طالبان د امریکايي بندیانو د خوشې کولو په اړه د واشنګټن خبرداری له پامه وغورځوي، متحده ایالات به یې پر وړاندې اقدام وکړي.
امریکا د طالبانو په زندانونو کې د خپلو وګړو د خوشې کېدو په اړه طالبانو ته خبرداری ورکړی او ویلي یې دي، چې د طالبانو لهخوا د امریکايي وګړو نه خوشې کول به د یادې ډلې لپاره ښې پایلې ونهلري.
د کوینز بلفاسټ پوهنتون استاد مایکل سمپل له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې زیاته کړې: «امریکایانو دا ځلې ګواښ کړی چې که چیرې طالبان د دوی خبرداریو ته پاملرنه ونهکړي، نو امریکا مجبوره کېږې چې د طالبانو پر وړاندې اقدام وکړي».
نوموړي ویلي، چې د امریکا د خبرداریو په اړه د طالبانو بېتفاوته کېدل به د یادې ډلې لپاره ډېرې خطرناکې پایلې ولري.
مایکل سمپل زیاته کړې: «که طالبان د امریکايي وګړو نه خوشې کول حیثیتي مسله وګڼې نو دا بیا د دوی لپاره ستره تېروتنه ده».
نوموړي دا څرګندونې پر داسې مهال کړې، چې د طالبانو په زندانونو کې د ډېنس کوېل، محمود شاه حبیبي، پاول اووربي او پاول جکسون په نومونو څلور امریکايي وګړي بندیان دي. د امریکا د ولسمشر مرستیال تازه طالبانو ته خبرداری ورکړی او ویلي یې دي، چې ټرمپ به تر هغه ارام نهشي، څو چې ټول امریکايان خوشې شوي نه وي.
فایننشل ټایمز په خپله سرمقاله کې ویلي چې د امریکا حکومت باید د پاکستان پر نظامي مشرتابه فشار راوړي چې په افغانستان کې بریدونه ودروي او طالبان هم باید له وسله والو سره د مقابلې لپاره تر فشار لاندې راوستل شي او هم وهڅول شي. ورځپاڼه وايي، نړۍ د افغانستان له وضعیت نه ناخبره ده.
فایننشل ټایمز لیکلي، چې د طالبانو له راستنیدو راهیسې نږدې پنځه کاله کې نړۍ په افغانستان کې پرمختګونو ته لږ پام کړی او هیڅ اغیزه یې نه ده کړې.
په دې موده کې طالبانو په عامه ژوند او د زده کړو په برخه کې پر ښځو سخت محدودیتونه لګولي او له پاکستان سره یې اړیکې هم په جدي توګه ترینګلې شوې دي.
د ورځپاڼې په سرمقاله کې ویل شوي، چې په افغانستان کې د امریکا او ناټو د حضور پر مهال پاکستان له واشنګټن سره د همکارۍ پرمهال د طالبانو ملاتړ کاوه او په دې نظر و چې دا ډله کنټرولولی شي، خو له ۲۰۲۱ کال وروسته، د دواړو خواوو ترمنځ اړیکې په چټکۍ سره خرابې شوې دي.
اسلام اباد کابل تورنوي چې بیلتون غوښتونکو جنګیالیو ته پناه ورکوي چې په تیرو څلورو کلونو کې یې په پاکستان کې شاوخوا ۴۰۰۰ کسان وژلي دي.
ورځپاڼې ویلي، چې پاکستان په وروستیو میاشتو کې د کرښې هاخوا هوايي بریدونه کړي دي ځکه چې سیمې ته د لویدیځ پاملرنه کمه شوې ده.
په منځني ختیځ کې جګړې د لویدیځ او سیمه ییزو قدرتونو لکه چین، قطر، سعودي عربستان او ترکیې پام ځانته اړولی دی، ځکه چې کړکیچ مخ په زیاتیدو دی.
ورځپاڼه خبرداری ور کوي، چې د شخړې خپریدل کولی شي په جنوبي او منځنۍ اسیا کې ثبات وګواښي او افغانستان یوځل بیا د ترهګرۍ د تولید مرکز وګرځي.
