اې‌بي‌سي نیوز: سلګونه افغان کډوال په دوحه کې د ایران د توغندیو تر ګواښ لاندې ایسار پاتې دي

دغه امریکايي وګړي چې په تېرو نږدې پنځو کلونو کې نیول شوي، ځینو یې په افغانستان کې په بېلابېلو برخو کې فعالیت کاوه او ان ځینې یې له یوې لسیزې راهیسې په افغانستان کې مېشت وو.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ بیا د یادو امریکایي وګړو د نه خوشې کېدو په تړاو په وار وار پر طالبانو تندې نیوکې هم کړې دي.

د بندیانو د خوشې کولو په برخه کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ ځانګړي استازي ادم بولر، د افغانستان لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد او د قطر هېواد منځګړیتوب مهم رول درلود.

لومړی امریکايي وګړی رایان کوربټ چې یو سوداګر و، د ۱۴۰۱ کال د زمري په ۱۹مه نیول شوی و. نوموړی د ۸۹۵ ورځو بند تېرولو وروسته د ۱۴۰۳ کال د کب په ۲مه نېټه د طالبانو له زندان څخه خوشې شو. کوربټ له ډېرو کلونو راهیسې له خپلې کورنۍ سره په افغانستان کې مېشت و.

دا په داسې حال کې ده، چې له کوربټ سره ویلیام مک‌کنتي هم په همدې نېټه خوشې شو.

داسې ویل کېږي، چې د دغو دوو امریکايي وګړو په بدل کې د محمدخان په نوم کس چې په امریکا کې د نشه‌يي توکو د قاچاق او ترهګرۍ په تور په عمر بند سزا محکوم شوی و، خوشې شو.

ورپسې د جورج ګلزمن په نوم یو سیلاني او د امریکايي هوايي شرکت تخنیکي کارکوونکی چې د ۱۴۰۱ کال د لیندۍ په ۲۱مه نیول شوی و، د ۸۲۹ ورځو بند وروسته د ۱۴۰۴ کال د وري میاشتې په لومړۍ نېټه خوشې شو.

د یاد امریکايي وګړي د خوشې کېدو لپاره د افغانستان لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد او د بندیانو په چارو کې د ټرمپ استازي ادم‌بولر کابل ته سفرونه هم لرل او په یادو سفرونو کې یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره مخامخ لیدنې هم وکړي.

د دغه امریکايي زنداني د خوشې کېدو په بدل کې کوم معلومات نه دي ورکړل شوي، خو د هغه له خوشې کېدو سره سم امریکا د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج‌الدین حقاني د نیولو پر سر د ۱۰ میلیونو ډالرو انعام لغوه کړ.

وروسته د في‌هال په نوم یوه بله امریکايي وګړې د طالبانو له بند څخه ازاده شوه.
في‌هال په مرستندویه او تعلیمي پروژو کې کار کاوه چې د ۱۴۰۳ کال د سلواغې میاشتې په ۱۳مه نېټه د طالبانو له‌خوا نېول شوې وه او تر ۵۶ ورځني بند وروسته د ۱۴۰۴ کال د وري په ۱۰ خوشې شوه.

وروسته د ۱۴۰۳ کال د تلې میاشتې په ۷مه نېټه امیر امیري هم له ۳۰۰ ورځني بند وروسته خوشې شو. په افغانستان کې د یاد کس د فعالیتونو په اړه جزییات نه دي شریک شوي.

ډینس کویل وروستی امریکايي وګړی و، چې د طالبانو له زندان څخه څو ورځې مخکې خوشې شو. نوموړی د ژبو څېړونکی دی چې په افغانستان کې یې ۱۷ کاله ژوند کړی و. ډینس کویل د ۱۴۰۳ کال د سلواغې په اتمه نېټه نیول شوی و او له ۴۲۱ ورځني بند وروسته د ۱۴۰۵ کال د وري په څلورمه نېټه خوشې شو.

طالبانو یاد امریکايي وګړی د هبت‌الله په امر خوشې کړ. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویلي و، چې هبت‌الله اخوندزاده ته د ډینس د مور لیک رسېدلی و او نوموړی یې د شفقت له‌مخې خوشې کړ.

دا په داسې حال کې ده، چې درې تنه امریکايي وګړي محمودشاه حبیبي، پاول اوربي او پولینیسس جکسن لا هم د طالبانو په بند کې دي.

په دې لړ کې د افغان ـ امریکایي وګړي محمودشاه حبیبي قضیه تر ټولو جنجالي ده، ځکه طالبان د هغه نیول په رسمي ډول نه‌مني او په اړه یې ناخبري ښيي.

خو محمودشاه حبیبي په کابل کې د القاعده د مشر اېمن الظواهري له وژل کېدو څو ورځې وروسته د ۱۴۰۱ کال د زمري په ۱۹مه نېټه د طالبانو د استخباراتو له‌خوا ونیول شو او د ۱۳۲۳ ورځو په تېرېدو سره لا هم د طالبانو په بند کې دی.

واشنګټن پر طالبانو د فشار راوړلو په موخه په همدې میاشت کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت افغانستان د «غېر قانوني نیونو» د ملاتړو هېوادونو په نوملړ کې شامل کړ.

تر دې وړاندې د ټرمپ استازي ادام بولر د امریکايي وګړو د ناقانونه بندي کولو په نوملړ کې د افغانستان شاملېدو ته په اشارې ویلي وو، داسې هېوادونه نه‌شي کولای له امریکا سره اړیکې ولري.

د رویټرز خبري اژانس د راپور له‌مخې، د خواله رسنیو له رامنځته کېدو څخه تر ۲۰ کلونو ډېر وخت تېرېږي او دا پرېکړه په بېلابېلو هېوادونو کې د هغو پراخو هڅو لپاره یو مهم بدلون ثابتېدای شي، چې د ماشومانو او ځوانانو پر رواني روغتیا د دغو پلټفارمونو د ناوړه اغېزو پر وړاندې روانې دي.

د لاس انجلس محکمې قاضي کارولین کول وویل، چې د دغو شرکتونو لپاره د جریمو کچه به په بل پړاو کې وټاکل شي. اوسمهال منصفه پلاوی دا ارزونه کوي، چې ایا د ګوګل او مېټا محصولاتو (لکه یوټیوب او انسټاګرام) دعوه کوونکې ته فزیکي زیان رسولی او که نه او دا چې ایا یادو شرکتونو د خپلو کاروونکو روغتیا له پامه غورځولې ده که څنګه.

دا قضیه د «کېلي» په نوم پر یوې شل کلنې ښځې پورې تړاو لري، چې د دغې دعوې د پیل پر مهال تر قانوني عمر کمه وه. هغې ادعا کړې، چې یوټیوب او انسټاګرام د خپلو جاذبو طرحو له امله نوموړې دې ته اړ کړې چې په دې اپلېکېشنونو روږدې شي. د منصفه پلاوي وموندله چې ګوګل او مېټا د دواړو اپلېکېشنونو د منفي پایلو په مخنیوي کې غفلت کړی او د هغوی د خطرونو په اړه یې هېڅ ډول خبرداری نه دی ورکړی.

د دعوې کوونکې له وکیلانو څخه یوه وویل، چې د نن ورځې د محکمې پرېکړه دا ښيي چې د ټولنیزو رسنیو د مالکانو د ځواب ویلو وخت رارسېدلی دی. د مېټا ویاند ویلي، چې دا شرکت له دې پرېکړې سره مخالفت لري او وکیلان یې د «قانوني انتخابونو ارزونه» کوي.

د ګوګل ویاند خوزه کاستانېدا په خبره چې دا شرکت غواړي د پرېکړې پر وړاندې د استیناف غوښتنه وکړي.

د دعوې کوونکې وکیلانو په دې قضايي بهیر کې په لاس انجلس کې د «منځپانګې» پر ځای د «پلاټفارم پر طرحه» تمرکز وکړ، چې دې کار د شرکتونو لپاره له قانوني مسوولیت څخه تېښته لا سخته کړه. د ټکنالوژۍ د برخې شنونکي ګیل لوریا دا پرېکړه د مېټا او ګوګل لپاره یو شاتګ وباله او ویې ویل، چې اوس به دا شرکتونه اړ وي چې له خپلو کاروونکو لا زیاته ساتنه وکړي.