په دې مقاله کې ویل شوي چې دا پروسه د متحده ایالاتو او چین په ګډون د لویو قدرتونو مداخلې ته اړتیا لري.
د متحده ایالاتو حکومت باید د پاکستان په نظامي مشرتابه فشار راوړي چې له کرښې هاخوا بریدونه ودروي، په داسې حال کې چې طالبان باید له وسله والو سره د مقابلې لپاره هم تر فشار لاندې راوستل شي او هم وهڅول شي
ورځپاڼه د چین رول ته هم اشاره کوي او وايي چې بیجینګ، د پاکستان د مخ پر ودې ځواک او متحد په توګه په افغانستان کې ستراتیژیکې ګټې لري او کولی شي په دې مرحله کې د منځګړي په توګه عمل وکړي.
فایننشل ټایمز ټینګار کوي، چې د اوربند په رامینځته کولو کې د تیرو ناکامیو او د طالبانو د دریځ له بې ثباتۍ سره سره، د دې بحران خطرونه دومره لوړ دي چې نړۍ نور نشي کولی له پامه یې وغورځوي.
د طالبانو پوهنې وزارت په یوه رسمي مکتوب کې، چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلی، د نوي ښوونیز کال مراسم د وري شپږمې ته ځنډولي. په ننګرهار، پکتیا، پکتیکا او خوست ولایتونو کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د جګړو له امله دلته ډېری بېځایه شوي خلک د ښوونځیو په ودانیو کې میشت دي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ وروستیو نښتو د سرحدي ولایتونو ګڼ شمېر کورنۍ بې ځایه کړې دي.
په ننګرهار، پکتیا، پکتیکا، خوست، کونړ او نورستان ولایتونو کې سیمه ییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د بېړنۍ سرپناه د نشتوالي له امله ډېری دغه کورنۍ د ښوونځیو او لېسو په ودانیو کې ځای پر ځای شوې دي او له همدې امله د نوي ښوونیز کال د پیل کېدو مراسم ځنډېدلي دي.
د افغانستان په جمهوري نظام کې ښوونیز کال د وري پر درېیمه نېټه پیلېده، خو د طالبانو له واکمنېدو وروسته ښوونیز کال د وري پر لومړۍ نېټه پیلیږي.
په یوه مکتوب کې، چې د طالبانو پوهنې وزارت د ولایتونو د پوهنو ریاستونو ته استولی، راغلي، چې د ۴۱۰۵ ښوونیز کال د وري پر شپږمه نېټه پیلیږي او مراسم به یې د نورو کلونو په پرتله لنډ او « مختصر» وي.
په مکتوب کې ددغه ځنډ لامل نه دی په ډاګه شوی، خو په سرحدي ولایتونو کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د پاکستان د هوايي بریدونو او توپونو او هاوان مرمیو له امله پر ډیورنډ کرښه د پرتو ولسوالیو ډېری خلک له خپلو سیمو بې ځایه شوي او د ولسوالیو په مرکزونو او ولایتونو کې د ښوونځیو او لیسو په ودانیو کې میشت کړای شوي دي.
د سرچینو په وینا، طالبان له پاکستان سره د اوربند برخلیک او غځېدو ته په تمه دي.
د طالبانو د پوهنې وزارت یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې « که اوربند وغځیږي، ښايي دغه بېځایه شوي خلک بېرته خپلو سیمو ته ولیږدول شي او که اوربند ونه غځیږي، دا احتمال شته، چې په ختیزو او جنوب ختیزو ولایتونو کې ښوونیز کال وځنډیږي».
دا روښانه نه ده، چې ښوونیز کال به د وري له شپږمې وروسته هم ځنډیږي او که نه، خو د سرچینو په وینا، « تر څو، چې د بې ځایه شویو خلکو لپاره متبادل پناه ځایونه ونه موندل شي، د ښوونځیو او لیسو د ودانیو تخلیه کول ستونزمن دي».
د دې ترڅنګ، هغه ماشومان چې له خپلو سیمو بې ځایه شوي، نه یوازې له زدهکړو پاتې کېږي بلکې له رواني فشارونو سره هم مخ دي.
په ننګرهار کې یوه ستره برخه بې ځایه شوي کسان په فارمونو کې ځای پرځای شوي، چې د نوي کال په رادبره کېدو باید دغه فارمونه تخلیه کړي او نورو متبادلو ځایونو ته ولیږدول شي.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ په شخړو کې د د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د افغانستان له اوسنیو سرحدي ولسوالیو نه په لسګونو زره کسان بې ځایه شوي او که جګړه وغځیږي د نورو خلکو د بېځایه کېدو اټکل هم کیږي.
له نورستان څخه دریو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د پاکستاني ځواکونو ورځنیو توغندیزو بریدونو کامدېش او برګمټال ولسوالیو ته لاسرسی ستونزمن کړی. د سرچینې په وینا، په دغو ولسوالیو کې د پاکستاني ځواکونو بریدونو کې ګڼ طالبان وژل شوي. طالبانو تراوسه په دې اړه څه نه دي ویلي.
سرچینو د وژل شویو طالبانو شمیر شاوخوا ۴۰ تنه ښودلی، خو رسمي سرچینو تر اوسه دا شمیر نه دی تایید کړی.
د سیمه ییزو سرچینو په وینا، په نورګرام او برګمتال ولسوالیو کې د یو شمیر طالبانو له وژل کیدو وروسته، د طالبانو له نورګرام لوا څخه د تازه دمو ځواکونو دوه کنډکونه د نورستان ختیځ ته لېږل شوي دي.
د دې اقدام هدف دا ښودل شوی، چې سرحدي ولسوالۍ د طالبانو له ځواکونو خالي نه شي.
سرچینې وايي چې طالبانو د نورستان له ډیری ولسوالیو څخه نورګرام او برګمتال ته ځواکونه لیږلي دي.
د خوړو کمښت
د نورستان اوسیدونکي وايي، چې د پاکستاني ځواکونو د بریدونو له امله شاوخوا ۲۰ ورځې کیږي چې په کامدېش او برګمتال ولسوالیو کې مواصلاتي لارې تړل شوې دي.
د دوی په وینا، دې وضعیت د خوراکي توکو سخت کمښت رامینځته کړی او د خلکو ژوند یې په جدي توګه اغیزمن کړی دی.
یو شمیر اوسیدونکي خبرداری ورکوي، چې که دغه وضعیت د یوې یا دوو اونیو لپاره دوام وکړي، نو د بشري ناورین خطر شته.
دوی د پاکستاني ځواکونو لاس ته د دې ولسوالیو د لوېدو د احتمال په اړه هم اندېښنه څرګندوي.
له دې وړاندې د پاکستان د لومړي وزیر لوړ پوړي سلاکار رانا ثناالله اعلان کړی و چې هېواد یې د جګړې د تپلو او د افغانستان د کومې سیمې د نیولو هوډ نه لري، خو په یوه مرکه کې یې ویلي و، چې باید له افغانستان سره « یوه حایل» سیمه رامنځته شي.
د داعش د نفوذ په اړه اندېښنې
یوې سیمه ییزې سرچینې وویل چې د دې سیمو د ځینو اوسیدونکو ترمنځ سلفي تمایلات دي او طالبان یې مخه نیسي او دغه وضعیت په سیمه کې د داعش نفوذ ته هم لاره اوارولی شي.
له دې وړاندې د ۲۰۲۳ کال په سپټمبر کې محلي سرچینو وویل چې په چترال کې د افغانستان اوسنۍ پولې ته څېرمه د جنود حفصه جنګیالي لیدل شوي. وروسته د عظمت الله مسید په مشرۍ پاکستاني طالبانو په دې سیمه کې بریدونه وکړل او د ډیورنډ کرښې پورې غاړې ته یې ځینې امنیتي پوستې هم په نښه کړې.