د سنپ او ټیک‌ټاک شرکتونه هم په دې محکمه کې تورن وو، خو دواړو د محاکمې له پیل مخکې له دعوې کوونکې سره هوکړې ته رسېدلي دي. د دغو هوکړو شرایط نه دي افشا شوي.

د محاکمې په بهیر کې د دعوې کوونکې وکیلانو هڅه وکړه، چې وښيي مېټا او ګوګل په قصدي ډول ماشومان هدف ګرځولي او په خپلو پرېکړو کې یې ګټه د هغوی پر خوندیتوب لومړیتوب ورکړی دی. د منصفه پلاوي غړو د دغو شرکتونو داخلي اسناد هم ولیدل، چې په‌کې ښودل شوې وه څنګه مېټا او ګوګل د ځوانو کاروونکو د جذب لپاره هڅې کړې دي.

د نیوکو زیاتوالی

په امریکا کې لویو ټکنالوژیکي شرکتونو په تېره یوه لسیزه کې د ټولنیزو رسنیو کې د ماشومانو او ځوانانو د خوندیتوب په اړه له زیاتېدونکو نیوکو سره مخ شوي دي. په همدې حال کې، اسټرالیا له لومړنیو هېوادونو څخه وه چې د قانوني عمر څخه کم کسانو لپاره یې د ټولنیزو رسنیو کارول منع کړل. دا طرحه په یو شمېر نورو هېوادونو کې هم تر ارزونې لاندې ده.

تمه کېږي، چې د ټولنیزو رسنیو د روږدي کېدو په اړه یوه بله جلا قضیه چې د څو ایالتونو له‌خوا د ټکنالوژۍ شرکتونو پر وړاندې وړاندې شوې، د روان دوبي په موسم کې د کلفورنیا د اوکلنډ په فدرالي محکمه کې واورېدل شي.

مټیو برګمن چې د دغو قضیو له وکیلانو څخه دی، وویل چې یوه بله ایالتي محکمه هم ټاکل شوې چې د جولای په میاشت کې په لاس انجلس کې د انسټاګرام، یوټیوب، ټیک‌ټاک او سنیپ‌چټ پر وړاندې شکایتونه وڅېړي.

د راپور له‌مخې، نتنیاهو په یوه ټلیفوني اړیکه کې ټرمپ ته ویلي وو چې د ایران حکومت له ګډوډۍ سره مخ دی او دا یو مناسب فرصت دی چې لا ډېر بې‌ثباته کړل شي. هغه وړاندیز کړی و، چې دواړه لوري دې د ایران له خلکو وغواړي څو سړکونو ته راووځي.

یوه امریکایي چارواکي اکسیوس ته ویلي، ټرمپ ورته په ځواب کې ویلي: «ولې باید له خلکو وغواړو چې سړکونو ته راووځي، په داسې حال کې چې هغوی به یوازې ووژل شي؟».

اکسیوس لیکلي، چې دواړو لوریو هوکړه وکړه چې انتظار وباسي او وګوري چې ایا د چهارشنبې د جشن پر مهال به د ایران خلک سړکونو ته راووځي او که نه. خو راپورونه ښيي، چې یوازې لږ شمېر خلک سړکونو ته وتلي وو؛ هغه موضوع چې امریکایي او اسراییلي چارواکو د حکومت د احتمالي غبرګون له وېرې سره تړلې بللې ده.

په راپور کې راغلي، سره له دې چې اسراییل د ولسي پاڅون لپاره د شرایطو برابرول خپل له اساسي موخو څخه ګڼي، امریکایي چارواکي وایي ټرمپ د ایران د حکومت بدلون ته تر ډېره د یو «اړخیزې پایلې» په توګه ګوري او په عین وخت کې د ډیپلوماټیکې لارې سره هم لېوالتیا لري.