جنود حفصه د ټي ټي پي د پنجابي طالبانو د پخواني مشر مولوي عصمت الله معاویه ډله ده، چې په دیامر، چترال او کیلاش کې نفوذ لري.
نورستان له بدخشان، کونړ، لغمان او پنجشیر ولایتونو سره پوله لري.
د یادو سرچینو په وینا، په چترال کې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ د حزب اسلامي پخواني روزنیز کمپونه او سمڅې دي، چې د مجاهدینو او شوروي اتحاد د جګړو په وخت کې ترې د کونړ او نورستان لپاره اکمالات کېدل او جنګیالي پکې روزل کېدل.
د طالبانو غبرګون
د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت اعلان وکړ، چې د کوچني اختر په لومړۍ ورځ د کامدېش ولسوالۍ په باغچه سیمه کې پاکستاني ځواکونو د ملکي وګړو پر موټر د هاوان مرمۍ توغولې ده.
د هغه په وینا، د برید په پایله کې، یوه ښځینه ډاکټره او د هغې څلور کلن زوی سیند ته ولوېدل او مړه شول.
فطرت زیاته کړه، چې د دوامداره ډزو له امله، د دوی جسدونه د یو څه وخت لپاره په سیمه کې پاتې شول، خو د جمعې په ماسپښین د ځایي اوسیدونکو او طالبانو د غړو په هڅو خوندي ځای ته ولیږدول شول.
د طالبانو د مرستیال ویاند په خپره کړې اعلامیه کې د طالبانو د غړو د وژنې په اړه معلومات نه دي ورکړل شوي، خو په ضمني ډول یې د لارو تړل تایید کړي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو مکتوب افغانستان انټرنشنل ترلاسه کړی، چې ښیي د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په برلین کې د افغانستان سفارت د دویم سکرتر محمد اصف عبدالله دنده د روانې وري میاشتې تر ۲۵ مې پورې ښودلې ده. متقي له محمد اصف عبدالله غوښتي چې کابل ته ورشي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په لاسلیک صادر شوي مکتوب کې، چې د ۱۴۰۴ کال د کب میاشتې پر ۲۷ مه په جرمني کې د افغانستان سفارت ته لېږل شوی، د سفارت له دوهم سکرتر محمد اصف عبدالله څخه غوښتنې چې له ټاکلې نېټې وروسته په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ته مراجعه وکړي.
تر اوسه طالبانو او د جرمني د بهرنیو چارو وزارت په دې اړه څه نه دي ویلي.
دوه ورځې وړاندې افغانستان انټرنشنل ـ پښتو داسې سندونه ترلاسه کړي ول، چې طالبانو په جرمني کې د سفارت سرپرست عبدالباقي پوپل له دندې ګوښه کړی او د لنډمهال لپاره یې د سفارت محلي کارکوونکي په توګه ټاکلی دی.
د سند له مخې، د طالبانو ریاست الوزرا له پوپل څخه غوښتي و، چې د دندې له پای وړاندې تسلیمي ورکړي.
طالبانو ریاست الوزرا په دې مکتوب کې له عبدالباقي پوپل څخه غوښتنه کړې وه، چې د دندې د پای ته رسېدو تر نېټې وړاندې د طالبانو ګومارل شوي ډېپلوماټ نبراس الحق عزیز ته تسلیمي ورکړي.
په مکتوب کې لیکل شوي، چې د عبدالباقي پوپل له تجربو د ګټې اخیستنې په موخه دې هغه په نوموړي سفارت کې د ۲۵۰۰ یورو په بدل کې د محلي کارمند په توګه وګومارل شي.
په برلین کې ډېپلوماټیکو سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي و، چې د جرمني بهرنیو چارو وزارت ته په رسمي ډول د دغې ګومارنې په اړه معلومات نه دي ورکړل شوي.
د معلوماتو له مخې، طالبان له سفارت او کوربه هېواد سره په رسمي چارو کې له پوپل څخه د سرپرست سفیر په توګه ګټه اخلي خو په سندونو کې عبدالباقي پوپل د محلي کارمند صلاحیتونه لري.
د طالبانو بهرنیو چارو وزارت تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي.
په افغانستان کې د اوبو کمښت ورځ تر بلې زیاتېږي او ګڼې کورنۍ اړې دي، چې د څښاک اوبو ترلاسه کولو لپاره اوږد مزل وکړي یا له ناپاکو سرچینو استفاده وکړي. د سره صلیب نړۍواله کمېټه وايي، دغه وضعیت د خلکو پر روغتیا، اقتصاد او ټولنیز ثبات جدي اغېز کړی دی.
د سره صلیب نړۍوالې کمیټې د راپور له مخې؛ په افغانستان کې د اوبو کمښت د وچکالۍ، د ورښتونو کمښت، د نفوس د چټک زیاتوالي او د ځمکې لاندې اوبو د ټیټېدو له امله لاپسې ډېر شوی دی.
ډېری کورنۍ اړې دي، چې یا له ناپاکه اوبو استفاده وکړي او یا د اوبو د موندلو لپاره اوږد مزل وکړي چې تر ټولو ډېر بار یې د ښځو او ماشومانو پر اوږو دی. په ښارونو لکه کابل، مزارشریف او کندهار کې هم ورته ستونزې شته، چې خلک ورځ تر بلې شخصي څاګانو او د اوبو ټانکرونو ته اړ کېږي.
په کندهار کې د یوې سیمې مشر فضل الرحمان وايي: «اوبه زموږ د ټولنې تر ټولو ستره ستونزه ده. ما خپله ۸۶ متره ژوره څاه وکېندله؛ خو کافي اوبه پهکې ونه موندل شوې. ډېری کورنۍ د دې وس نهلري، چې خپله څاه وکېندي».
هغه زیاتوي: «ماشومان اړ دي، چې خپلې زدهکړې پرېږدي او د اوبو راوړلو لپاره اوږد مزل وکړي. سهار ځي او مازیګر راګرځي؛ خو یوازې څو لوښي اوبه راوړي، چې د کور اړتیاوې نه پوره کوي».
د سره صلیب نړۍواله کمېټه وايي، د اوبو کمښت د کرنې سکتور هم اغېزمن کړی چې له امله یې د خوړو تولید کم شوی او د خوارځواکۍ او ناروغیو ګواښ زیات شوی دی. په همدې حال کې دغه ادارې په ۲۰۲۵کال کې په کندهار او هرات کې د اوبو رسولو د ښهوالي لپاره پروژې پیل کړې دي.
په کندهار کې د اوبو د شبکې پراختیا او د لمریزې برېښنا پرمټ د پمپونو فعالولو پروژه شاوخوا ۱۰۶زره کسانو ته د پاکو اوبو د لاسرسي زمینه برابروي. د دغه ادارې یو انجنیر احمد نوري وايي: «د دغه پروژې موخه دا ده، چې هغو زیانمنو ټولنو ته پاکې او دوامداره د اوبو سرچینې برابرې شي چې تر دې مخکې یې ورته لاسرسی نهلاره».
په هرات کې هم د اوبو د پمپونو د نوي کولو له لارې تر ۴۰۰زرو زیاتو اوسېدونکو ته د اوبو رسونه ښه شوې ده. د هرات یو اوسېدونکی محمد محمدي وايي: «دلته اوبه کمې دي او د څاګانو اوبه تروې دي. موږ اړ یو، چې د څښاک اوبو لپاره اوږد مزل وکړو».
راپور ټینګار کوي، چې یوازې بشري مرستې د دغه ناورین د حل لپاره بسنه نهکوي؛ بلکې د اوبو د زېربناوو پراختیا، اغېزمن مدیریت او د سرچینو ساتنه د دوامداره حل لپاره اړین دي. د معلوماتو له مخې؛ یوازې په ۲۰۲۵کال کې د سره صلیب د پروګرامونو له لارې تر ۹۰۰زره ډېرو کسانو ته د اوبو لاسرسی ښه شوی، خو لاهم مېلیونونه افغانان د اوبو له جدي کمښت سره مخ دي.