عراقچي زیاته کړې: «دا چې اوس د مذاکرې خبرې کوي، دا پر ماتې اعتراف دی؛ دوی خو ویل چې بې قید او شرطه تسلیمي؟ نو ولې اوس خپل لوړپوړي چارواکي راټولوي چې مذاکره وکړي. هېڅ ډول مذاکرات نه کېږي.

پر همدغه مهال نوموړي ویلي، چې امریکا خپلو جنګي موخو ته په رسېدو کې ناکامه شوې ده.

عراقچي وایي: « ګاونډیو هېوادونو ته زما پیغام دا دی چې له امریکا واټن واخلي».

عراقچي ویلي، چې تهران نړۍ ته وښودله چې «هېڅ هېواد نه‌شي کولای د دوی امنیت وګواښي. نړۍ ته مو وښودله چې څوک نه‌شي کولای له ایران سره ځان په جنجال کې واچوي. زموږ له ګټو سره لوبه کول درنې پایلې لري. دوښمن باید داسې درس واخلي چې بیا د برید هوس ونه‌کړي او د خلکو تاوانونه باید ورکړل شي».

همدارنګه نوموړي خبرداری ورکړ او زیاته یې کړه: «هر چېرې چې د امریکایانو ګټې تر لاسه کړو، برید به پرې وکړو؛ هر څوک چې په داسې برید کې شراکت وکړي، زموږ له نظره یو مشروع هدف ګڼل کېږي».

هغوی د افغانستان له خلکو سره د نړۍوالې ټولنې د ملاتړ پر اړتیا او په دغه هېواد کې د یوه پراخ، ټول‌ګډونه او ګډ سیاسي بهیر د پیل پر اهمیت ټینګار وکړ.

د تنظیموونکو په وینا، په دې لیدنو کې د افغان زده‌کوونکو د ویزو بهیر د بیا پیل، په افغانستان کې د بې‌وزلۍ د زیاتوالي او بشري ناورین او همدارنګه د یوه مناسب سیاسي چاپېریال د رامنځته کولو اړتیا باندې خبرې وشوې، څو یو ټول‌ګډونه سیاسي بهیر پیل شي.

برېټانیا له هغو لوېدیځو هېوادونو څخه ده، چې له طالبانو یې غوښتي دي څو یو ټول‌ګډونه حکومت جوړ کړي او د ښځو حقونه رعایت کړي. د افغانستان لپاره د برېټانیا ځانګړي استازي ریچارډ لنزي د ۱۴۰۴ کال د لړم په میاشت کې کابل ته سفر کړی و. هغه ویلي وو، چې له طالب چارواکو سره په لیدنه کې یې د یوه ټول‌ګډونه حکومت پر جوړېدو ټینګار کړی دی.

هغه همدارنګه په افغانستان کې د ښځو، نجونو او قومي او مذهبي لږکیو د حقونو د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې وه.

د دې غونډې ګډونوالو ډیپلوماتانو، سفیرانو او د برېټانیا د پارلمان غړو ته وویل چې افغانستان باید له نړۍ سره رغنده اړیکې ولري. همدارنګه، د ښځو د زده‌کړو حق باید د نارینه‌وو په څېر تضمین شي او خلکو ته باید د هېواد په چارو کې د پراخ ګډون حق ورکړل شي.

دا دوه ورځنۍ غونډه د «ښځې د افغانستان لپاره» بنسټ له خوا جوړه شوې وه، چې موخه یې د طالبانو د مخالفینو ترمنځ د همغږۍ پیاوړتیا او د افغانستان د کړکېچ د حل لپاره د یوه ګډ چوکاټ رامنځته کول دي.

په دې غونډه کې د دفاع او نړۍوالې پراختیا کمېټو مشرانو، له افغانستان سره د دوستۍ پارلماني ډلې مشر او یو شمېر هغو استازو ګډون درلود، چې د افغانستان له مسایلو سره ځانګړې لېوالتیا لري. د راپورونو پربنسټ، یادو ګډونوالو په غونډه کې ویناوې هم وکړې.